در میان اعراب، دین رنگ قبیله‌ای داشت

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ سنن و آداب هر ملتی زائیده محیط جغرافیائی، اقتصادی، تربیتی و عقاید و افکار آن ملت است که بر اثر توالی قرون و اعصار شکل گرفته و در تار و پود آن ملت هر چه بیشتر ثابت و راسخ گردیده است. بنابراین برای هر محقق سخن گفتن درباره آداب و رسوم قومی که بر حسب موقعیت خویش دارای تاریخ می باشد به ویژه وقتی آن آداب و رسوم کلا یا بعضا مغایر با آداب و رسوم و سنت فعلی او باشد امری بسیار دشوار و مشکل است. (1)

از این رو در این مجال کوتاه اشاره ای اجمالی به آداب و رسوم اعراب جزیره العرب خواهیم کرد تا با بهره گیری از این ویژگی ها بتوانیم تبیین بهتری از دلایل ازدواج های متعدد پیامبر(ص) داشته باشیم.

ابعاد اجتماعی

اصطلاح «عرب» در اصل گویا به معنی «بدوی» و صحرا نشینی بوده است زیرا «عربه» در عبری به معنای صحرا بوده و عرب به معنای صحرانشین است. (2) اعراب از لحاظ اجتماعی و حیات معیشتی به دو دسته تقسیم شده اند: (3) 
                  
1. اهل مدر: به کسانی اطلاق می شود که در شهر ساکن بوده اند. «مدر» به معنی گل و خشت است و چون آنان دارای خانه های ساخته شده با گل و خشت بوده اند به «اهل مدر» معروف شده اند. در صحرای عربستان پیش از اسلام جز چند قریه یا شهرکوچک که بزرگترین و آباد ترین آنها مکه و یثرب بوده است اثری از آبادی و تمدن دیده نمی شد. (4)

 

2. اهل وبر: به اعرابی اطلاق می شود که در بیابان ها زندگی کرده و حیات معیشتی آنان صحرایی است و به زمین نیز بستگی ندارد. این دسته از اعراب به طور خانوادگی و دسته جمعی در خیمه هایی که از جنس وبر یا پوست بافته می شود زندگی می کنند.آنان همواره برای دستیابی به چراگاه های جدید و نیز تغذیه حیوانات خود در حال انتقال و جا به جایی از مکانی به مکان دیگر هستند. بدیهی است طبیعت خشک و بیابان های سوزان و کمبود آب مراتع و نیز زندگی سخت از آنان عناصر جنگجو، مبارز، مقاوم، خشن و انعطاف ناپذیر ساخته است.
               

در قبایل صحرایی هر خیمه محل سکونت یک خانواده بود که یک عرب بدوی با زن و فرزندش در آن زندگی می کرد. از مجموع چند خیمه یک «حی» تشکیل می شد و هر حی رئیسی داشت که اختلافات را حکمیت و جنگ و صلح را رهبری می کرد و از چند حی یک «قبیله» پدید می آمد که به طور معمول همه هم خون و خویشاوند بودند و پدر واحدی داشتند. شیخ قبیله بر روسای احیا مقدم بود. به طور معمول از راه ارث به ریاست می رسید اما به سرمایه، عقل، شجاعت و سخاوت نیز نیاز داشت.

                                                                                          
قبیله اساس جامعه در جزیره العرب بوده و در صحراها و حتی شهرهای آن سرزمین جمعی بزرگتر از قبیله وجود نداشت و از ملت یا دولت یکپارچه مرکزی خبری نبود.

در چنین جامعه ایی که بر اساس قبیله شکل گرفته بود و در آن دولت و ملت وجود نداشت برای فرد قبیله اش همه چیز بود و فرد بدون قبیله تمام چیز های خود را از دست می داد، نه جانش در امان بود و نه مالش و نه خانواده ایی می توانست داشته باشد، دیگران می توانستند مانند یک شی با او رفتار کنند لذا برای عرب سخت تر از این حادثه ایی نبود که قبیله اش او را از خود براند.

گذشته از این ها در آن صحراها هر قوم و قبیله واحدی مستقل و جدا از قبایل دیگر به حساب می آمد که باید در همه چیز به خود تکیه داشته باشد و هر قوم و قبیله غیر خودی و بیگانه برای آن در جایگاه رقیب و دشمن قرار می گرفت و لقمه چرب و شکار قانونی محسوب می شد که غارت کردن اموال و حتی کشتن افراد آن مجاز است.

به همین دلیل مهم ترین قانون صحراها «قانون ثار» بود. بر پایه این قانون نانوشته اگر فردی از یک قبیله به فردي ديگر از قبيله اي ديگر توهین می کرد یا به او زخمی می رساند و یا او را می کشت پیامد آن یک انتقام حتمی بود. حتی گاهی جزای توهین یا زخم مرگ بود. اما وقتی مسئله خون به میان می آمد آن را چیزی جزء خون پاک نمی کرد. (5)

دین در جامعه عرب

در میان اعراب دین نيز رنگ قبیله ای داشت و راه و رسم قوم و قبیله بود. هر قبیله برای خود خدایان خاص و بت خانه مخصوص داشت. در قرآن کریم اسامی بتهای «لات»، «منات» و «عزی» آمده است. (6)

«لات» سنگی مربع شکل بود و در بت خانه شهر طائف -مدینه- قرار داشت و مشهور ترین بت در جزیره العرب بود.

«منات» خدای قضا و قدر بود و بر سر راه مدینه به مکه قرار داشت و با اینکه در میان همه عرب محترم بود اما بزرگترین خدایان قبائل اوس و خزرج محسوب می شد.

«عزی» تمثال خدای خورشید بود و در شرق مکه بت خانه ای خاص خود داشت. این بت بزرگترین خدای مکیان- قبیله قریش و بنی کنانه- محسوب می شد. (7)

 

ادامه دارد...

 

 منابع:

1. نقش عایشه در تاریخ اسلام / جلد يك / علامه عسگري
 

2. ابن منظور

3. تاریخ و آثار مکه و مدینه/اصغر قائدان    
4. نقش عایشه در تاریخ اسلام/جلد يك /علامه عسگری
5. درس هایی از تاریخ اسلام-بررسی وقایع پس از رحلت پیامبر اسلام/حجه الاسلام جاودان
6. سوره نجم- آیات 19 و 20

7. درس هایی از تاریخ اسلام-بررسی وقایع پس از رحلت پیامبر اسلام/حجه الاسلام جاودان- تاریخ و آثار مکه و مدینه/اصغر قائدان