سياهه‌اي به نام پايان نامه!

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»، چند سالي است كه جشنواره هاي علمي مانند خوارزمي، فارابي و رازي با هدف شناسايي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد، رساله هاي دكترا و طرح هاي نوآور و بديع در كشور برگزار مي شود.

 

اين گونه اقدامات با انگيزه آفريني در ميان دانشجويان، مي تواند در جهت بهبود وضعيت كيفي پايان نامه ها موثر باشد. اقدام برخي از دانشگاه ها نيز در اجراي سياست هاي حمايتي از دانشجويانشان در اين زمينه، اثر بهبود بخشي خواهد داشت. اما با اين وجود مشكلاتي باقي مانده است كه مداقه مسئولان را مي طلبد. شايد بتوان اين مشكلات را به اين گونه دسته بندي نمود:

 

 

سياست هاي آموزشي در دانشگاه ها سياست هاي پژوهشگر ساز و كمك كننده اي در ايجاد خلاقيت ذهني دانشجويان نيست و روح علم آموزي در دانشگاه هاي ما تا كنون كپي برداري و مصرف گرايي از علم جهاني ديگر بوده است.

 

آگاهي و اشراف به آنچه هست بي شك مورد انتقاد نيست آنچه نبايد صورت گيرد غرق شدن و ماندن در همين مرحله است. خصوصا در حوزه علوم انساني، بي توجهي و دور بودن از جريان واقعي جامعه و مسئله شناسي جامعه باعث مي شود ذهن دانشجو و بالتبع بروندادهاي علمي وي كمتر ناظر بر شناخت و رصد مسائل جامعه باشد.

 

تأكيد بيش از حد اساتيد بر داشتن رفرنس هاي متعدد انگليسي زبان حتي در مواردي كه متون ترجمه اي خوبي در آن موضوع نيز وجود داشته باشد از ديگر مسائل غير قابل درك است.

 

متأسفانه افراط اساتيد در اين حوزه به حدي است كه وقتي پايان نامه اي را به دست استاد راهنما مي سپاريد به وضوح مي توانيد ببينيد اولين اقدام وي بعد از رويت جلد آن نگاه انداختن به بخش رفرنس هاي زبان خارجي است!!

 

وقتي هم كه علت امر را از ايشان جويا مي شويد با اين جمله مواجه خواهيد شد كه: «دانشجوي كارشناسي ارشد كه حرفي براي گفتن ندارد، نويسندگان داخلي هم كه علم درست و حسابي ندارند مي ماند متون دست اول»!

 

البته اصلا گمان نكنيد منظور از متون دست اول كتاب هاي اول در آن موضوع است كه اخيرا در انتشارات معتبر جهان عرضه شده اند. تنها نامي انگليسي براي برآورد اين خواست اساتيد كافي است.

 

معيارهاي علمي تعريف شده براي نگارش پايان نامه ها و شيوه هاي داوري نيز از ديگر مسائل مشكل ساز در اين حوزه است.در زماني كه معتبرترين نهادهاي دانشگاهي در دنيا مدت ها ست كه پروپوزال نويسي و مقاله نگاري نويني را در پيش گرفته اند كه در آن اصل بر ايجاز و رسايي و ايده پردازي و خلاقيت است، هنوز سيستم دانشگاهي ما بر قطور كردن بخش ادبيات نظري تأكيد دارد. تا حدي كه گويا يكي از معيارهاي ارزيابي وزن و حجم پايان نامه است!

 

هنگام نمره دهي و ارزيابي نيز مسائل مختلفي چون رابطه اساتيد راهنما و داور، تطابق محتواي پايان نامه با باورهاي اساتيد داور گويي برخي مواقع بر روح پژوهش، انتخاب موضوع، روش و نتيجه پايان نامه تقدم دارد.

 

متأسفانه در حوزه علوم انساني تحميل و جهت دهي هاي اجباري اساتيد در مرحله مرحله نگارش و ارزيابي تأثير زيادي دارد و گرچه نمي توان متوقع بود كه حوزه علوم انساني به سبب پيوندش با جهان ارزشي افراد از اين موضوع به طور كامل خالص شود اما زياده روي هايي كه در اين حوزه ها صورت مي گيرد جاي نگراني است.

 

 

در خصوص تأثيرات بازار كار و بازار علم بر هدايت محتوايي پايان نامه ها بايد دو مورد را در نظر داشت. كه هر يك از اين موارد مرتبط با حوزه اي خاص است.در حوزه علوم فني- مهندسي و پزشكي انجام يك تحقيقات نوآور به منابع مالي مكفي و امكانات آزمايشگاهي حرفه اي نيازمند است.

 

آيا توان مالي يك دانشجو جواب گوي اين نياز خواهد بود؟ در جايي كه دانشگاه ها اعلام مي دارند بودجه كافي براي تجهيز كلاس هايشان ندارند چگونه يك دانشجو مي تواند از پس هزينه هاي تحقيقاتش برآيد؟

 

به طور معمول دو راه باقي مي ماند. يا دانشجو در شهرهاي بزرگ است و طرحش قابليت كاربرد در صنايع را دارد كه مي تواند به سختي و با استفاده از نامه نگاري هاي متعدد از سوي اساتيد و دانشگاه و هزاران مشكل ديگر با ارائه آن به نهادهاي مرتبط خصوصي و دولتي اميد دريافت اندكي بودجه و امكانات را داشته باشد. و يا از اين فضا دور است و بايد موضوع كم هزينه تر كه بالتبع كم كيفيت تري هم خواهد بود را برگزيند.

 

البته در مورد دانشجويان پزشكي كمي كار سخت تر از اين خواهد بود؛ چرا كه خروجي آن كمتر عيني است و شانس به اصطلاح «بازاري شدن» در مدت زمان كمتر را ندارد.

 

متأسفانه «عينيت گرايي» نه تنها در بازار علم، كه در ذهن بسياري از مسئولان دولتي و دانشگاهي بسيار مهم شده و همين است كه حوزه پزشكي كمتر و حوزه علوم انساني بسيار بيشتر از دريافت چنين حمايت هايي محروم مي شود.

 

در حوزه علوم انساني نيز برخي رشته ها كه امكان ارائه پايان نامه هاي خود را به سازمان ها و دريافت كمك هاي مالي بعضا خوبي را دارند،  دانشجويان تا حد امكان سعي مي كنند با همكاري يك سازمان پايان نامه خود را براي كاربرد در آن نهاد و سازمان ارائه دهند.

 

البته بايد گفت در اكثر مواقع روح كار بر اساس علاقه در اين رشته ها حاكم است اما بعضا در رشته هايي مانند مديريت اين عطش عمومي در ميان دانشجويان ديده مي شود.

 

آيا شما هم در شهر به تبليغاتي برخورده ايد كه انجام پروژه هاي دانشجويي را در ازاي دريافت مبالغي بر عهده مي گيرند؟ آيا هنگام تحقيق و پژوهش متوجه تكرارهاي غير عادي در پايان نامه هاي متفاوت شده ايد؟

 

متأسفانه مشكلات موجود در كنار شاغل بودن برخي از دانشجويان ارشد و دكترا كه فرصت كار كردن بر روي پروژه هايشان را ندارند سبب پيدايش چنين مسائل غير اخلاقي در حوزه علمي كشور شده است.

 

با وجود نرم افزارهاي موجود در دنيا كه به راحتي ميزان كپي برداري يك متن از متون ديگر را نشان مي دهد و نيز تأسيس مركز اطلاعات و مدارك علمي كشور انتظار مي رفت اوضاع بهتري حاكم شود اما متأسفانه در چند سال اخير به واقع وضعيت بدتري حاكم گرديده است.

 

با توجه به اين موارد مي توان به طور خلاصه عنوان داشت كه در حوزه علوم فني و پزشكي عموما مشكل دانشجويان و پايان نامه ها مالي و نداشتن امكانات است و در حوزه علوم انساني مسائل متعدد و جزئي تري وجود دارد كه به تحول در ساختارها و سياست هاي آموزشي بيشتر احتياج دارد.

 

در اين خصوص شوراي عالي انقلاب فرهنگي، با انجام مطالعه اي گسترده در سطح دانشگاه هاي جهان اطلاعات خوبي از سياست هاي آموزشيشان جمع آوري نموده است كه به سهولت براي مسئولان قابل استفاده است، مشروط بر اينكه عزمي جدي در ايجاد تغييرات را داشته باشند.