اربعين سرنوشت ساز
سيد شايان محمدي- گروه اندیشه؛ دو قيام مهم مردم تبريز در كمتر از يك قرن، يكى در دوره استبداد صغير و شكست محمدعلىشاه و ديگرى قيام 29 بهمن سال 1356 بر ضد محمدرضا شاه پهلوى، تأثير فراوانى در روند تاريخ معاصر ايران و پيروزى انقلاب اسلامى بر جاى گذاشت.
در اين ميان، قيام 29 بهمن، تأثير شگرفى داشت؛ چه آنكه اين قيام، نخستين حلقه زنجيرهاى بود كه قيام خونين 19 دى مردم قم را به قيامهاى پى در پى ايرانيان بر ضد دستگاه پهلوى پيوند مىداد.
تجلى قيام در سينه تجلاّ
جرقه سلسله قيامهاى مردمى سال 1356، از قيام مردم قم در 19 دى زده شد. پس از آن، اربعينهاى شهيدان انقلاب پشت سر هم تاريخساز مىشد. در روز 29 بهمن كه با چهلم فاجعه قم در نوزده دى همزمان بود، در بسيارى از شهرهاى كشور، مجالس ختم و سوگوارى براى يادبود شهيدان آن فاجعه برگزار شد. در شهر تبريز نيز قرار بود ساعت ده صبح مردم در مسجد ميرزا آقا يوسف مجتهد گرد آيند.
دعوت براى اين تجمع، از سوى آيت الله قاضى و ده تن ديگر از علماى تبريز صورت گرفته بود. در آن روز، سرگرد حق شناس، رئيس كلانترى بازار با حضور در محل، به مردم اعلام كرد متفرق شوند. در اين ميان، او با منع كردن خادم مسجد از باز كردن در مسجد براى حضور مردم، الفاظ زشتى درباره آن مكان مقدس بر زبان آورد.
در اين شرايط، جوانى از جوانان غيرتمند تبريز به نام محمد تجلا كه از پاره كردن اعلاميه و سخنان توهينآميز اين مأمور به هيجان آمده بود، تكه آجرى را از زين برداشت و به سوى او پرتاب مىكرد. پس از آن، حقشناس با اسلحه كمرى خود، محمد را به شهادت رساند. شهادتى كه آغازگر قيامى شد كه در نهضت انقلاب اسلامى، از آن با عنوان «حماسه 29 بهمن مردم تبريز» ياد مىشود.
نابودى مراكز دولتى و مظاهر فساد
با آغاز قيام 29 بهمن تبريز، جوانان پرشور و انقلابى به سينماها و شراب فروشىها حمله مىكنند و همه مراكز فساد و فحشا را به آتش مىكشند. بزرگترين تخريب در پاساژ پهلوى اتفاق افتاد كه از مراكز فساد و فحشا بود و در آن، شرابفروشىها، قمارخانهها و رستورانهاى اين محل به آتش كشيده شدند. همچنين مردم كه از اقامتگاه عدهاى از مزدوران امريكايى در خيابان دانشسرا اطلاع داشتند و مىدانستند محل سكونت آنها، مركز فساد و خوشگذرانى است، به اين مركز هجوم بردند و با اين اقدام انقلابى، كينه و نفرت خويش را از نمايندگان امپرياليسم امريكايى در ايران نشان دادند.
تبريز؛ شهر جنگزده
وقتى حتى اعزام كاميونهاى پر از نيروهاى پليس و مأموران ضد شورش هم نتوانست قيام 29 بهمن تبريز گسترده را مهار كند، يحيى ليقوانى، رئيس ساواك تبريز كه متوجه عادى نبودن اوضاع شهر شده بود، بىدرنگ، براى كسب تكليف با تهران تماس گرفت.
خبر خيلى زود به گوش شاه رسيد. محمدرضا پهلوى دستور داد شديدترين حفاظتها از پمپبنزينها، مخازن نفت، كارخانهها و ادارههاى دولتى صورت گيرد و هرگونه مقاومتى سركوب شود. تظاهرات مردم از ساعت ده صبح روز بيست و نهم شروع شده بود. شهر حدود ساعت شش بعدازظهر روى آرامش را به خود ديد. با فروكش كردن التهاب، نيروهاى رژيم به وسيله جرثقيلهاى ارتش، خودروهاى سوخته را از خيابان جمعآورى كردند. از ساعت هفت شب و با اعلام حكومت نظامى، تبريز به شهرى جنگزده تبديل شد كه خيابانهاى آن از خون جوانان، بازاريان دانشجويان و مردان و زنان رنگين شده بود. نخستين واكنش رژيم پهلوى پس از قيام 29 بهمن و برقرارى حكومت نظامى، دستگيرى افراد مظنون بود. با آغاز موج دستگيرىها، تنها پس از 48 ساعت از پايان روز بيست و نهم بهمن، 621 دانشجو دستگير و روانه زندان شدند.
نويد پيروزى در پيام امام
امام خمينى كه در نجف اشرف و در تبعيد بود، در هشتم اسفند 1356، در پيامى به مردم تبريز، به آنان نويد پيروزى نهايى داد. بخشى از متن پيام بدين شرح است: «سلام بر اهالى شجاع و متدين آذربايجان عزيز! درود بر مردان برومند و جوانان غيرتمند تبريز! درود بر مردانى كه در مقابل دودمان بسيار خطرناك پهلوى قيام كردند و با فرياد مرگ بر شاه، خط بطلان بر گزافهگويىهاى او كشيدند! زنده باشند مردم مجاهد عزيز تبريز كه با نهضت عظيم خود، مشت محكم بر دهان ياوه گويانى زدند كه با بوقهاى تبليغاتى، انقلاب خونين استعمار را كه ملت شريف ايران با آن صد در صد مخالف است، انقلاب سفيد شاه و ملت مىنامند و اين نوكر اجانب و خودباخته مستعمرين را نجات دهنده ملت مىشمارند. مردكى حافظ آزادى ملت است كه در سرتاسر كشور، احدى را حق يك كلمه حقگويى و انتقاد نمىدهد و پليس ننگينش بر سر اين ملت مظلوم، سايه افكنده. شاهى عدالتگستر است كه در هر چند گاهى با قتل عام، ملتى را به عزا مىنشاند. من نمىدانم با چه زبانى به اهالى محترم تبريز و به مادران داغديده و پدران مصيبت كشيده تسليت بگويم. با چه بيانى اين قتل عامهاى پى در پى را محكوم كنم. خاطره بسيار اسفانگيز قم هنوز ما را در رنج داشت كه فاجعه بسيار ناگوار تبريز پيش آمد. من به شما اهالى معظم آذربايجان نويد مىدهم؛ نويد پيروزى نهايى.»
نتايج مهم قيام
از جمله نتايج مهم قيام خونين 29 بهمن مردم تبريز به اين موارد مىتوان اشاره كرد:
1- رويارويى مردم با اساس سلطنت و رژيم، به گونهاى كه پس از قيام مردم قم و تبريز، شعار «مرگ بر شاه» در سراسر ايران طنينانداز شد.
2- افزايش محبوبيت حضرت امام خمينى رحمهالله در ميان انقلابيان.
3- افشاى پوچ بودن سياست حداكثر آزادى شاه و حقوق بشر كارتر، رئيس جمهور وقت امريكا.
4- تداوم انقلاب در سايه برگزارى مراسم چهلم قيام مردم تبريز در دست كم 55 شهر بزرگ و كوچك كه در ميان آنها يزد مشهورتر از همه است.
5- قيام تاريخى تبريز ثابت كرد آن چيزى كه تبريزى آذرى زبان را با عرب اهوازى و كرد و فارس همصدا و متحد ساخته اسلام است، نه شخص شاه كه مدعى بود مظهر وحدت ملى است./انتهاي پيام/