پزشک و کارشناس جمعیت: پنج سال آینده آخرین فرصت جوانی جمعیت ایران است / بیش از یک میلیون نفر در صف وام ازدواج و فرزندآوری + فیلم

انسیه کتابچی، پزشک و کارشناس جمعیت، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری دانشجو با هشدار نسبت به روند کاهش نرخ باروری در ایران گفت: «در دهه ۶۰ هر خانواده ایرانی به‌طور میانگین شش فرزند داشت، اما اکنون نرخ باروری به زیر دو فرزند رسیده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، تا دو دهه آینده حدود ۲۸ درصد جمعیت کشور سالمند خواهند بود.»

سقوط نرخ باروری و خطر پیری جمعیت

کتابچی با اشاره به تغییر ساختار جمعیتی کشور افزود: «در حال حاضر با جمعیتی از افراد ۳۵ تا ۴۵ ساله مواجه هستیم که به‌زودی وارد سن سالمندی می‌شوند. در صورت ادامه روند فعلی، کشور با چالش پیری جمعیت روبه‌رو خواهد شد، مگر آنکه نرخ تولد افزایش یابد.»

به گفته او، «سن باروری در ایران بین ۱۵ تا ۴۹ سال است، اما بیشتر بارداری‌ها عرفاً بین ۲۰ تا ۴۰ سال اتفاق می‌افتد. از این رو تنها پنج سال آینده، فرصت طلایی کشور برای جوان‌سازی جمعیت است.»

۶۰ درصد زنان در سن باروری بالای ۳۵ سال دارند

این کارشناس جمعیت تاکید کرد: «حدود ۶۰ درصد زنان در سن باروری، بالای ۳۵ سال هستند. اگر این گروه بزرگ از سن باروری عبور کنند و تولدی از آنها به‌جا نماند، فرصت جوانی جمعیت را از دست می‌دهیم. برای جبران وضعیت فعلی، هر خانواده ایرانی باید دست‌کم سه فرزند داشته باشد.»

معاونت درمان وزارت بهداشت از اهداف قانون جوانی جمعیت عقب است

کتابچی با بیان اینکه وزارت بهداشت یکی از دستگاه‌های پرمسئولیت در اجرای قانون جوانی جمعیت است، گفت:

«در حالی‌که معاونت بهداشتی این وزارتخانه بخش قابل‌توجهی از وظایف خود را انجام داده است، معاونت درمان در حوزه ناباروری، سقط جنین و ترویج زایمان طبیعی هنوز از اهداف قانون فاصله زیادی دارد. همچنین معاونت آموزشی تا اصلاح کامل سرفصل‌ها راه درازی در پیش دارد.»

بیش از یک میلیون نفر در صف وام ازدواج و فرزندآوری

کتابچی درباره وضعیت تسهیلات ازدواج و فرزندآوری توضیح داد:

«در پایان سال ۱۴۰۳، تعداد افراد در صف وام ازدواج نسبت به سال قبل دو برابر شد و اکنون بیش از یک میلیون نفر منتظر دریافت وام ازدواج و فرزندآوری هستند. یکی از دلایل این وضعیت، کمبود اعتبار در بودجه سال ۱۴۰۴ است که حدود ۱۰۰ هزار میلیارد تومان کمتر از رقم مورد نیاز برآورد شده است. برخی بانک‌ها نیز عملاً اعتباری برای پرداخت وام ندارند.»

فراز و نشیب‌های اجرای ماده ۴ قانون جوانی جمعیت

کارشناس جمعیت درباره واگذاری زمین به خانواده‌های دارای فرزند سوم یا بیشتر گفت:

«در سال ۱۴۰۱ عملکرد قابل توجهی در این زمینه نداشتیم. اما در سال ۱۴۰۲ جهش خوبی رقم خورد و بیش از ۷۰ هزار قطعه زمین تخصیص یافت. با این حال در سال ۱۴۰۳ روند کند شد و تنها ۲۰ هزار زمین جدید واگذار شد. امسال نیز اگر روند فعلی ادامه یابد، تا پایان سال حدود ۶۰ هزار زمین دیگر واگذار می‌شود.»

او افزود: «از مجموع ۷۰۰ هزار متقاضی، تنها ۱۱۳ هزار پرونده به مرحله واگذاری رسیده است. شرکت عمران شهر‌های جدید و بنیاد مسکن هنوز از تکالیف خود عقب هستند.»

تحقق ۱۷ درصدی مشوق خودرویی برای مادران دارای فرزند دوم

کتابچی در توضیح مشوق‌های اقتصادی قانون جوانی جمعیت گفت:

«بر اساس قانون، ۵۰ درصد سهم ثبت‌نام خودرو باید به مادران دارای فرزند دوم اختصاص یابد، اما تا امروز فقط ۱۷ درصد این بند اجرایی شده است. برای فرزند سوم نیز واگذاری زمین به خانواده‌ها در نظر گرفته شده است.»

او افزود: «به دلیل محدودیت منابع، قانون بیشتر بر حمایت از خانواده‌های دارای سه فرزند یا بیشتر تمرکز کرده، با این حال طرح‌هایی مانند کارت امید مادران برای همه مادران پیش‌بینی شده است.»

ضعف نظارت بر ایجاد مهدکودک‌ها در ادارات

کتابچی با اشاره به ماده ۷۱ قانون جوانی جمعیت گفت: «بر اساس قانون، سازمان بازرسی کل کشور موظف است بررسی کند که کدام دستگاه‌ها مهدکودک ویژه فرزندان کارکنان را ایجاد کرده‌اند. اما تاکنون بسیاری از دستگاه‌ها از اجرای این تکلیف سر باز زده‌اند.»

او افزود: «در حال حاضر تنها در ستاد وزارتخانه‌ها مهدکودک‌هایی وجود دارد و بیشتر ادارات استانی فاقد آن هستند. این در حالی است که قانون الزام‌آور است و باید گزارش دستگاه‌های متخلف اعلام شود.»

خلأ قانونی در حمایت از مادران شاغل بخش خصوصی

به گفته کتابچی، «در حال حاضر قانون فقط از مادران شاغل در بخش دولتی حمایت می‌کند و برای مشاغل خصوصی ضمانت اجرایی ندارد. لازم است مجلس با اصلاح قانون، حمایت از مادران در بخش خصوصی را هم تضمین کند.»

او تأکید کرد: «همچنین زنان بیمه‌شده تأمین اجتماعی که در سه ماه آخر مرخصی زایمان تنها دو سوم حقوق گرفته‌اند، باید طبق قانون بودجه ۱۴۰۵ حقوق کامل دریافت کنند.»

قانون جوانی جمعیت هیچ محدودیتی برای غربالگری بارداری ایجاد نکرده است

کتابچی درباره شایعه محدودیت غربالگری گفت:

«قانون جوانی جمعیت هیچ ممنوعیتی برای غربالگری ندارد، بلکه فقط فرایند آن را استاندارد کرده است. در گذشته برای شناسایی حدود ۱۰۰۰ کودک مبتلا به سندروم داون، به ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار مادر برچسب پرخطر داده می‌شد و سالانه حدود ۲۲ هزار جنین سالم به‌صورت غیرقانونی سقط می‌شدند.»

او افزود: «بر اساس داده‌های وزارت بهداشت، میزان تولد کودکان مبتلا به سندروم داون از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ تغییری نداشته است و شایعه افزایش این تولد‌ها صحت ندارد.»

قانون جوانی جمعیت تنها درباره ۳ بیماری ژنتیکی صحبت کرده است

کتابچی در رابطه با جزئیات قانون جوانی جمعیت در رابطه با بیماری های ژنتیکی گفت: ماده ۵۳ قانون جوانی جمعیت به موضوع غربالگری‌های دوران بارداری پرداخته است. برای این ماده، صرفا یک دستورالعمل اجرایی در وزارت بهداشت تدوین و ابلاغ شده است که فقط مربوط به سه بیماری ژنتیکی تریزومی مربوط به کروموزوم‌های ۱۳، ۱۸ و ۲۱ است. بنابراین کم شدن یا زیاد شدن بقیه معلولیت‌ها و به دنیا آمدن یا نیامدن آنها، هیچ ارتباطی با قانون جوانی جمعیت و دستور العمل وزارت بهداشت براساس این قانون ندارد و قانون هیچ حرفی درباره دیگر بیماری‌ها نزده است.

وی افزود: جنین‌های دارای بیماری‌های تریزومی کروموزوم ۱۳ و ۱۸ مغایر حیات هستند و تعداد بسیارکمی زنده می‌مانند و آنهایی که متولد می‌شوند نیز اکثر از دست می‌روند. قانون جوانی جمعیت در واقع تنها متمرکز روی سندروم داون که مربوط به تریزومی کروموزوم ۲۱ است، صحبت می‌کند.

فاصله جدی در فرهنگ‌سازی جوانی جمعیت

کتابچی خاطرنشان کرد: «مواد ۲۸ و ۲۹ قانون جوانی جمعیت، تکالیف دستگاه‌های فرهنگی مانند وزارت ارشاد، صداوسیما و شهرداری‌ها را مشخص کرده است، اما هنوز اقدامات فرهنگی منسجم و اثرگذار در این حوزه شکل نگرفته است.»

او گفت: «فرهنگ‌سازی باید بتواند علاوه بر ترویج ازدواج و فرزندآوری، در برابر محتوای ضد این ارزش‌ها نیز واکنش نشان دهد.»

رسانه‌ها موتور محرک اجرای قانون هستند

در پایان، این کارشناس جمعیت تأکید کرد:

«بسیاری از مردم از حقوق خود در قانون جوانی جمعیت آگاه نیستند و همین موضوع سبب می‌شود دستگاه‌ها از اجرای تکالیف قانونی شانه خالی کنند. رسانه‌ها باید جریان‌های اجتماعی مطالبه‌گر ایجاد کنند تا قانون به‌درستی اجرا شود.»

او افزود: «در چهار سال گذشته، با وجود تورم بالا، رقم بودجه جوانی جمعیت تغییری نکرده است. این مسئله باید در قانون بودجه سالانه اصلاح شود تا دستگاه‌ها بتوانند برنامه‌های خود را اجرا کنند.»