چند همسرگزینی راه‌حلي معقول برای رفع مشکل بی‌سرپرستی زنان در جامعه عرب بود

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»؛ سعيده اكبري‌نژاد؛ پس از بيان مختصري پيرامون ابعاد اجتماعي جامعه عرب و توضيح كوتاهي درباره دين در ميان اعراب به بررسي ديگر زواياي جامعه عرب مي پردازيم.

ابعاد اقتصادی

بیشترین قسمت شبه جزیره عرب را صحراها و کویرهای خشک و سوزان تشکیل می دهند. این ناسازگاری محیط زیست راه تامین معاش را سخت می کرد به همین علت چپاول و غارت یکی از راه های تامین نیازهای مادی محسوب می شد. از طرفی ثروت و مکنت تنها در دست عده ای محدود از قبائل از جمله قريشیان بود.

نقش و جایگاه زن در جامعه عرب (1)

در بینش عرب جاهلی نکته ها و واقعیت هایی نسبت به جنس زن وجود دارد از این جمله می توان به نکات زیر اشاره کرد:

1.زن در قبیله نقش مصرف کننده داشته و موجودي سر بار است، تا جایی که برخی برای خلاصی از دست این مصرف کننده او را در همان بدو تولد زنده به گور می کردند.(2)

2. دختران در محیطی که همیشه جنگ و خون ریزی بود دست و پا گیر بودند؛ زیرا اولا در جنگ ها نقشی نداشتند و در ثانی ترس از اسیر شدن آنها وجود داشت.

3. به خاطر وضع بد اقتصادی شوهر دادن دختر نوعی کمک به خانواده وی محسوب می شد.

4. در آن محیط دختران را پیش از آنکه به سن بلوغ برسند به عقد کسی در می آوردند و در آغاز بلوغ به خانه شوهر می فرستادند. در فرهنگ عرب آن زمان ازدواج زود هنگام پسندیده و نیکو شمرده می شد و از تاخیر در ازدواج دوری می جستند.

 
5. از آثار زیان بار جنگ و غارتگری کشته شدن مردان و فراوانی زنان شوهر مرده است. نزد عرب جاهلی زن بیوه اگر شوهر نمی کرد کاری ناپسندیده تلقی می شد به همین خاطر بعد از آنکه عده طلاق و یا عده وفات سپری می شد شوهر دیگری انتخاب می نمود و دوباره ازدواج می کرد. یعنی زن شوهر مرده یا مطلقه در  فرهنگ آن زمان برای ازدواج دوباره مشکلی نداشت و به راحتی ازدواج می کرد.

از این رو چند همسر گزینی مردان یک راه حل معقول و منطقی برای رفع مشکل بی سرپرستی زنان بود.

6. ازدواج از مهم ترین عوامل ایجاد وحدت بین قبائل و نیز عامل بازدارنده از جنگ و خونریزی به شمار می رفت.

  
آنچه بیان شد کلیتی از ابعاد جامعه عرب بود.(3) با در نظر گرفتن آنچه ذکر شد به سراغ موضوع اصلی که «بررسی دلایل ازدواج های پیامبر (ص)» است، می رویم.

در آیه 50 سوره احزاب آمده است: (4)

- «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ»؛ اى پيغمبر ما حلال كرديم بر تو زنانى را كه مهريه آنان را داده‏اى و «ايتاء» گاهى به معناي پرداختن و دادن است و گاهى به معناي ملتزم شدن.

- «وَ ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ‏ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ»؛ يعنى ما حلال كرديم آن زنهايى را كه مالك آنها شدى از كنيزان از غنائم و اسيران جنگى و انفال.

- «وَ بَناتِ عَمِّكَ »؛ يعنى و حلال كرديم بر تو دختران عمويت را.

- «وَ بَناتِ عَمَّاتِكَ»؛ و دختران عمه‏هايت يعنى زنان قريش.

- «وَ بَناتِ خالِكَ وَ بَناتِ خالاتِكَ»؛ دختران دايى و دختران خاله‏هاى تو، يعنى زنان بنى زهره.

- «اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ»؛ آن زنانى كه از مكه با تو هجرت به مدينه نمودند.

- «وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ»؛ يعنى ما حلال كرديم بر تو زنى را كه توحيد خداى تعالى را تصديق كرده كه خود را به تو بدون صداق هبه نمايد، و زن غير مؤمنه اگر خود را به تو ببخشد براى تو حلال نيست.

- «إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها»؛ يعنى اگر اختيار كرد پيغمبر (ص) نكاح او را و تمايل به آن داشت.

- «خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ»؛ يعنى اين موضوع هبه زن مخصوص ومختص بتو است نه غير تو.

- «قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ»؛ يعنى البته ما دانسته‏ايم آنچه را كه شرط كرديم بر مؤمنين در همسرانشان از مهريه و منحصر بودن به عدد محدود(5)  (چهار زن دائمى) و ما آن را از تو براى تخفيف و آسان كردن برداشتيم.

- «وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ»؛ يعنى و آنچه كه ما بر ايشان عهد كرديم در زنانى كه در ملك و تصرّف آنهاست كه ملكيت بر آنها واقع نشود مگر بوجوه معيّنه‏اى از خريدن و بخشوده شدن و ارث بردن و اسارت و ما مباح كرديم بر تو غير آن را و آن انتخاب و برگزيدن تو است كه از اسيران براى خودت اختيار نمايى و ما البتّه تخصيص داديم تو را به اين ويژگى‏ها بنا بر علم و دانش ما به مصلحتى كه در آن است، نه از روى هوا و بيقاعدگى و بى مصلحتى.

- «لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ»؛ يعنى تا اينكه حرج را از تو بردارد و آن تنگى و گناه است.

- «وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً»؛ و خداوند آمرزنده گناه‏هاى بندگانست و بايشان و يا به تو مهربانست در رفع و برداشتن حرج و زحمت از تو.

 

ادامه دارد...

 

منابع:

 

1. همسران پیامبر/ حسن عاشوری لنگرودی- عایشه در تاریخ اسلام/ علامه عسگری 
2. سوره تکویر/ آیه 9 
3. مطالبی در این زمینه در کتاب ترجمه تفسیرالمیزان جلد 4 صفحه 243-240 تحت عنوان «گفتاری پیرامون جاهلیت» آمده است. 
4. ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن / گروهی از مترجمان جلد20 صفحه 146 
5. سوره نساء آیه 3