ماجراي ظرف شستن امام(ره) در مهماني / بچه‌ها را ترغیب کنید از هفت‌سالگی نماز بخوانند

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، مسعود ابراهيمي؛ هر کجا نامی از امام خمینی(ره) به میان می‌آید، بلافاصله کلماتی نظیر انقلاب، رهبری، سیاست، ولی فقیه و ... به ذهن متبادر می‌شود، لکن در این مقاله سعی شده اندکی از حیات سیاسی حضرت امام خمینی (رحمة الله علیه) فاصله گرفته و به بررسی زندگی شخصی ایشان در ارتباط با همسر و فرزندان بپردازیم.

در ابتدا باید اشاره کنیم که امام در رابطه با همسر و فرزندان، ارزش و اعتبار دادن به آنان، اولویت دادن به خانواده، شناخت و درک آنان و توجه به نیاز اساسی آنان را برای خود تکلیف دانسته و در صدد اجرای آنان برآمده‌اند که در ادامه در این باره مطالبی بیان می‌شود.

امام(ره) مي‌خواستند همسري هم‌كفو خود داشته باشند

امام(ره) در باب همسرگزینی برای خویش چنین می‌فرمایند: «من نمی‌خواهم از خمین همسر بگیرم، چون می‌خواهم هم کفو خودم باشد. اگر خودم درس می‌خوانم، می‌خواهم همسری بگیرم که هم فکر من باشد. در نتیجه باید از قم زن بگیرم و از خانواده روحانی و هم‌شأن خودم.» (ستوده، 1380، ج 1: 131).

با اندکی تامل در جملات امام می‌توان معنای حقیقی عبارت هم کفو هم بودن را بسیار دقیق استخراج کرد. امام راحل هم کفو بودن را به دو صورت می‌دانستند: اولا، همسر انسان می‌بایست هم‌اندیشه و هم‌بینش وی باشد، ثانیا خانواده زوجین ‌باید به لحاظ فرهنگی و عقیدتی متناسب با یکدیگر باشند.

امام از فرزندان توقع چه رفتاری را داشتند؟

امام به فرزندان خود سفارش می‌کنند که مراقب مادرشان باشند و می‌فرمایند: «مادران گرچه همه نمونه‌اند لکن بعضی از آنان از ویژگی‌های خاصی برخوردارند و من در طول زندگی مادر محترم تو و خاطراتی که او در شب‌هایی که با اطفال خود می‌گذراندند و در روزها نیز دارم، او را دارای این ویژگیها یافتم. اینک به تو ای فرزند [سید احمد خمینی] و به سایر فرزندانم وصیت می‌کنم که کوشش کنید در خدمت به او و در تحصیل رضایت او پس از مرگ من، همانگونه که او را از شما راضی می‌بینم در حال زندگی و پس از من بیشتر در خدمتش بکوشید.» (موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی 119:13849.)

دیدگاه امام نسبت به خانه داری و نگهداری فرزندان

به نظر امام، خانه‌داری از مهمترین اشتغالات محسوب می‌شود که کمتر کاری به اهمیت آن است. خانم فریده مصطفوی، از نوادگان امام می‌گوید:« نواه های آقا همه شلوغ بودند. امام به دختر من که از شیطنت بچه خود گله می‌کرد، می‌گفتند: من حاضرم ثوابی که تو از تحمل شیطنت حسین می‌بری با ثواب تمام عبادات خودم عوض کنم.» (ستوده 1373: 1/107 )

اولویت داشتن خانواده در رفتار امام

نکته بسیار مهم و کاربردی که در زندگی امام خمینی وجود داشت این بود که ایشان در هیچ شرایطی از خانه و خانواده غافل نبودند. با آن همه دردسرها و مشغله‌هایی که امام داشت، اما باز زمانی را برای خانواده خود در نظر می‌گرفتند، برای آنها نامه می‌نوشتند و مرتب خانواده را در جریان کارهای خود قرار می‌دادند و از احوال آنان نیز جویا می شدند.

امام در نامه‌ای به همسرشان می‌نویسد: «مرقوم شما پس از مدت‌ها انتظار واصل شد [همسر امام برای دیدن اقوام به ایران آمده بود] مثل اینکه شما از نجف که خارج شدید دیگر از فکر ماها بیرون رفتید و خیال نکردید از دیر آمدن کاغذ، ما نگران می‌شویم. در هر حال ان‌شاءالله تعالی خوش و سالم باشید. ماها بحمدالله تعالی سلامت هستیم و می گذرانیم و ...» (سعادتمند 199:1385)

اهتمام امام به خانواده و در اولویت قرار دادن آن، می‌تواند برای بسیاری از خانواده‌ها الگوی خوبی باشد. کم نیستند کسانی که به سبب کارهای اقتصادی، تحقیقتی و ... خانه و خانواده را به کلی فراموش کرده‌اند و این امر مشکلات جبران ناپذیری را برای آنان در پی داشته است.

امام و بازی گوشی فرزندان

بازی یکی از طبیعی‌ترین فعالیت‌هایی است که بیشترین وقت کودک را به خود اختصاص می‌دهد. امام نیز با علم به این موضوع، به این نیاز کودک توجه ویژه ای داشتند.

مرحوم حاج احمد آقا درباره بازی کردن امام با بچه‌ها اینگونه نقل می‌کند: «بارها شده بود که من وارد اتاق می‌شدم و امام مرا نمی‌دیدند. می‌دیدم که امام با زانو روی زمین نشسته‌اند و پسرم علی روی دوششان سوار است. خیلی دلم می‌خواست از آن صحنه‌ها عکس بگیرم اما می‌دانستم که امام نمی‌گذارند.» (ستوده. 1373: 1/83)

معنويت و اعتقادات ملاك امام براي كفويت بود

چنان که می‌بینید در سخنان امام(ره) هیچگونه سخنی از یکسان بودن اوضاع اقتصادی، همشهری بودن، توجه به زیبایی‌های ظاهری و ... که امروزه ملاک هم کفو بودن محسوب می‌شود مطرح نشده است.

آنچه مدنظر امام راحل بود معنویت و اعتقادات زوجین و خانواده ایشان بوده است نه مال و ثروت، لذا آنچه مسلم است این که از چنین تفکری خانواده‌ای این‌چنین شایسته مانند خانواده امام متولد می‌شود.

امام بهترين جاي اتاق را به همسرشان تعارف مي‌كردند

همسر امام(رحمة الله علیه) درباره برخورد ایشان با خود چنین می‌گویند: «حضرت امام به من خیلی احترام می‌گذاشتند و خیلی اهمیت می‌دادند، هیچ حرف بد یا زشتی به من نمی‌زدند. امام حتی در اوج عصبانیت هرگز بی‌احترامی و اسائه ادب نمی‌کردند و همیشه در اتاق جای بهتر را به من تعارف می‌کردند.»

در جایی دیگر دختر امام عظیم‌الشأن چنین بیان می‌کند: «برخورد حضرت امام با همسرشان در عین صمیمی و با محبت بودن، بسیار محترمانه بود. در تمام مسائل شخصی و خانوادگی نظر خانم محترم بود و ایشان هیچ‌گونه دخالتی در امور داخلی منزل نداشتند.»

از دو مطلب اخير اين مسئله می‌توان برداشت کرد که بدون اغراق امام تفسیر زنده «و عاشروهن بالمعروف» بودند. آري، ايشان وکیل اسلام در برابر كسانی هستند که اسلام را متهم به عدم رعایت حقوق زن می‌نمايند.

مرد با احترام به همسر به فرزندان احترام گذاشتن به مادر را مي‌آموزد

احترام امام به همسر خود شايد به اين دليل باشد که امام به زوجه خویش صرفاً به دید همسر نگاه نمی‌کردند، بلکه توجه داشتند که او مادر فرزندان است و همچنین دامان وی گذرگاه پرواز آنان به سوی سعادت می‌باشد، لذا با چنین مقام و جایگاهی باید به نحو احسن رفتار نمود و نهایت تکریم را برای وی قایل شد.

موضوع اخیر را می‌توان از دو دیدگاه دیگر نیز بررسی كرد؛ نخست اینکه، وقتی مرد در خانه به همسر خود احترام می‌گذارد الگوی عملی فرزندان براي احترام گذاشتن به مادر می‌شود و دوم اینکه، بدیهی است فرزندان وقتی احترام پدر به مادر را می‌بینند ناخوداگاه موجب می‌شود آنها نيز در آینده در برخورد با همسر خویش این آموزه‌ها را بکار برند و از برکات و فواید این آموزه‌ها در زندگی مشترک بهره‌مند شوند.

در واقع، امام تنها فقه، اصول، فلسفه و ... را تدريس نمي‌كردند، بلكه با جزء جزء رفتار و کردار خود چگونه زیستن را به ديگران مي‌آموختند.

علاقه امام به دختران بيشتر از پسران بود

یکي از نوادگان امام(ره) در باب برخورد امام با پسر یا دختر بودن نوزاد چنین می‌گوید: «اصلاً ایشان دید دختری پسری نداشتند، امام ظاهراً به اولاد دختر اظهار محبت بیشتری می‌کردند. علاقه آقا به دختر زیاد بود، ایشان همیشه می‌گفتند آن کسی که مورد علاقه می‌تواند قرار گیرد دختر است».

در جایی دیگر یکی از فرزندان امام در توجیه مهر و محبت بسیار زیاد امام به نوزادان دختر چنین می‌گوید: «محبت بیشتر به اولاد دختر شاید به دلیل این باشد که می‌دانستند اولاد دختر در جامعه آن طور که باید مورد لطف قرار نمی‌گیرد و جامعه‌آن طورکه شایسته‌است به طبقه بانوان توجه ندارد.»

امام كانال تلويزيون را عوض كردند تا فرزندشان فوتبال ببيند

از رفتار و منش امام راحل چنین بر می‌آید که آزادی دادن به فرزندان امری مهم و لازم است، چنان که مرحوم حاج احمد آقای خمینی فرزند امام چنین می‌گوید: «امام، ما را در انتخاب کارمان آزاد می‌گذاشت؛ مثلاً من علاقه زیادی به فوتبال داشتم و بر سر آن چندین بار دست‌هایم شکست که هنوز آثار آن هست.»

وي در جایی دیگر می‌گوید: «وقتی می‌رفتم خدمت ایشان و یکی از دو کانال تلويزیون برنامه ورزشی پخش می‌کرد، هرچند که ایشان در حال دیدن کانالی دیگر بود، اما فورا کانالی که برنامه ورزشی پخش می‌کرد را می‌گرفت و می‌گفت: این هم بخاطر تو بنشین و تماشا کن.»

دو خاطره اخیر از حاج احمد آقا خمینی نشان می دهد که امام تا چه حد به آزادی فرزندان اهمیت می‌دادند، حتی با اندکی تامل می‌توان پی برد که ایشان نظرات خویش را بر فرزندان تحمیل نمی‌کردند، بلکه بدون آنکه فرزندان درخواستی کنند از خواسته خود صرف نظر می‌کرده و خواسته ایشان را اجابت می‌نمودند.

انجام واجبات و پرهيز از محرمات سيره عملي امام بود

همسر امام: «در کل تنها چیزی که امام به خانواده می‌گفتند انجام دادن واجبات و دوری از محرمات بود، تذکر می‌دادند مواظب اخلاق و سیرت خود باشید.»

امام راحل بر خواندن نماز تاکید بسیاری داشتند، چنان‌که خانم خدیجه ثقفی همسر ايشان می‌فرمایند: «امام در تربیت دینی فرزندان از سن هفت سالگی دقت و توجه زیادی داشتند و می‌گفتند بچه‌ها از هفت سالگی نماز بخوانند، بچه‌ها را به نماز وادار «ترغیب» کن تا در سن نه سالگی عادت کرده باشند.»

كسي كه نماز نخواند بايد از خانه بيرون برود

البته، امام علی‌رغم این توجه بسیار زیاد به نماز، قبل از تکلیف موضوع را سخت نمی‌گرفتند، چنانکه خانم فریده مصطفوی طی خاطره‌ای چنین می‌گوید: «از نیم ساعت قبل از نماز وضو می‌گرفتند و مشغول نماز می‌شدند و ما داخل حیاط مشغول بازی کردن بودیم. یک مرتبه نیامدند صدا کنند دخترها بلند شويد برای نماز، ولی می‌گفتند شما باید در طول ساعت نماز بخوانید، وای به حال کسی که در طول این ساعت نماز نخواند، آن وقت از خانه باید برود بیرون.»

این مطالب بیانگر حرکت معتدل و منطقی امام در اشاعه دین در میان خانواده می‌باشد که نه دین را به امری طاقت‌فرسا و سخت تبدیل می‌کردند و نه اينكه آن را امری بی اهمیت و حاشیه‌ای مي‌دانستند.

كسي حق ندارد در اين خانه به مسلمانان توهين كند!

علاوه بر ترویج نماز به عنوان اهم فرایض دین، امام بسیار جدی بودند تا محیط خانواده از گناه دور باشد، خانم فریده مصطفوی چنین می‌گوید: «در منزل حق انجام هیچگونه غیبت، دروغ، بی احترامی و توهین به مسلمانی را نداشتیم، بخصوص امام بر مسئله توهین به مسلمانان بسیار حساس بودند و همیشه می‌گفتند هیچ‌ یک از بندگان خدا بر یکدیگر رجحان ندارند جز از نظر  تقوا و پرهیزکاری (ان اکرمکم عند الله اتقیکم).»

با نگاه به گفته‌های خانم فریده مصطفوی درمی یابیم که امام تا چه حد به تربیت زبان که «بدترین گناهان از آن صادر می‌شود» تاکید داشتند. امام از غیبت، دروغ و توهین بیزار بودند، همان چیزهایی که متاسفانه امروزه در خانواده‌ها از امور روزمره محسوب می‌شوند.

ماجراي ظرف شستن امام(ره) در مهماني

خانم دباغ: «روزی بر حسب اتفاق تعداد مهمانان منزل زیاد شده بود، پس از غذا ظرف‌ها را جمع کردیم و به آشپزخانه بردیم، با زهرا دختر آقای اشراقی آماده شدیم تا ظرف‌ها را بشوییم، اما دیدیم خود امام هم وارد آشپزخانه شدند، از زهرا پرسیدم آقا چرا به آشپزخانه آمده است؟ حق داشتم تعجب کنم چون وقت نماز نبود که برای وضو آمده باشد، اما آستین‌هایشان را بالا زدند و فرمودند چون ظرف‌های امروز زیاد است آمده‌ام کمکتان کنم.»

سخن نویسنده: اگر بخواهیم به تمام ابعاد شخصیتی و رفتاری امام (ره) در زندگی شخصی ایشان بپردازیم بی هیچ اغراقی می‌توان گفت که شاید اگر صدها جلد کتاب هم نوشته شود باز هم حق مطلب ادا نشده است، فقط با جرات می‌توان گفت که ایشان نمونه بارز «العلما ورثة الانبیا» بودند.

آن چيزي كه مغفول اذهان مانده و بویژه رسانه‌ها از آن غفلت كرده‌اند منش و سیره حیات شخصی امام و اشاعه و ترویج آن است. بیان آرا سیاسی و فقهی امام هر چند مفید فایده است، لکن باید توجه داشت رويكرد سياسي، ديني و جهان‌بيني افراد تا حد زیادی متاثر از تربیت خانوادگی ایشان است.

لذا اگر بتوانیم در ابعاد مختلف زندگي الگویی مانند امام را در اختیار جامعه قرار دهیم توانسته‌ایم هزاران هزار حاج آقا مصطفی و حاج احمد آقا تربیت کنیم که از جهات مختلف عبادی، سیاسی، اجتماعی و ... پیرو امام باشند، امامی که خود تجلی حیات اهل بیت علیهم السلام بود.

منابع و مآخذ:

1. مقاله نقش تربیتی امام خمینی (ره) در محیط خانوادگی، پایگاه مجلات تخصصی نور«مجله مصباح».
2. سیره عملی امام خمینی در رفتار با خانواده
3. خانواده در اندیشه و سیره عملی امام خمینی (ره)- مجله کوثر معارف- سال سوم- شماره سوم- پاییز 86

توضیح: عزیزان می‌توانند برای مطالعه خاطرات نزدیکان امام درباره ایشان به کتب «پا به پای آفتاب» امیررضا ستوده، «برداشت‌هایی از سیرة امام خمینی(ره)» غلامعلی رجایی و . . . مراجعه كنيد.