مانيفست رضوي اخلاق گفت‌وگوي علمي

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»، معصومه نديري - كارشناس ارشد علوم اجتماعي؛ پاسخگويي به پرسش­هاي معرفتي و بنياديني كه جريان شيعي(اسلام ناب) با آن مواجه بوده، از سيره پيشوايان اين مذهب است؛ سوال و جواب­هايي كه امير مؤمنان با آن­ها مواجه بودند، مناظراتي كه در زمان امام باقر و امام صادق(عليهماالسلام) صورت مي­گرفت، كرسي­هاي مناظراتي گوناگوني كه در زمان امام رضا(ع) انجام پذيرفت و نيز مواجهات حضرت عسكري (ع) در سامرا با غاليان همگي نمونه­هاي برجسته و مشهور تاريخي جريان علمي - معرفتي تشيع در تاريخ امامان است.

 

با عطف به اين امر و نيز با توجه به اهميت كنوني برگزاري مناظرات علمي در دانشگاه­هاي كشور، در سال گذشته روز ميلاد عالم آل محمد، از سوي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه­ها به عنوان «روز كرسي­هاي آزاد انديشي» نامگذاري شد.

 

شرايط در زمان حضرت رضا (ع) به سبب تصميمات دستگاه حكومتي براي ايجاد چالش معرفتي در مباني تفكر علوي، به گونه­اي بود كه امكان شركت ايشان در گفت و گو­ها و مناظرات بسيار بيشتر از هر دوران ديگري شد و همين امر علاوه بر ايجاد فوايدي براي تشيع در آن دوران، براي تمام ادوار بركاتي داشته كه از جمله­ آن­ها دستيابي به يك نوع «مرامنامه اخلاق علمي» است.

 

يادداشت پيش رو سعي دارد با استعانت از روايات معتبري كه درباره مناظرات حضرت ثامن الحجج(ع) نقل شده­، اشارات موجزي به اين اخلاق گفت و گوي علمي داشته باشد.

 

 

ترويج عقايد اصيل اسلامي و ارائه طرق شناخت حق از باطل، ايجاد فضاي علمي مناسب جهت طرح انديشه ها و نظرات مخالف، از بين بردن تأثير عقايد باطل كه در ميان نخبگان علمي و عامه مردم رواج داشت و جهت دهي به جامعه اسلامي، از اهدافي بود كه امامان شيعه مناظرات و گفت و گو­هاي علمي را كه حتي با هدف تخريب چهره آنها ترتيب داده مي­شد، مي­پذيرفتند و هرگز نمونه­اي يافت نشده است كه از ائمه معصومين، خصوصا امام رضا (ع) درخواست گفت و گو شود و حضرات نپذيرند.

 

در واقع در نگاه پيشوايان شيعه اين امر فرصتي براي نوعي دست گيري معرفتي از جامعه بوده است، نه ميداني براي به رخ كشيدن و كسب پيروزي در كلام.

 

در روايات داريم كه حضرت رضا (ع) قبل از حضور در كرسي­هاي مناظراتي، وضو مي­گرفتند و اين يعني جلسه بحث عقلي را نوعي عبادت مي­دانستند نه بازي­اي براي بهره برداري­هاي سياسي.

 

وقتي در روايات داريم كه حضرت در آغاز مناظرات شروع بحث را به طرف مقابل مي­سپردند و در ميانه مناظراتشان به طرف بحث كمك مي­كردند تا سوالش را كامل­تر و جامع­تر بپرسد، خود گوياي آن بود كه هدف ايشان هرگز تخريب طرف مقابل بحث نبوده و صرفا به دنبال تبيين­هاي معرفتي و عميق بودند.

 

حتي در يك مورد مناظره با فردي به نام عمران، ايشان در لحظه نماز، در حالي كه عمران ديگر به انتها رسيده بود و تفوق كامل امام در حال صورت گرفتن بود، حضرت بحث را رها كرده و به دنبال نماز رفتند كه اين خود نشان از اصالت عمل به تكليف در ذهن امامان شيعه دارد و نه پيروزي يافتن و تفاخر در كلام و ...

 

 

ايجاد فضاي علمي و سياسي امن براي طرف مقابل و به اصطلاح دادن فضاي پرسشگري مناسب جهت طرح انديشه ها و نظرات مخالف، يكي ديگر از مواردي است كه از سوي امام عليه السلام مراعات مي­شد؛ به طوري كه طرف مقابل در پرسش از عقايد اسلامي با هدف فهم حقيقت، هر سوالي را كه در ذهن دارد بدون هيچ خط قرمزي مي پرسد.

 

در جايي آورده­اند امام رضا (ع) در جلسه اي بعد از تفوق حضرت، با صداي بلند فرمودند: «يا قوم! ان كان احد يخالف الاسلام و اراد اي يسأل فايسأل غير محتشم؛ يعني مردم اگر بين شما حتي يك تن هست كه اسلام را قبول ندارد و با اصل اسلام مخالف است و خودش مايل است، بپرسد از هر چه مي خواهد، بدون هيچ بيم و واهمه­اي.»

 

در زمان حكومتداري حضرت امير مومنان نيز، با توجه به داشتن قدرت سياسي و قضايي، ايشان به هنگام سوال و جواب مي­فرمودند به پهناي زبانتان بپرسيد، يعني هر آنچه مي­خواهيد و هر طور كه مي­خواهيد بپرسيد و بدانيد كه امنيت خواهيد داشت.

 

نتيجه اين امر دادن فضا براي طرح هر نوع پرسشي بدون فيلترينگ­هاي سياسي، حذف و تهديد است؛ وقتي مكتبي و مذهبي به حقانيت خود ايمان داشته باشد هرگز از سوال نمي­ هراسد، بلكه به استقبال آن نيز مي­رود و آن را براي زمينه سازي پذيرش عقايد خود در جامعه لازم مي­بيند.

 

نمونه اين امر در كلام پيامبر آمده است كه ايشان با جديت تمام فرموده­اند: «من سد فاه و لم يسأل لم يوءت شيا؛ يعني هر جامعه اي كه دهانش را ببندد و سوال نكند هرگز به چنين فرد و جامعه اي چيزي داده نخواهد شد.»

 

در روايت تمام جلسات گفت و گو­هاي علمي حضرت ثامن الحجج(ع) آمده است كه ايشان در هر مجلسي به كرات مي­فرمودند: هر كس هر سوالي كه دارد، بپرسد و در جلسات افراد را به پرسش ترغيب مي­كردند.

 

 

1- عيون اخبارالرضا

 

2- توحيد شيخ صدوق

 

ادامه دارد ...