قائم مقام فراهاني؛ اولین کسی که سیاست موازنه منفی را به كار گرفت

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو» - حامد صفايي؛ پس از بيان نحوه ورود قائم مقام فراهاني به تاريخ سياسي ايران و روند حضور او در جريانات سياسي به واكاوي دلايل نارضايتي محمد شاه از قائم مقام فراهانی، طرح اقدامات وي در دوره حياتش و بيان ديدگاه ديگران درباره وي مي‌پردازيم.

دلايل نارضايتي محمد شاه از قائم مقام فراهانی

تحرکات علیه قائم مقام و شکایت از او نزد شاه از همان ماه های اول سلطنت محمد شاه آغاز شد و حاج میرزا آقاسی، معلم محمد شاه در تبریز که همراه او به تهران آمده بود، بیش از همه در تحریک شاه علیه قائم مقام دست داشت. 

تلاش قائم مقام برای دور کردن میرزا آقاسی از دربار هم نتیجه ای نداشت و بیشتر به بدگمانی محمد شاه نسبت به مقاصد صدر اعظم خود می افزود. از سوی دیگر غرور و اعتماد به نفس بیش از حد قائم مقام و بی سیاستی او در رفتار با شاه جوان، که غرور او را جریحه دار می ساخت، بتدریج باعث شد بدگمانی و عدم رضایت شاه از او فراهم شود و زمینه سقوط او را هموار کند.

محمد حسن خان اعتماد السلطنه در کتاب «صدرالتواریخ» خود درباره جریان صعود و سقوط قائم مقام در دربار محمد شاه می نویسد:

«چون خود را موسس این سلطنت می دانست، پاره ای احکام را به دلخواه خود می گذرانید و چنان می خواست که سلطان نتواند به دلخواه خود فلان پست را بلند کند و فلان عزیز را عزل نماید.

آقایی و احترام و تاج و تخت و ضرب سکه را خاص سلطنت کرده، ولی عزل و نصب و قطع و فصل کار و اجرای امور دولت و دادن و گرفتن مواجب و منصب را می خواست منحصر به تصویب خود نماید و شاه را در هیچ امری از امور حکومت اختیاری نباشد. قائم مقام قصد خیانت نداشت، ولی اقوال و افعال و بی اعتنایی و اهمال و درشتی و تندی ها و جسارت ها از او ناشی شد که نازل منزل خیانت بود.

… عمده معایب کار او کثرت فضل و دانایی و شدت سواد بود و چون در کمالات و تدبیرات افراط کرده بود، سزاوار هر گونه برتری هم بود، و این برای شاه جوان خوشایند نبود.»

اقدامات قائم مقام در زمان صدارتش

قائم مقام موفق شده بود علاوه بر ایجاد سازمان های نظامی و تشکیلاتی و تمرکز قدرت، یکی از افراد مفید و شایسته یعنی میرزا تقی خان امیرکبیر را تحت تعلیمات عالیه و آموزش صحیح قرار دهد و به ایران تقدیم کند.

میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی نخستین رجل سیاسی ایران بود که کوشش کرد دگرگونی های بنیادین در سلطنت ایجاد کند.

قائم مقام فراهانی اولین کسی است که عملاً اصل سیاست موازنه منفی را در سیاست خارجی به کار گرفت

میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی را می توان اولین کسی دانست که عملاً اصل سیاست موازنه منفی را در سیاست خارجی ایران به منظور مقابله با زیاده خواهی های روسیه و انگلیس به کار گرفت؛ به همین خاطر هم بود که دولتمردان روس و انگلیس نظر مساعدی به این شخصیت سیاسی نداشتند و او را فردی جاه طلب معرفی می کردند.

اگر چه در جامعه سنتی و در ساختار استبدادی حکومت قاجار، منافع ملی تعریف خاصی نداشت، اما قائم مقام کوشید حفظ منافع ملی و تمامیت ارضی را در مقابل خواسته های دیگر کشورها که ایران در کانون توجه سیاست خارجی آنان بود، قرار دهد.

میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی از قبول هر گونه پیشکش و هدیه خارجی بشدت خودداری می کرد؛ چون می دانست در پشت این هدایا، زیاده خواهی‌ها و طمع ورزی‌های قدرت‌های استعمارگر وجود دارد.

یکی از دلایل اصلی ناکامی و بی نتیجه ماندن سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی، استبداد حاکم و فساد درباریان قاجاریه بود که مانع از این می شد، منافع عموم جامعه درست هدایت شود.

میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی در اندیشه دیگران

 

ژاک موریه: در کشوری که غالب رجال آن رشوه گیرند، عمل این مرد خیلی حیرت‌انگیز و تعجب‌آور بود
 

ژاک موریه، منشی سفارت انگلیس در سفرنامه خود،  بعد از ذکر بزرگواری‌ها و همت بالای قائم مقام، می نویسد: «از طرف سفیر انگلیس برای میرزای بزرگ هدیه ذی قیمتی بردم ولیکن وی از گرفتن این ارمغان خودداری کرد و اظهار داشت که چون در ایران مرسوم است که دست خالی نزد بزرگان نمی روند، بسیار مناسب خواهد بود که این هدایا را از طرف خودتان به شاهزاده عباس میرزا پیشکش کنید. در کشوری که غالب رجال آن رشوه گیر هستند عمل این مرد خیلی حیرت انگیز و تعجب آور بود.»

گرانت واتسون: «این فرد متشخص در کار روابط ایران با دولت هاي خارجه بسیار بصیر بود

 

گرانت واتسون انگلیسی درباره قائم مقام می گوید: «این فرد متشخص از لحاظ هنر در نظر هموطنانش همتا نداشت، مستوفی قابلی بود و به اوضاع و احوال ایالات ایران آشنایی کامل داشت و به علاوه در کار روابط ایران با دولت هاي خارجه بسیار بصیر بود.»

 

بارون فیدوروکوف روسی در سفرنامه اش، با اینکه از قائم مقام خوشش نمی آمد و او را به کارهای زشت و جنایت متهم می کرد، می نویسد: «قائم مقام خردمندترین مرد ایران به حساب می آمد و او بدون تردید شایسته چنین افتخاری بود.»

منابع:

 

1- فراز و فرود اصلاحات در عصر امیرکبیر/ محمد امیر شیخ نوری/انتشارات: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
 

2- مجله تاریخ/ بررسی های تاریخی / بهمن و اسفند 1352 - شماره 49 / بزرگداشت قائم مقام فراهانی
 

3- « گوشه ای از تاریخ ایران»/ مجله اقتصاد / اطلاعات سیاسی - اقتصادی/  مهر و آبان 1379 / شماره 157 و 158 / ابراهیم تیموری
 

4- « قضاوت ناعادلانه نسبت به میرزا ابوالقاسم»مجله اقتصاد / اطلاعات سیاسی - اقتصادی/  فروردين و ارديبهشت 1376 / شماره 115 و 116/ ضیاءالدین رجايی