تأملي بر مشروط و منوط‌هاي صحت نظريات علمي - بخش اول

گروه علمی «خبرگزاری دانشجو»؛ دكتر حسين كچويان در آخرین شماره از کتاب ماه علوم اجتماعی (شماره 48-49) در بخش سخن ماه به تشریح دیدگاه خود در خصوص یکی از مهمترین دلایلی بی اقبالی نسبت به علوم اجتماعی مدرن در ایران و اهمیت مسئله توجه به اهمیت رابطه علم با عقل عمومی و واقعیت جامعه پرداخته است.

 

وی از طریق این بحث در تلاش برآمده تا در نهایت به این سوال پاسخ دهد که سبب بي‏ كفايتي نظريه‏هاي رايج در توضيح انقلاب اسلامي چيست؟

 

لازم به ذکر است این سومین شماره از سری جدید کتاب ماه علوم اجتماعی است که به تازگی مدیر مسئولی آن به کچویان، استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی سپرد شده است.

بخش اول این سرمقاله که با عنوان «درباره‏ نسبت نظريه و فهم عمومي» به چاپ رسیده، به شرح زیر است:

 

وجه مهمی از فرآیند و روند تحولات تاریخی یا انقلابی در علم که به ظهور علوم و حوزه‏های نظری تازه یا جایگزینی علوم و حوزه‏های معرفتی موجود با اشکال نو مربوط باشد، پیدایی دلسردی و بی‏ علاقگی اهل علم نسبت به دانش‏ها و نظریات علمی موجود در زمان وقوع انقلابات معرفتی می ‏باشد. توجه به این حقیقت که توسط توماس کوهن در نظریه‏ تاریخ‏ساز وی در مورد ساختار انقلابات علمی به برجستگی و با تأکید در معرض توجه و دید گذاشته شد، برای درک ماهیت بحران موجود علوم اجتماعی در ایران و جهان از اهمیت کانونی و تعیین کننده‏ای برخوردار می‏باشد.

 

به ‏واسطه‏ پیدایی و گسترش این وضعیت روانی در میان اهل علم، دو دسته روند در آن علم آغاز می گردد که به شکل سلبی و ایجابی فرآیند تحول انقلابی را به پیش می‏ برد. از یکسوی، روند بی ‏توجهی به نظریات موجود و عدم بکارگیری آن‏ها برای فهم رخدادها شروع و گسترش می ‏یابد و از سوی دیگر نیز در روند انتقادات روبه تزاید نسبت به این نظریات، تلاش برای انجام اصلاحات ساختاری و یافتن جایگزین‏ها برای آن‏ها یا علم موجود را داریم.

عدم رغبت به وضعیت علم در حوزه ای عمدتاً واجد ماهیتی علمی-شناختی است

 

آنچه با ایجاد بی‏میلی و عدم رغبت در اجتماع علمی به ناخشنودی و بی ‏توجهی نسبت به وضعیت علم در حوزه ‏ای و ازدیاد انتقادات و شکل‏گیری فعالیت‏های اصلاحی یا انقلابی در میان آن‏ها می‏گردد، ماهیتاً وجوه مختلفی دارد. مطابق نظریات مطروحه در حوزه‏های مختلف مطالعات علم، تأکید بر این است که با این‏که پیدایی چنین وضعیتی جنبه ‏ي روان‏شناختی دارد، علل و عوامل یا دلایل این وضع روانی عمدتاً واجد ماهیتی علمی-شناختی می‏باشد.

با وجود اذعان به رابطه تنگاتنگ علم و جامعه در نظریات جدید اما این مسئله در ایران همچنان مورد غفلت است

یک غفلت عمده نظریات متعارف در این زمینه، عدم توجه کلی به روابط علم و جامعه خاصه از حیث تأثیرات آن بر پیدایی این وضعیت روانی است. ریشه‏ ي این غفلت در پایداری رویکردهای سنتی به حوزه‏ علم می ‏باشد که به‏واسطه‏ تأکید بر استقلال و خودبنیادی درونی جهان علم، به انکار و نفی نقش سازنده عوامل محیطی و بیرونی در علم و شناخت می‏رسد. از این منظر «سنتی تجدد» که ریشه‏های آن به قبل از تجدد برمی‏گردد، این دسته عوامل نقش سلبی و غیرسازنده داشته و برای فعالیت خالص شناختی و تلاش ناب حقیقت‏ طلبانه اختلال ‏آفرین است. به این معنا، همان‏گونه که اصل روش‏شناختی بی‏طرفی ارزشی به شکل جزیی این رویکرد را منعکس می‏کند، این‏گونه تأثیرات، به انحراف در علم و ممانعت از دستیابی به حقیقت منجر می‏شود.

با این‏که پس از نقادی‏های گسترده نسبت به رویکرد کلاسیک تجدد و شکل‏گیری رویکرد ما بعد اثبات ‏گرایانه یا مابعدکوهنی در مورد ماهیت علم، اکنون نسبت به رابطه‏ي تگاتنگ علم و جامعه اذعان و بر آن تأکید می‏گردد، هنوز این موضوع چنانکه باید از جوانب مختلف خاصه از جهت تأثیرات شناختی به اندازه ‏ي کافی مورد بحث و تدقیق قرار نگرفته است. اما در این زمینه، نقصان موجود در میان اهل علم در حوزه‏های مختلف علمی در ایران چنان است که نه تنها موجبات پایداری و ماندگاری رویکرد سنتی را فراهم کرده است، بلکه هرگونه انتقاد از آن و یا نگاه متفاوت را با انگ ضدعلمی و متأثر از سیاست و ایدئولوژی یا قدرت رد و طرد می‏کنند. همان ‏طوری ‏که از این انتقادات قابل تشخیص است، رسوخ رویکرد سنتی در میان بعضی از اهالی اجتماعات علمی در ایران بدان پایه است که در مقام رد رویکردهای جدید همچنان دیدگاه سنتی در مورد نقش مخرب سیاست و یا ایدئولوژی و قدرت بر علم را تکرار کرده و به‏طور ناخودآگاه گرفتار مصادره به مطلوب می‏شوند. به این معنا، تمام آنچه را که به‏واسطه‏ ي مطالعات علم رد و به جایگزینی رویکرد جدید منتهی گردیده، مبنای استدلال برای نقد و رد رویکرد جدید یا دیدگاه‏ های متکی بر آن قرار می‏دهند.

 

در هر حال، از منظر رابطه ‏ي علم و جامعه، بخش مهم و عمده‏ای از دلایل و یا علل ظهور دلسردی و روگردانی از نظریات علمی موجود و ایجاد تحولات انقلابی علمی، به این رابطه از وجوه مختلف از جمله دیدگاه جامعه نسبت به علوم موجود و نقش یا کارکرد آن‏ها در جامعه برمی‏گردد. از این جهت، تحولات درونی جهان علم نه همیشه وجوه معرفت‏ شناختی و روش‏شناختی دارد، نه این‏که همیشه از ناخشنودی‏ های اجتماعات علمی و علما ریشه و مایه می‏گیرد.

 

اگر بخواهیم از منظر تاریخی مسأله را دنبال کنیم، حداقل سه تجربه و نمونه‏ ي تاریخی برای بحث پیشاروی ما قرار دارد که در رابطه با دغدغه‏ها و مشغله‏های کانونی اهل نظر در جامعه‏ي کنونی می‏توان برای استناد تجربی به آن‏ها ارجاع داد. از سه تحول تاریخی در نظریه ‏پردازی اجتماعی که یکی برآمدن فلسفه یا حکمت عملی در یونان، دیگری شکل ‏گیری علومی چون علم عمران ابن‏خلدون، و نهایتاً ظهور علوم اجتماعی تجدد می باشد؛ نمونه‏ ي اخیر آن به دلیل آشنایی بیشتر اهل علم در ایران با آن مورد خوبی برای استشهاد می‏باشد. با این‏که تحول منتهی به شکل ‏گیری علم عمران مطابق روایت خود ابن‏خلدون در «مقدمه» ریشه‏ ي درونی و روش ‏شناختی داشته و پاسخی به نیازهای علم تاریخ می‏ باشد، تحولی که به مدرنیته شناخته شده و نهایتاً به شکل‏گیری علوم مدرن از جمله جامعه‏شناسی و سایر علوم اجتماعی تجدد منجر گردید، اساساً ماهیتی غیر نظری-شناختی داشته است.

دلسردی و روگردانی از دانش‏ های سنت که در علوم اجتماعی با ماکیاولی و هابز ظهور و بروز مشخص و عینی می ‏یابد، از همان آغاز تا پایان ریشه در پیدایی ارزش‏های تازه و علایق متفاوت در بعضی از گروه‏های اجتماعی جامعه دارد. همانگونه که نقدهای پیشروان علوم تجدد به علوم سنت نشان می‏دهد و بیکن آن را از وجه ایجابی به شکل مشخص بیان کرده است، علوم سنت به اعتبار نادرستی و خطا نقد و رد نمی‏شود، بلکه به بیان هابز مشکل آن‏ها این است که واجد «حقیقت مؤثر» یا علم مفید برای تصرف در هستی و غلبه بر جهان نیستند. این حقیقت را اگوست کنت، واضع فلسفه ‏ي کلاسیک تجدد، به صراحت و روشنی در مقدمه‏ ي خود بر «فلسفه اثباتی» اظهار می ‏کند که دلیل عدم اهتمام جهان مدرن و کنارگذاشتن فلسفه ‏ي سنتی و الهیات یا سؤالاتی در مورد اصل و مبداء هستی یا پایان و معاد آن صرفاً بی‏فایدگی پرداخت به این سؤالات و دانش‏هاست. به بیان دیگر، از این‏روی علوم مذکور در تجدد مهجور واقع شده و می ‏میرند که انسان و جامعه‏ي مدرن دیگر علاقه‏ای به سؤالات و پاسخ‏ها یا حقایق مطروحه در این علوم نداشته و با توجه به ظهور دغدغه‏ها و تقاضاهای متفاوت از زندگی، جویای علوم دیگری ناظر به روابط پدیداری موجودات جهان طبیعی برای استخدام و بکارگیری دانش حاصله برای ارضاء این خواست‏ها و نیازهای تازه شده است.

به لحاظ عینی-تاریخی نیز، تنها وجود پیوند و نسبت وثیق میان اندیشه‏های پیشروان و بنیانگذاران تجدد با مطالبات اجتماعی مؤثر و الزامات شرایط تاریخی متغیر است که می‏تواند توضیح دهد که چگونه و چرا اندیشه ‏هایی به غایت ناسازگار با نظم کلیسایی حاکم در غرب می‏تواند علی‏رغم فشارها و محدودیت ‏های گسترده و متنوع، دانش‏ها و نظریات کاملاً مستقر و بسیار محافظت شده را به کناری زده و خود جانشین آن گردد.

 

بدون وجود بورژوازی به عنوان طبقه‏ي اجتماعی در حال ظهور و رو به گسترش و قوت که در مسیر تثبیت موقعیت اجتماعی شکننده‏ ي خود و تقویت موضع حاشیه‏ای ش در نظم قرون میانه‏ي غرب، در زمینه‏های مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی- فرهنگی برای مبارزه با نظم موجود و جلب نظر عامه مردم که مولد، مبلغ و مشتری این اندیشه‏ها می شود، تحول علمی تجدد می‏بایستی در خلاء جریان یافته و نظیر بسیاری اندیشه‏های دیگر در تاریخ گم و ناپدید می‏گردید.  

حقیقتی حیرات آور و واقعیتی روشن: توجه جوامع و گروه های اجتماعی به سازگاری نظریات با درک عمومی و نه شاخصه های علمی/ صحت و درستی نظریات علمی مشروط و منوط به سازگاری آنها با فهم کنشگران از واقعیت‏های اجتماعی و اعمالشان است

 

اما نقش مطالبات و نیازهای عامه در تشدید بی ‏توجهی به علوم و نظریات موجود و یا ایجاد رغبت و تمایل به اندیشه‏های نو، حداقل در انسانیات و اجتماعیات، صرفاً وجه و کارکرد روانی ندارد. خاصه اکنون که معضلات و بحران‏های فلسفی این علوم در تجدد برای همگان ملموس و غیرقابل تشکیک می‏ باشد، چه شیوه و طریق دیگری معتبرتر از عقل مشترک و درک عمومی جامعه برای ارزیابی و داوری در مورد اعتبار و ارزشمندی نظریات این حوزه‏ها به لحاظ روش ‏شناختی و معرفت‏شناختی وجود دارد؟ آیا ما عملاً با این واقعیت روشن و حقیقت حیرت ‏آور مواجه نیستیم که نه تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان، جوامع و گروه ‏های اجتماعی در مقام بکارگیری و استفاده از متخصصین این علوم و نظریات مختلف آن در زمینه‏های متفاوت، از مشاوره و سفارش کار تحقیقاتی گرفته تا سخنرانی و تبلیغ، به سازگاری و تناسب آن‏ها با علایق و درک عمومی خود از امور توجه می‏کنند تا به علم و شاخصه‏های تخصصی آن‏ها؟ آیا دلالت صریح‏تر و گویاتری از این واقعیت و حقیقت می‏توان یافت که نشان دهد ناخشنودی جامعه نسبت به وضعیت علمی در قلمروی انسانی-اجتماعی صرفاً مبین بی‏ربطی این علوم و نظریات آن به جامعه و مطالبات مردمی نیست، بلکه مبین امری فراتر از آن در زمینه‏ي درستی و نادرستی آن‏هاست؟