به آنان كه دوستشان داريد هديه بدهيد

گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ براي هديه دادن از چه شيوه اي استفاده كنيم؟

1. بهتر است در هديه به نزديكان، از اصل غافلگيري استفاده شود و از قبل به آنها گفته نشود. البته قبل از خريد، اعضاي خانواده مي توانند باهم مشورت و هم فكري داشته باشند، تا مشورت و هم فكري در يك فضاي صميمي، از عادات مرسوم آن خانواده گردد. پدر با فرزندان براي خريد هديه مادر، يا برعكس، مادر با فرزندان براي خريد هديه پدر و يا والدين براي فرزندان يا فرزندان مستقلاً براي پدر و مادر، به صورت مخفيانه مي توانند مشورت كنند، تا اين مراسم زيباتر گردد.

2. هدايا خوب است كه تازگي و تنوّع داشته باشد، متناسب با سنّ و جنس افراد باشد و از امور مورد علاقه آنان.

3. هدايا از اشياء تجمّلي و گران قيمت و غير ماندگار نبوده، قابل استفاده افراد و مورد نياز آنها باشد. پس بايد از خريد اسباب بازي هايي كه كودكان به راحتي نمي توانند از آن استفاده كنند، پرهيز كرد.

4. هدايا نبايد منحصر به آشنايان، اقوام و دوستان شود و چشمداشت جبران، از طرف آنان داشته باشيم.

5. لازم است خريد هدايا از روي عدالت صورت گيرد و به گونه اي نباشد كه به جاي اينكه كينه ها را از دل بزدايند، موجب پيدايش كينه شود. نيز اهداي هديه بايد همراه با منّت گذاري نباشد و موجب بي احترامي به افراد نگردد و به عزّت نفس آنان خدشه وارد نسازد.

اخلاص و نيّت پاك

اعمال و كارهاي هر انساني با توجه به نيّت آن سنجيده و ارزش گذاري مي شود. «نيّت»، جهت و انگيزه اعمال و رفتار انسان ها را معيّن مي كند؛ از همين رو در فرهنگ ديني، نيّت مؤمن از عمل او برتر شمرده شده است.

مهم ترين ويژگي اي كه شايسته است برتمام اعمال انسان ها حاكم باشد، اخلاص و پاكي آنها است؛ يعني نيّت فرد از انجام عمل، فقط و فقط رضايت خدا باشد، چه اوست كه زيبايي مطلق و ملاك همه ارزش ها و خوبي ها و خالق و مربّي انسان ها است.

آثار تربيتي اعمال در صورتي محقّق مي گردد كه اعمال و نيّات ما، سرشار از اخلاص و پاكي باشد.

لازم است اين اخلاص در نيّت، به گونه اي فراگير باشد كه تمام جواب زندگي انسان ها را فراگيرد و مقطعي و يا تنها در بعضي از كارها نباشد. اميرمؤمنان علي عليه السلام مي فرمايد:

«طُوبي لِمَنْ اَخْلَصَ لِلَّهِ عَمَلَهُ وَ عِلْمَهُ وَ حُبَّهُ وَ بُغْضَهُ وَ اَخْذَهُ وَ تَرْكَهُ وَ كَلامَهُ و صَمْتَهُ؛ خوشا به حال آن كس كه اعمالش، علمش، دوستي هايش، گرفتنش، ترك كردن و واگذاشتن، سخن گفتن و خاموشي اش را خالص براي خدا گرداند.»(1)

در كلام فوق از نظر علي عليه السلام خوشبخت و سعادتمند، كسي است كه «اخلاص»، تمام اعمال، افكار، احساسات و عواطف او را دربرگيرد.

در مسئله هديّه دادن به ديگران، از آنجا كه در اين عمل زمينه آلودگي و ناپاكي در نيّت و انگيزه مي تواند راه يابد و به اصطلاح شكل رشوه - كه يك عمل شيطاني است - به خود بگيرد، معصومان عليهم السلام توصيه هاي ارزشمندي به پيروان خود دارند؛ تا نيّت پاك در دادن هدايا، هميشه حفظ شود و مسلمانان بدون هيچ گونه چشمداشت، به يكديگر هديه دهند. و در مواردي كه از اغراض شيطاني بعضي هديه دهندگان آگاه هستند، با شدّت برخورد كرده، از آن نهي و از قبول آنها امتناع كنند. آنجا كه هديه دهنده قصد دارد با دادن هديه، حقّي را پايمال كند و يا حتي به نيّت شومي چون تصرّف در بيت المال مسلمانان دست يابد، نيز از مواردي است كه بايد با آن برخورد كرد. از همين رو امام صادق عليه السلام «هديّه» را به سه نوع تقسيم مي كند، تا در واقع با مشخّص كردن حدود هر كدام و قصد و نيّت هريك از اقسام، به روشني و وضوح، مسلمانان را آگاه كرده تا عذري براي كسي باقي نماند. اين امام همام مي فرمايد:

«الهَدْيَةُ عَلي ثَلاثَةِ وُجُوهٍ: هَدْيَةُ مُكافاةٍ وَ هَدْيَةُ مُصانَعَةٍ وَ هَدْيَةٌ لِلَّهِ؛ هديه بر سه قسم است: 1. پاداش؛ 2. رشوه؛ 3. هديه براي رضاي خدا».(2)

از بين اين سه نوع، دو قسم اوّل كاملاً شيطاني و ممنوع است. در نوع اوّل اگر هديه دهنده، تنها رضاي خدا و ايجاد الفت بين خود و ديگران را در نظر داشته باشد، چشمداشت و چشم و هم چشمي در كار نباشد، از نوع سوم خواهد شد. نوع سوم يعني هديه اي كه براي رضايت خداست، از بهترين هديه ها است.

پس شايسته است مسلمانان، در هداياي شخصي و خانوادگي، براي اينكه به كار خود «رنگ خدايي» بدهند، چه در موقع خريد هدايا و چه در هنگام تحويل آنها، رضايت خدا را در نظر داشته باشند.

آداب قبول هديه

پذيرش هديه نشانه كرامت است. امام حسين عليه السلام فرمود: «مَنْ قَبِلَ عَطاءَكَ، فَقَدْ اَعانَكَ عَلَي الْكَرَمِ؛ كسي كه عطا و بخشش تو را قبول كند، همانا تو را بر كرامت و بزرگواري، ياري رسانده است.»(3)

كرامت و جوانمردي در اخبار و روايات اسلامي، فصل زيبايي از سنّت و سيره معصومان و اولياي الهي را به خود اختصاص داده است. اين خُلق و خوي پسنديده در وجود آنان در نقطه اوج بوده است و شيعيان خود را به آن سفارش كرده اند.

آنچه اهميّت دارد، اين است كه سخنان گهرباري را كه از آنان در اين موضوع به ما رسيده است، مورد تجزيه و تحليل قرار دهيم و بفهميم كه چگونه در عمل، اهل كرامت و جوانمردي باشيم و يا به تعبير ديگر، بدانيم آن بزرگواران چه رفتارهايي را نشانه كرامت و جوانمردي دانسته اند.

در اين راستا از جمله اموري كه نشانه كرامت تلقي شده، قبول هديه است. گشاده رويي و تبسّم در هنگام برخورد و ملاقات با برادران ديني است كه دلالت بر كرم و بزرگواري افراد دارد. مولي علي عليه السلام فرمود: «يُسْتَدَلُّ عَلي كَرَمِ الرَّجُلِ بِحُسْنِ بشْرِهِ و بَذْلِ بِرِّهِ؛ گشاده رويي و سخاوت، از چيزهايي است كه بر آن، بر كرم و بزرگواري افراد استدلال مي شود.»(4)

پس با ذكر رواياتي دانسته شد كه، اظهار تشكّر و سپاسگزاري و قبول هداياي برادران ديني، از آن جهت كه بيانگر صداقت و پاكي درون و باطن آنها است و حكايت از آن دارد كه هيچ كينه و كدورتي در آنها نيست، از نشانه هاي كرامت و جوانمردي است.

قبول هديه، نشان دهنده آشنايي فرد با حقوق و وظايف خود در برابر ديگران است؛ چرا كه مسلمانان مأمورند در كنار يكديگر با صلح و صفا، دوستي و آشتي زندگي كنند و حقوقي را نسبت به يكديگر رعايت نمايند.

از جمله اين حقوق، كه به بحث ما مربوط مي شود، قبول هديه است؛ به طوري كه مولي علي عليه السلام مي فرمايد: «لَمْ يُتَّصَفْ بِالْمُرُوَّةِ مَنْ لَمْ يَرْعَ ذِمَّةَ اودّائه»؛ كسي كه حقّ دوستان خود را رعايت نكند، به صفت مردانگي و جوانمردي متّصف نمي شود».(5)

جبران و تلافي هدايا

در قرآن و حديث، پاسخ و جبران نيكي و احسان ديگران به احسن وجه، از صفات مؤمنان شمرده شده است. در قرآن آمده است: «وَ اِذا حُيّيتُم بِتَحيَّةٍ فَحَيُّوا بِاَحْسَنَ منها...»(6)؛ هرگاه به شما تحيّت گويند، پاسخ آن را نيكوتر بدهيد.

هديه دادن، كه يكي از سنّت هاي اسلامي است، بايد هرچه بيشتر در جامعه اسلامي رواج يابد و جبران و تلافي هدايا، راهي است براي تقويت و استحكام پايه هاي اين سنّت حسنه؛ به گونه اي كه سرور متّقيان جهان علي عليه السلام مي فرمايد: «مَنْ أَتي اِلَيْكُمْ مَعرُوفاً فَكافِئُوهُ وَ اِنْ لَمْ تَجِدُوا، فَاثْنوُا؛ چون كسي به شما هديه اي عطا كرد، پس آن را جبران كنيد و اگر چيزي نزد خود نيافتيد، با زيباترين وجه از او سپاسگزاري كرده، او را مدح و ثنا گوييد.»

قدرداني و سپاس نسبت به نيكي ديگران، چنانچه بيان گرديد، نشانه كرامت و بزرگي افراد است و در مقابل، بي توجّهي و قدرناشناسي، علامت عجز، ناتواني، حقارت و پستي است.

لازم نيست سپاسگزاري از زحمات ديگران، هميشه به صورت مادّي و مالي باشد؛ بلكه لااقل مي تواند به صورت تشكّر زباني صورت گيرد. عدم قدرداني حتي با ساده ترين راه ها، بيانگر اخلاقي مذموم و كينه دروني است كه به ايمان افراد لطمه وارد مي كند. با توجه به همين امر است كه علي عليه السلام مي فرمايد:

«اَلثَّناءُ بِاَكْثَرَ مِنَ الاِسْتِحقاقِ مَلَقٌ وَ التَّقْصيرُ عَن الاِْسْتِحقاقِ عِيٌّ اَوْ حَسَدٌ؛ ستايش و ستودن ديگران بيش از شايستگي آنان، چاپلوسي است و كوتاهي كردن در برابر نيكي، نشانه عجز و ناتواني و يا حسد است.»(7)

امام صادق عليه السلام قدرداني و قدرشناسي از نيكي ديگران را، از اموري مي داند كه خدا به مؤمنان اختصاص داده است. امام مي فرمايد: «اِنَّ مِمَّا خَصَّ اللهُ عَزَّوجَلَّ بِهِ الْمُؤمِنَ اَنْ يُعَرِّفَهُ بِرَّ اِخْوانِهِ وَ اِنْ قَلَّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بالْكَثْرَةِ...؛ از جمله آنچه خداي عزّوجلّ، مؤمن را بدان اختصاص داده، اينكه او را نسبت به نيكي برادران ديني اش قدرشناس مي نمايد؛ نيكي و احسان به زياد بودن نيست...».

با توجه به آنچه گفته شد، در زندگي اجتماعي و در زندگي خانوادگي، هيچ گنجي ارزشمندتر از «قدرشناسي» در برابر نيكي ديگران نيست و اين امر، در رشد و تكامل معنوي و روحي بسيار مؤثر است.

از جهت ديگر، در صورتي مي توانيم فرزنداني قدرشناس تربيت كنيم كه خود در عمل و در خانواده و جامعه چنين باشيم و الاّ در درجه اوّل، خود از قدرناشناسي فرزندان، رنج خواهيم برد.

بعضاً هديّه دهنده يا هديه گيرنده هيچ گونه نياز مالي به هديه ندارد؛ اما از نظر روحي شديداً به اين روابط صميمانه و به تشكّر و قدرداني نيازمند است، به ويژه در زندگي زناشويي كه بيشتر زمينه ساز تأمين نيازهاي روحي و عاطفي است تا نيازهاي مادّي؛ بنابراين مي توانيم با تشكّر گرم و صميمي هديه را جبران كنيم.

براي مرد و زن هيچ چيز بالاتر از چهره شاد و خرّم يكديگر نيست، پس در هنگام اعطاي هديه، سزاوار است مرد و زن هداياي يكديگر را با الفاظ شيرين و برخوردي شايسته پاسخ دهند و با ايجاد فضايي سرشار از صميميت، الگوي خوبي براي فرزندان خود باشند.

در سيره و سنّت امامان معصوم عليهم السلام كم شمردن «هديه» به دليل كم بودن ارزش مادّي آن، از اخلاق كريمه، ادب و معرفت دور دانسته شده است. پس نبايد هديه ديگران را به چشم حقارت نگريست. همچنين رنجاندن هديه دهنده و مقايسه هديه گرفته شده با هديه ديگران، صحيح نيست. رسول اكرم صلي الله عليه وآله وسلم مي فرمايد:

«لَوْ اُهْدِيَ اِلَيَّ كُراعٌ لَقَبِلْتُ وَ لَوْ دُعيتُ اِلَيْهِ لَاَجَبْتُ؛ اگر شانه گوسفندي به من هديه دهند، مي پذيرم و اگر دعوتم كنند، اجابت مي كنم».(8)

1. غررالحكم، ج 2، ص 467.

2. الحكم الزاهرة، عليرضا صابري يزدي، ج 2، ص 488.

3. روضه بحارالانوار، ج 2، ص 127.

4. غررالحكم، ج 2، ص 864.

5. همان، ص 599.

6. نساء / 86.

7. نهج البلاغه، فيض الاسلام، كلمات قصار، ش 339.

8. رهنماي انسانيت (نهج الفصاحه)، مرتضي فريد تنكابني، ص 653، ح 11.

/انتهاي پيام/