آلودگی هوا؛ مشکل کهنه‌ی پایتخت!

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری، آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی ایران در دهه‌های اخیر بوده است. با رشد سریع جمعیت شهری، افزایش تعداد خودروها، توسعه صنعتی بدون ملاحظات زیست‌محیطی و ضعف در اجرای قوانین، کیفیت هوا در بسیاری از شهرهای ایران به‌ویژه کلان‌شهرها به سطحی نگران‌کننده رسیده است. نکته قابل تامل این موضوع این است که بعد گذشت بیش از یک دهه نسبت به سال ۱۳۹۰ وضعیت آلودگی هوای تهران همچنان در وضعیت بدی است!

آلودگی هوا؛ دغدغه قدیمی پایتخت

درحالی‌که در سکانس‌های فصل اول سریال «پایتخت» که در سال ۱۳۹۰ ساخته شده است به آلودگی هوا اشاره شده، تهران همچنان در سال ۱۴۰۴ با این مشکل‌ دست و پنجه نرم می‌کند. این نشانه‌ای از استمرار بحران و ناکامی در حل آن طی بیش از یک دهه است.

وضعیت آلاینده‌ها در کلان‌شهرهای ایران

بر اساس داده‌های منتشرشده توسط شرکت کنترل کیفیت هوای تهران و سازمان محیط زیست، آلودگی هوا در ایران به‌ویژه در شهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد، اهواز و تبریز، در بیشتر روزهای سال در وضعیت ناسالم قرار دارد. آلاینده‌های اصلی شامل ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5)، دی‌اکسید نیتروژن (NO₂)، ازن سطحی (O₃)، دی‌اکسید گوگرد (SO₂) و مونوکسید کربن (CO) هستند.

ثبات بحران از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴

در طول سال‌های اخیر، آلودگی هوا به یکی از پایدارترین و نگران‌کننده‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی ایران تبدیل شده است. با وجود وعده‌های مکرر مسئولان برای بهبود کیفیت هوا، شواهد آماری و تجربی نشان می‌دهد که نه‌تنها بهبودی حاصل نشده، بلکه در بسیاری از مناطق کشور، وضعیت آلودگی هوا یا ثابت مانده یا در برخی موارد بدتر شده است. این ثبات یا وخامت در شرایطی رخ داده که در سطح جهانی، بسیاری از کشورها با اجرای سیاست‌های سخت‌گیرانه زیست‌محیطی موفق به کاهش چشمگیر آلاینده‌ها شده‌اند.

باغخانی پور: مسئله آلودگی هوای تهران با نوسازی خودرهای فرسوده حل می‌شود 

 صابر باغخانی پور، مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران در گفتگو با SNNTV گفت: سهم منابع ثابت و منابع متحرک در آلودگی هوای تهران به ترتیب تقریبا 20 و 80 درصد است. 

وی افزود: سهم فرسودگی ناوگان چه شخصی چه عمومی از آلودگی هوای تهران 50 درصد است. در برابر فرسودگی نوسازی و برقی سازی بهترین راه حل است. بزرگترین راه حل موجود برای مقابله با آلودگی هوا برقی سازی بود که شهرداری تهران پیگیری و البته محقق کرده است.

اما راه حل‌هایی که سالیان سال است درحال مطرح شدن است حداقل تا این لحظه پاسخگو نبوده است!

تهران؛ شهری با هوای ناسالم در بیشتر روزهای سال

در تهران، به‌عنوان پایتخت و پرجمعیت‌ترین شهر کشور، کیفیت هوا در بیشتر روزهای سال در وضعیت ناسالم برای گروه‌های حساس یا حتی کل جمعیت قرار دارد. بر اساس داده‌های شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، در سال ۱۴۰۱ تنها ۲۵ روز هوای پاک در این شهر ثبت شده است. این عدد در مقایسه با سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۹۰ تغییر محسوسی نداشته و حتی در برخی سال‌ها کاهش یافته است. به‌عنوان مثال، در سال ۱۳۹۰ نیز تعداد روزهای پاک در تهران حدود ۲۳ روز بوده است. این ثبات آماری در حالی است که طی این سال‌ها میلیاردها تومان برای مقابله با آلودگی هوا هزینه شده، اما نتیجه‌ای ملموس در بهبود کیفیت هوا مشاهده نشده است.

مقایسه سال جاری و سال گذشته

تهرانی‌ها در سال جاری تنها ۱۲۱ روز هوای قابل قبول تنفس کرده‌اند، در حالی که این رقم در سال گذشته ۱۶۰ روز بوده است. این کاهش چشمگیر در تعداد روزهای با کیفیت هوای قابل قبول، نشان‌دهنده وخامت وضعیت آلودگی هوا در پایتخت است. همچنین، تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس در سال جاری به ۹۵ روز رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته که ۶۷ روز بود، افزایش ۲۸ روزه داشته است؛ یعنی تقریباً معادل یک ماه بیشتر. افزون بر این، در سال جاری تهرانی‌ها ۸ روز هوای ناسالم با وضعیت قرمز را تجربه کرده‌اند؛ وضعیتی که در آن هر فردی که در معرض این هوا قرار بگیرد، در معرض آسیب‌های جدی قرار دارد. این در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته، تنها ۲ روز از این نوع وضعیت هوایی ثبت شده بود.

پایتخت‌نشینان در سال ۱۴۰۴ همچنین با شرایط هوای بسیار ناسالم (وضعیت بنفش) و حتی خطرناک (وضعیت خرمایی) نیز مواجه شدند. در مجموع، دو روز هوای بسیار ناسالم و دو روز هوای خطرناک سهم ریه‌های شهروندان تهرانی از آلودگی هوا در سال جاری بوده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته، هیچ روزی با این سطح از آلودگی ثبت نشده بود. در چنین شرایطی، حتی افراد سالم نیز ممکن است دچار اثرات جدی بهداشتی ناشی از آلودگی هوا شوند و گروه‌های حساس با خطرات مضاعفی روبه‌رو خواهند بود.

تیرماه امسال را می‌توان یکی از خطرناک‌ترین ماه‌های سال از نظر کیفیت هوا دانست. بررسی داده‌های شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان می‌دهد که در فروردین‌ماه سال جاری، اگرچه تعداد روزهای پاک نسبت به سال گذشته بیشتر بوده، اما هم‌زمان تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس نیز افزایش یافته است. در اردیبهشت‌ماه نیز همین روند ادامه داشته و تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس نسبت به سال پیش بیشتر شده است. در خردادماه، تعداد روزهایی که کیفیت هوا در وضعیت قابل قبول قرار داشته کاهش یافته و در مقابل، روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس افزایش یافته است.

بر اساس داده‌های رسمی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، دو روز هوای خطرناک سال جاری در تیرماه ثبت شده است. این وضعیت در ایستگاه‌های مختلفی از جمله شهید محلاتی در منطقه ۱۴، پیروزی در منطقه ۱۳، شادآباد در منطقه ۱۸، شریف در منطقه ۲، شهرداری منطقه ۱۹، میدان فتح در منطقه ۹ و وردآورد در منطقه ۲۲ به ثبت رسیده است. آلاینده شاخص در این ماه، ذرات معلق PM10 بوده که عمدتاً ناشی از گرد و غبار هستند. با این حال، در مردادماه، شهروندان تهرانی هوای باکیفیت‌تری نسبت به مرداد سال گذشته تنفس کرده‌اند و شرایط نسبتاً بهتری را تجربه کرده‌اند.

خودروها و سوخت؛ عاملان اصلی آلودگی

یکی از دلایل اصلی این وضعیت، رشد بی‌رویه تعداد خودروها در کشور است. در سال ۱۳۹۰، تعداد خودروهای فعال در ایران حدود ۱۳ میلیون دستگاه بود، اما تا سال ۱۴۰۴ این رقم به بیش از ۲۵ میلیون دستگاه رسیده است. بخش عمده‌ای از این خودروها فرسوده، پرمصرف و فاقد استانداردهای زیست‌محیطی روز دنیا هستند. همچنین، کیفیت پایین سوخت مصرفی در کشور، به‌ویژه گازوئیل، باعث شده است که میزان انتشار ذرات معلق و گازهای سمی در هوا افزایش یابد. اگرچه در برخی سال‌ها تلاش‌هایی برای ارتقاء کیفیت بنزین و گازوئیل صورت گرفته، اما گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که در بسیاری از مناطق کشور، سوخت عرضه‌شده هنوز حاوی مقادیر بالایی از گوگرد و ترکیبات آروماتیک است.

حمل‌ونقل عمومی؛ راهکاری که می‌تواند موثر باشد

با اینکه در سال‌های اخیر شهرداری تهران تلاش‌هایی برای توسعه حمل‌ونقل عمومی انجام داده—مثل گسترش خطوط مترو، نوسازی اتوبوس‌ها، راه‌اندازی خطوط تندرو و استفاده از سامانه‌های هوشمند پرداخت کرایه اما هنوز هم مردم آن‌طور که باید، از این امکانات استقبال نمی‌کنند. به‌عبارتی، زیرساخت‌ها تا حدی رشد کرده‌اند، ولی رفتار شهروندان تغییر نکرده است.

بخش زیادی از این بی‌میلی به تجربه‌ای برمی‌گردد که مردم از استفاده روزمره از حمل‌ونقل عمومی دارند. ازدحام در ساعات شلوغ، تأخیر در حرکت وسایل نقلیه، نبود پوشش مناسب در همه مناطق شهر، و فرسودگی بخشی از ناوگان باعث شده‌اند که خیلی‌ها ترجیح بدهند با خودروی شخصی رفت‌وآمد کنند—even اگر این انتخاب هزینه‌بر و وقت‌گیر باشد.

از طرف دیگر، مشوق‌های کافی برای ترغیب مردم به استفاده از حمل‌ونقل عمومی وجود ندارد. نه تخفیف‌های خاصی ارائه شده، نه خدمات ترکیبی مثل اتوبوس و مترو به‌درستی هماهنگ شده‌اند، و نه فرهنگ‌سازی مؤثری برای تغییر نگاه مردم صورت گرفته. خیلی‌ها هنوز هم حمل‌ونقل عمومی را گزینه‌ای اضطراری می‌دانند، نه انتخابی روزمره.

 باید گفت که توسعه فیزیکی خطوط و ناوگان، اگر با بهبود کیفیت خدمات، اطلاع‌رسانی درست و ایجاد انگیزه همراه نباشد، نمی‌تواند به‌تنهایی رفتار شهری را تغییر دهد. تا زمانی که مردم احساس نکنند حمل‌ونقل عمومی سریع‌تر، راحت‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر از خودروی شخصی است، نمی‌توان انتظار داشت که خیابان‌های تهران خلوت‌تر و هوای شهر پاک‌تر شود.

صنایع آلاینده؛ تهدیدی در حاشیه شهرها

تمرکز صنایع آلاینده در اطراف شهرهای بزرگ نیز نقش مهمی در تشدید آلودگی هوا دارد. وجود پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌های حرارتی، کارخانه‌های سیمان و صنایع سنگین در حاشیه شهرهایی مانند تهران، اصفهان و تبریز، منجر به انتشار مداوم آلاینده‌ها در جو شده است. این صنایع اغلب از سوخت‌های فسیلی استفاده می‌کنند و بسیاری از آن‌ها فاقد فیلترهای مناسب برای کاهش آلایندگی هستند. نبود نظارت مؤثر و ضعف در اجرای قوانین زیست‌محیطی نیز باعث شده است که این صنایع بدون دغدغه به فعالیت خود ادامه دهند.

پیامدهای بهداشتی و روانی آلودگی هوا

بر اساس گزارش وزارت بهداشت، سالانه بیش از ۵۰ هزار نفر در ایران به‌دلیل مواجهه با هوای آلوده جان خود را از دست می‌دهند. بیماری‌های قلبی، تنفسی، سکته‌های مغزی، سرطان ریه و اختلالات رشد در کودکان از جمله پیامدهای مستقیم آلودگی هوا هستند. همچنین، هزینه‌های درمانی ناشی از این بحران، فشار زیادی بر نظام سلامت کشور وارد کرده و بهره‌وری نیروی کار را کاهش داده است. علاوه بر این، آلودگی هوا تأثیرات روانی نیز دارد و باعث افزایش اضطراب، افسردگی و کاهش کیفیت زندگی شهروندان می‌شود.

آلودگی هوا، بیش از ۵۰ هزار قربانی درسال می‌گیرد!

عباس شاهسونی عضو هیأت علمی گروه مهندسی بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در خصوص خطرات ناشی از آلودگی هوا گفت: طبق آخرین گزارش موسسه بار بیماری‌ها در سال ۲۰۲۵ آلودگی هوا به عنوان دومین علت مرگ زودرس در دنیا شناخته می‌شود و علت بیش از ۷.۹ میلیون نفر مرگ منتسب در جهان است و پس از فشار خون بالا به عنوان دومین علت مرگ در جهان شناخته می‌شود و از هر ۸ مرگ رخ داده در جهان بطور میانگین یک مرگ منتسب به مواجهه با آلودگی هوا است. در کشورهایی مانند چین و هند سالیانه بیش از ۲ میلیون مرگ به علت آلودگی هوا رخ می‌دهد. 

وی ادامه داد: تنفس هوای آلوده افراد را بیمار می‌کند. وقتی هوای آلوده را تنفس می‌کنید، آلودگی از طریق ریه‌ها وارد جریان خون می‌شود. از آنجا، می‌تواند به قلب، مغز و سایر اندام‌ها برسد. آلودگی حتی می‌تواند از جفت عبور کند و جنین در حال رشد را تحت تأثیر قرار دهد. آلودگی باعث التهاب در ریه‌ها و سایر قسمت‌های بدن می‌شود. 

وی اضافه کرد: به همین دلیل، آلودگی هوا عامل بخش بزرگی از مرگ و میر ناشی از چندین بیماری عمده است. ۸۶ درصد از مرگ و میرهای ناشی از آلودگی هوا با بیماری‌های غیرواگیر مرتبط است. بطور میانگین در جهان ۴۵ درصد از مرگ‌های به علت بیماری‌های مزمن انسداد ریوی (COPD)، ۲۹ درصد به علت زوال عقل، ۲۶ درصد به علت سکته مغزی، ۲۵ درصد به علت بیماری‌های ایسکمیک قلبی، ۱۷ درصد به علت دیابت نوع دو و ۱۷ درصد به علت سرطان ریه منتسب به مواجهه با آلودگی هوا است. 

اقدامات انجام‌شده؛ ناکامی در اجرا

در سال‌های اخیر، دولت و شهرداری‌ها اقداماتی را برای مقابله با آلودگی هوا آغاز کرده‌اند. از جمله این اقدامات می‌توان به اجرای طرح کاهش (LEZ)، محدودیت تردد خودروهای فاقد معاینه فنی، ارتقاء استاندارد سوخت، توسعه خطوط مترو، نصب فیلتر در صنایع و نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی اشاره کرد. با این حال، این اقدامات به دلایل مختلفی از جمله نبود هماهنگی بین نهادهای مسئول، کمبود بودجه، ضعف در اجرای قوانین، و مقاومت برخی صنایع و گروه‌های ذی‌نفع، نتوانسته‌اند تأثیر قابل‌توجهی در بهبود کیفیت هوا داشته باشند.

کشورهای مشابه برای مقابله با آلودگی هوا چه کردند؟

در مقایسه با کشورهایی مانند چین و هند که با بحران‌های مشابهی مواجه بودند، ایران در زمینه کنترل آلودگی هوا عقب‌تر است. چین با اجرای سیاست‌های سخت‌گیرانه، جریمه‌های سنگین برای صنایع آلاینده، توسعه گسترده حمل‌ونقل پاک و سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، موفق شده است در برخی شهرها میزان ذرات معلق را تا ۳۰ درصد کاهش دهد. این در حالی است که در ایران، بسیاری از طرح‌ها به‌صورت مقطعی و بدون پیوست اجرایی مناسب اجرا می‌شوند و در نتیجه، اثربخشی لازم را ندارند.