قرآن در نگاه امام صادق (ع)
جهاني راز، اندر باي قرآن نباشد، گفتهاي همتاي قرآن نشانهاي خدا را ميتوان ديد که دارد جلوه در سيماي قرآن جمال و قدرت و فيض خدايي تجلي کرده در سيناي قرآن.
روزي که رسول خاتم(ص) دو وزنه سنگين و دو ميراث گرانبها (قرآن و عترت) را به مردم معرفي کرد و براي نجات از گمراهي، تمسک به «ثقلين» را توصيه فرمود، اهلبيت خويش را نيز به عنوان قرآنشناسان خبير معرفي کرد تا پس از او، امت از ائمه الهام بگيرند و شاگردي عترت را با افتخار بپذيرند.
صادق آل محمد(ص) در باره حبل المتين قرآن و شيوه بهرهگيري ازآن و جايگاه کلام الهي، سخنان نغز بسياري دارد که در اين نوشته به اختصار به برخي از محورهاي تعاليم و توصيههاي حضرتش اشاره ميکنيم، باشد که جامعه قرآني و ولايي ما از حضرت صادق(ع) سرمشق بگيرد و از سرچشمه هدايت قرآني، جان عطشناک خويش را سيراب سازد.
1- قرآن، تجليگاه خدا
کلام الهي، جلوهاي از قدرت و علم و حکمت خداست و آيات قرآن، هر يک نشانهاي از عظمت الهي است، امام صادق(ع) در زمينه جلوهگاه بودن قرآن براي ذات مقدس خدا، البته براي چشمهاي بيدار و دلهاي آگاه ميفرمايد: (لقد تجلي الله لخلقه في کلامه و لکنهم لايبصرون) (1) خداوند بر خلق خويش در کلام خودش تجلي کرده است، ولي آنان خدا را نميبينند.
2- گنجينه کامل
معارف قرآن بيپايان است، به تعبير خود قرآن (تبيانا لکل شييء) است؛ بيانگر هرچيز، هر پند و حکمت، هر حکم و قانون، هر علم و دانش ريشه در قرآن دارد، حتي براي آگاهي از سرگذشت پيشينيان و سرنوشت آيندگان و دانشهاي آسمان و زمين بايد به قرآن نگريست و به کمک اهلبيت عليهم السلام از اين منبع و گنجينه کامل بهرهگرفت.
امام صادق(ع) ميفرمايد: «خداوند بيهمتا و قدرتمند، کتاب خويش را بر شما نازل فرمود و او راستگو و نيکوکار است، در قرآن، خبر شما و خبر آنان که پيشاز شما بودند و آنان که پس از شما خواهند آمد، همچنين خبر آسمان و زمين است...» (2)و در سخن ديگري به جنبه تبيان بودن قرآن چنين اشاره ميفرمايد: (ان الله انزل فيالقرآن تبيان کل شيء، حتي و الله ما ترک شيئايحتاج العباد اليه الا بينه للناس...) (3) خداوند در قرآن، بيان هر چيز را نازل کرده است، به خدا قسم هيچ چيزي را که بندگان به آن نيازمندند، فروگذار نکرده و براي مردم بيان فرموده است.
3- عهدنامه الهي
قرآن، عهدي استوار ميان خدا و مردم است و آيات اين کتاب، متن اين عهدنامه را بيان ميکند، در عهد نامه بايد نگريست، به آن بايد پايبند بود، مفاد آن را نبايد زير پاگذاشت.
امام صادق(ع) درباره اين عهدنامه و لزوم تلاوت بخشي از آن در هر روز، چنين ميفرمايد: «القرآن عهدالله الي خلقه، فقد ينبغي للمرء المسلم ان ينظرفي عهده و ان يقراء منه فيکل يوم خمسين آيه» (4)، قرآن عهد خداوند نسبت به بندگان اوست، سزاوار است که يک انسان مسلمان در اين عهدنامه الهي بنگرد و هر روز 50 آيه از آن را بخواند و روشن است که مرور بر مفاد يک عهدنامه، براي يادآوري از آن قرارداد و رعايت آن در عمل است، ميثاق خدا با بندگان بر شناختن احکام الهي و عبرت گرفتن از حکايات قرآن و عمل به اوامر او و تدبر در آيات است، جالب است که امام صادق(ع) وقتي ميخواست قرآن تلاوت کند، قرآن را که به دست راست خويش ميگرفت، دعايي ميخواند که به عهد بودن قرآن و تعهدات انسان در قبال اين قرار داد، اشاره دارد، مضمون آن دعا چنين است:
«خداوندا! من عهد و کتاب تو را گشودم، خدايا! نگاهم را در اينکتاب، عبادت قرار بده و قرائتم را تفکر، و تفکرم را عبرت آموزي. خدايا! مرا از آنان قرار بده که از مواعظ تو در اين کتاب، پند ميگيرند و از نافرمانيات پرهيز ميکنند، وقتي کتاب تو را ميخوانم، بر دل و گوشم مهر مزن و بر ديدگانم پرده ميفکن و قرائت مرا خالي از تدبر مگردان، بلکه مرا چنان قرار بده که در آيات و احکامش ژرف بنگرم، دستورهاي دين تو را بگيرم و عمل کنم و نگاه مرا در اين کتاب، غافلانه و قرائتم را بيهوده و بيثمر مساز.» (5)
4-آينه عبرت
در خلال آيات قرآن، سرگذشت اقوامي از گذشته آمده است، چه نيکان و صالحان که در سايه ايمان و عمل و پيروي از حق، سعادتمند شدند، چه عنودان و لجوجان که با تکذيب انبياء و انکار خدا و طغيان و فساد، گرفتار عذاب الهي گشتند، قرآن، کتاب قصه و داستان نيست؛ ولي سرشار از قصص و حکايات افراد و امتهاست و همه بر اساس درس گرفتن و الهام و عبرت و پند.
امام صادق(ع) ميفرمايد: «عليکم بالقرآن! فما و جدتم آيه نجابها من کان قبلکم فاعملوابه، و ما وجدتموه هلک من کان قبلکم فاجتنبوه.» (6)، بر شما باد قرآن! هر آيهاي را که يافتيد که گذشتگان با عمل به محتواي آن آيه نجات يافتند، شما هم به آن عمل کنيد و هر آيه را ديديد که بيانگر هلاکت پيشينيان است، شما هم از آن (عامل هلاکت) بپرهيزيد.
اين شيوه برخورد با آيات قرآن، سودمندترين شيوهاي است که در عمل فردي و اجتماعي مسلمانان اثر ميگذارد و قرآن هدايتگر قاري ميشود.
5- احکام جاودانه
دين خدا و آيات قرآن، حاوي يک سلسله احکام الهي است که تا دامنه قيامت استمرار مييابد، آنچه که حلال الهي و حرام الهي است، مشمول مرور زمان نميشود و حکم خدا در اثر «جو» يا «شرايط جديد» يا «تمايلات اين و آن» عوض نميشود.
امامصادق(ع) در تشريح بعثتهاي سلسله نوراني انبيا، به دوره بعثت رسول خاتم(ص) ميرسد و ميفرمايد: «تا آن که محمد(ص) آمد و قرآن را آورد و شريعت و راه و روش قرآن را، پس حلال آن تا روز قيامتحلال است و حرام آن تا روز قيامت حرام ميباشد.»(7)
و در سخني ديگر، جريان قرآن را در عصرها و زمانها، همچون جريان شب و روز و ماه و خورشيد ميداند، با بيان امام صادق(ع) راه بر انديشه کساني که احکام خدا را مقطعي و دورهاي ميدانند و عصر حاضر را براي اجراي احکام قرآن مناسب نميدانند و قوانين وحي را براي تنظيم امور بشريت امروز و جامعه کنوني کافي نميبينند، بسته ميشود.
6- هميشه زنده و شاداب
غير از احکام قرآن و حلال و حرام آن که ابدي است، خود اين کتاب ژرف و فصيح و متين نيز با گذشت زمان کهنه نميشود و پيوسته معارف آن براي همه اقشار در همه زمانها درخشندگي و آموزندگي دارد.
امام صادق(ع) در حديثي به رمز و راز اين جاودانگي و طراوت هميشگي در کلام خدا اشاره دارد، مردي از آن حضرت ميپرسد: چرا قرآن با نشر و درس و بررسي، تازهتر و شادابتر ميشود و هرگز کهنه نميشود.؟
امام صادق(ع) در پاسخ ميفرمايد: «لان الله تبارک و تعالي لم يجعله لزمان دون زمان و لا لناس دونناس فهو في کل زمان جديد و عند کل قوم غض الي يوم القيامه.» (8) براي اين که خداي متعال آن را براي زماني خاص يا مردمي خاص قرار نداده است، از اين رو قرآن در هر زمان تازه است و نزد هر قومي شاداب است تا روز قيامت.
طراوت و تازگي قرآن براي همه و هميشه، به خاطر آن است که معجزه جاويد پيامبر(ص) و کلام الهي است و در هر عصري پاسخگوي نيازهاي فکري، هدايتي و اجتماعي مردم است.
7- حفظ، آموزش و عمل
گرچه تلاوت قرآن و حفظ کردن آيات آن ثواب دارد و ارزشمند است، ولي تکليف مسلمانان در اين حد خلاصه نميشود، حفظ کردن بايد همراه با عمل باشد و ياد دادن و ياد گرفتن به قصد اجراي فرمودههاي خداي متعال. حضرت صادق(ع) فرموده است: «الحافظ للقرآن، العامل به، مع السفرهالکرام البرره» (9)، کسي که حافظ قرآن و عمل کننده به آن باشد، همراه با سفيران والامقام و نيکوکار الهي (فرشتگان مقرب) خواهد بود.
ضرورت آموختن قرآن نيز در کلام آن حضرت مطرح است كه ميفرمايد: «ينبغي للمؤمن ان لايموت حتي يتعلم القرآن او يکون في تعلمه» (10) سزاوار است که مؤمن نميرد تا آن که قرآن را آموخته باشد، يا در حال و مسير فراگرفتن قرآن باشد.
با اين حال، پاي بندي به احکام قرآن و عمل به آن در تعبير امام صادق(ع) چنين بيان شده است: «واحذر ان تقع من اقامتک حروفه فياضاعه حدوده» (11)، بپرهيز از اين که در مسير اقامه حروف، به اضاعه حدود بيفتي.
بسيارند آنان که در شکل و ظاهر به قرآن ميپردازند و در وراي جلوههاي ظاهري قرآني، عمل به قرآن مطرح نيست، اين گونه برخورد تشريفاتي و مراسمي و شکلي با قرآن، در شان کلام الهي و منشور آسماني نيست.
8-ادب و آداب تلاوت
خواندن قرآن نيز آدابي دارد، هم آداب ظاهري همچون مسواک، وضو، ترتيل، صوت خوش، رو به قبله بودن، حفظ احترام کلام الله و... وهم آداب باطني و حالتهاي روحي و توجه قلبي و عنايت به کلام خدا و پيدا کردن حالت خشوع و تذکر و تاثيرپذيري از تلاوت، اين نکات در کلمات امام صادق(ع) بسيار بيان شده است، به برخي از اين رهنمودها اشاره ميشود: امام صادق(ع) ميفرمايد: هرگاه نزد تو قرآن تلاوت ميشود، بر تو لازم است گوش بدهي و سکوت و توجه داشته باشي: «اذا قريء عندک القرآن وجب عليک الانصات و الاستماع» (12)
اين همان نکته قرآني است که در آيه 204 سوره اعراف آمده است: (و اذا قريء القرآن فاستمعوا له و انصتوا).
و در سخن ديگري به نقل از حضرت رسول(ص) ميفرمايد که: «راهقرآن» را نظيف و پاکيزه کنيد، ميپرسند: راه قرآن چيست؟ ميفرمايد: دهان دهانيتان. ميپرسند: چگونه؟ ميفرمايد: با مسواک. (13)
در حديث ديگر، امام صادق(ع) فرموده است: کسي که قرآن بخواند، ولي قلبش رقت پيدا نکند و در برابر خداوند خاضع نشود و در درون، حالت حزن و خشيت و هراس نيابد، شان و جايگاه والاي خدا را سبک شمرده است، بنگر که کتاب پروردگارت را چگونه ميخواني و با منشور لايتخويش چه برخوردي داري و اوامر و نواهي آن را چگونه پاسخ ميدهي و حدود و تکاليف آن را چگونه امتثال و فرمان برداري ميکني؟! در آيههاي وعد و وعيد، درنگ کن، در امثال و مواعظ قرآن انديشه کن، مبادا اقامه حروف و قرائت ظاهر تو را در تباه ساختن حدود آن بيندازد!... (14)
تلاوت با حزن و حالتي اندوهناک که نشان دهنده تاثر روحي قاري از آيات کلام خداست، ادب ديگري از آداب تلاوت است، امام صادق(ع)فرموده است: «ان القرآن نزل بالحزن فاقروه بالحزن»(15)، قرآن با حزن نازل شده است، شما هم آن را حزين قرائت کنيد.
9- جوانان و قرآن
موج مقدس و فراگير قرآني که در کشورمان وجود دارد و اين همه نوجوانان و جوانان را در جلسات ترتيل و قرائت و مسابقات حفظ و خواندن و مفاهيم آيات، بر گرد محور نوراني قرآن جذب کرده است، قابل ستايش و مايه شکر و سپاس است، انس با قرآن، دلهاي جوانان را روشن و زندگيشان را با صفا ميکند و عامل جذب آنان به پاکي و راه خدا ميشود.
امام صادق(ع) ميفرمايد: هر جوان مومني که قرآن بخواند، قرآن با گوشت و خون او در ميآميزد و خداوند او را با فرشتگان بزرگوار همراه ميسازد و قرآن روز قيامت نگهدارنده او (از دوزخ) خواهد بود: «من قرئي القرآن و هو شاب مؤمن، اختلط القرآن بلحمه و دمه، وجعله الله مع السفرهالکرام البرره و کان القرآن حجيزا عنه يومالقيامه.» (16)
بخصوص، خانه هايي که نواي خوش قرآن از حنجرههاي داوودي از آنها به گوش ميرسد و صبح و شام، جوانان صاحبدل و روشن ضمير، همدم کتاب خدايياند و لحظات خويش را با انس با قرآن سپري ميکنند، مشمول رحمت خدا و هدايت قرآني ميشوند، اين گونه خانههاي نوراني از تلاوت در آسمانها تابان و فروزان است.
امام صادق(ع) ميفرمايد: خانهاي که يک فرد مسلمان در آن قرآن تلاوت ميکند، براي اهل آسمان نوراني ديده ميشود، همچنان که مردم دنيا در آسمان ستاره درخشان را ميبينند. (17)
10 نکتههاي ديگر
همچنان که ياد شد، در درياي کلمات حضرت صادق(ع) گهرهاي فراواني وجود دارد که در باره قرآن کريم است، نقل آنها به طول ميانجامد، عصاره و خلاصهاي از آن مضامين را که در برخي روايات ديگر آمده است، تقديم ميکنيم.
امام صادق(ع)، قرآن را داراي آيات ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه ميداند و بهرهگيري از قرآن را براي کساني روا ميشمرد که به اين نکات توجه داشته باشند وگرنه گمراه ميشوند و گمراه ميکنند، وي براي فراگيري هر حرف از قرآن، پاداش 10 حسنه بيان ميکند و ميفرمايد: قرآني که خوانده نميشود و غبار بر آن مينشيند، روز قيامت به درگاه خدا شکايت ميکند، تلاوت راستين را آن ميداند که قرآن خوانان وقتي به آيات بهشت و جهنم ميرسند، ميايستند و تامل ميکنند، اهل بيت عليهم السلام را وارثان کتاب خدا و برگزيدگان خلق ميشمرد و از اين خاندان به عنوان وجهالله، آيات، بينات و حدودالله ياد ميکند و ولايت ائمه را قطب و محور قرآن و همه کتابهاي آسماني معرفي ميکند و قرآن را «ثقل اکبر» مينامد و آن را چراغ هدايت و فروغ تاريکي و حيات بخش قلب بينا و گشاينده چشم و دل ميشمارد، از ديدگاه آن حضرت، قرآن «معيار» و ملاک درستي و حقانيت هر حرف و حديث است و ميفرمايد:
هر چه که از ما براي شما نقل ميشود، در صورتي که مخالف با قرآن باشد، ما نگفتهايم و شما نپذيريد، او اهل بيت پيامبر(ص) را خزانهداران علم الهي و بازگوکنندکان وحي خدا ميداند و از تفسير به راي نهي ميکند و از آن قاري که به خاطر خودنمايي يا کسب درآمد، به قرائت ميپردازد، نکوهش ميکند.
پايان بخش نوشته را حديثي از آن حضرت درباره فضيلتسوره فجر و دعوت به خواندن آن در نمازها تقديم امت شهيد پرور و فجر آفرينان ميشود، امام صادق(ع) ميفرمود:
«اقروا سوره الفجر في فرائضکم و نوافلکم، فانها سورهالحسين بنعلي من قراءها کان مع الحسين في درجته من الجنه»سوره فجر (18) را در نمازهاي واجب و مستحب خود بخوانيد، چرا که آن، سوره حسين بن علي(ع) است، هر کس آن را بخواند، در بهشت همراه حسين(ع) و در رتبه و درجه او خواهد بود.
«والفجر» که سوگند خداي ازلي است، روشنگر حقي است که با آل علي است، اين سوره به گفته امام صادق(ع) مشهور به سوره حسين بن علي(ع) است. (19)
اميد است که در سايه رهنمودهاي حضرت صادق(ع)، با چشمه وحي الهي آشناتر شويم و «قرآني» بينديشيم و «قرآني» زندگي کنيم.
1- بحارالانوار، ج89، (بيروت)، ص107.
2- کافي، ج 2، ص599.
3- بحارالانوار، ج89، ص 81.
4- وسايل الشيعه، ج 4، ص849.
5- بحارالانوار، ج 95، ص 5.
6- الحياه، ج 2، ص116.
7- کافي، ج 2، ص 18.
8- بحارالانوار، ج89، ص 15.
9- الحياه، ج 2، ص ص 152.
10- همان، ص 155.
11- بحارالانوار، ج 82، ص43.
12- وسائل الشيعه، ج 4، ص 861.
13- الحياه، ج 2، ص 158.
14- بحارالانوار، ج89، ص207.
15- وسائل الشيعه، ج 4، ص857.
16- الحياه، ج 2، ص 164.
17- کافي، ج 2، ص 610.
18- تفسير برهان، ج 4، ص457; مجمع البيان، ج، 5، ص 481.
19- از جواد محدثي.
/انتهاي پيام/