خبرنگاران متعهد بخوانند!
گروه معارف «شبکه خبر دانشجو»، آيت الله مكارم شيرازي به برخی سوالات و شبهات مطرح در حوزه خبر و خبرنگاري اينگونه پاسخ مي دهند:
سؤال- در مواقعى كه خبرى به ظاهر ضدّاسلام، و در حقيقت به نفع نظام است، (مثلًا در بعد اقتصادى و مانند آن) خبرنگار بايد كدام را ترجيح دهد؟
جواب: با توجّه به اين كه نظام بر اساس اسلام بنا شده، چنين تضادّى متصوّر نيست. مگر كسانى كه يا به مسائل اسلامى توجّه ندارند، يا به مصالح نظام.
سؤال - يك خبرنگار در مقابل ضدّ ارزشها چگونه مىتواند امر به معروف و نهى از منكر كند؟
جواب: خبرنگار هم طبق ضوابط امر به معروف مىتواند عمل كند؛ در جايى كه احتمال تأثير وجود دارد، و ضررى بر آن مترتّب نمىشود، و منكر بودن آن مسلّم است، بايد به وظيفه امر به معروف و نهى از منكر عمل كند. مگر اين كه شغل او (كه به عنوان يك واجب كفايى عمل مىكند) به خطر افتد؛ در اين صورت مىتواند اين كار را بهطور غير مستقيم انجام دهد؛ يعنى به وسيله ديگران.
سؤال - يك خبرنگار چگونه مىتواند با تهاجم، يا شبيخون فرهنگى مقابله كند؟
جواب: خبرنگار از طريق اطّلاع رسانى به افرادى كه آماده انجام وظيفه در مورد اين مبارزه هستند، و همچنين از طريق افشاگرى در سطح جامعه، به ويژه اطّلاع رسانى درباره پيامدهاى سوء و اثرات زيانبار اين تهاجم، مىتواند غير مستقيم كمك كند.
سؤال - دروغ مصلحت آميز بهتر است، يا راست فتنهانگيز؟
جواب: راست اگر فتنهانگيز باشد و مفاسدى ايجاد كند بايد از آن پرهيز كرد؛ خواه دروغش مصلحت آميز باشد، يا بيهوده. و از آنجا كه اين مطلب به قاعده اهمّ و مهمّ باز مىگردد، بايد ضررهاى ناشى از دروغ و فوايد آن را با يكديگر مقايسه كرد، آنچه واجد اهميّت بيشترى است، انجام داد. در ضمن اگر بتوان از دروغ به توريه پناه برد، توريه مقدّم است. و منظور از توريه سخنى است كه تاب دو معنى داشته باشد؛ شنونده معنايى را از آن تصوّر مىكند كه خلاف واقع است و باور مىكند، و مصلحت حاصل مىشود، امّا گوينده معناى ديگرى را تصوّر مىكند، كه مطابق با واقع است.
سؤال - مرز انتقاد كجاست؟ اگر انتقاد با پيشنهاد همراه نباشد، چه ضررى دارد؟ آيا خبرنگار در صورتى كه پيشنهادى ارائه نكند، مىتواند انتقاد كند؟
جواب: انتقاد اگر با پيشنهاد توأم باشد، به يقين بهتر است؛ ولى اگر انتقاد كننده نتواند پيشنهادى مطرح كند، باز هم از باب امر به معروف و نهى از منكر بايد وظيفه خود را انجام دهد.
سؤال - كم فروشى در خبر و اطّلاع رسانى چيست؟
جواب: كم فروشى معنى خاصّى دارد، كه در معاملات تصوّر مىشود، و مفهوم عامّى دارد، كه هركس از كار خودش كم بگذرد (و به اصطلاح بدزدد) مصداق آن خواهد بود. و در مورد خبر، اگر خبر را بهطور ناقص و دست و پا شكسته نقل كنند، يا اصلًا بعضى از اخبار را نقل كنند و بعضى را نقل نكنند، شبيه آن است كه كم فروشى كردهاند.
سؤال - آيا استفاده از خانمها در جمع آورى خبر و گزارشگرى مجاز است؟
جواب: در صورتى كه رعايت اصول عفّت شود، همكارى زنان مانعى ندارد.
سؤال - يك خبرنگار تا چه حدّ مىتواند در نقل خبر به گفته ديگران استناد كند؟ با توجّه به اين كه نمىشود به تواتر رسيد؟
جواب: تا آن جايى كه خبر به حدّ تواتر نرسد، و محفوف به قرائن اطمينان بخش نباشد، بايد آن را به صورت خبر محتمل ذكر كند؛ نه خبر قطعى.
سؤال - يك خبرنگار، غير از روش مشاهده، چگونه مىتواند به صدق يا كذب خبر، يا واقعه خاصى، برسد؟ راههاى شناخت اين دو كدام است؟
جواب: از جوابهاى بالا معلوم شد.
سؤال - هرگاه خبرنگارى شاهد ماجرايى نبوده، ولى مىخواهد خبر آن را نقل كند، چند نفر شاهد لازم است تا خبرنگار به «راستى خبر» برسد؟
جواب: اگر يك فرد مورد وثوق خبر را نقل كند، كافى است. ولى احتياط آن است كه در اخبار مهمّ به قول يك نفر قناعت نكند.
سؤال - آيا در نقل خبر، و شهادت بر وقوع حادثهاى، بين زن و مرد تفاوتى وجود دارد؟ آيا در اين مورد بايد همچون اداى شهادت در محاكم قضايى عمل كرد؟
جواب: در اين مسائل فرقى ميان زن و مرد نيست.
سؤال - بسيارى از سخنرانىها، بيانيّهها، مصاحبهها و مانند آن داراى متونى طولانى است؛ در حالى كه خبرنگار مجبور به خلاصه كردن آن مىباشد. درخلاصه گيرى، امكان فاصله گرفتن از مضمون، و احياناً القاى يك مفهوم ديگر وجود دارد. آيا اين كار نيز خيانت در امانت محسوب مىشود؟
جواب: در صورت تغيير محتوا، هم دروغ و هم تهمت محسوب مىشود؛ ولى تلخيص كردن و نقل به معنى مانعى ندارد.
سؤال - آيا براى تهيّه خبر مورد نياز نظام، مىتوان رشوه داد؟
جواب: در صورتى كه راه منحصر به آن باشد، و خبر مورد نياز است، مانعى ندارد. و نام آن را نبايد رشوه گذاشت.
سؤال - چگونه مىتوان ثقه بودن خبرنگار را تشخيص داد؟
جواب: ثقه بودن مخبر، از طريق معاشرت، يا شهادت افراد مطّلع و آگاه و ثقه استفاده مىشود.
سؤال - امام راحل قدس سره مىفرمودند: «گاه مىتوان براى حفظ نظام، برخى از واجبات را نيز ترك كرد.» آيا اين موضوع در خبر هم صادق است؟ آيا خبرنگار نيز مىتواند براى حفظ نظام به دروغ متوسّل شود؟
جواب: اگر واقعاً مسأله به صورت اهمّ و مهمّ درآيد، و مانند دروغ براى اصلاح ذات البين شود، مانعى ندارد. ولى چون ممكن است اين حكم وسيله سوء استفاده قرار گيرد، و به هر بهانهاى خبرهاى دروغ منتشر كنند، بايد حتّى الإمكان از اين كار پرهيز كرد.
سؤال - گاه مجبوريم براى سرپوش نهادن بر يك عمليّات، يك سناريوى اطّلاع رسانى طرّاحى كنيم. تا اهداف خود را، كه فقط تقويت نظام است، به پيش ببريم، و شايد هيچ كدام از مسائلى كه طبق اين سناريو منتشر مىكنيم اساسى نداشته باشد. حدّ و حدود ما در اين وضعيّت چيست؟
جواب: بايد مطابق قانون اهمّ و مهمّ رفتار شود.
سؤال - آيا در پردازش اخبار مىتوانيم از شيوههاى خبرى غرب، كه با تركيب اطّلاعات مختلف پيامهاى خاصّى را القا مىكنند، و با واقعيّت فاصله دارد، مانند شيوههاى «انگاره سازى»، «برجسته سازى»، «چينش اطّلاعات در كنار هم» استفاده كرد؟ توضيح اين كه: «انگاره سازى» ارائه تصويرى هدفدار از يك موضوع است، كه هدف خاصّى را دنبال مىكند، مانند كلمه «بنيادگرايى» كه غرب براى اسلامگرايان به كار مىگيرد. «برجسته سازى» اولويّت بندى در اطّلاعات با اهميّت مورد نظر، كه هدف خاصّ القاى در پيام را دنبال مىكند. «چينش اطلاعات» به كار گرفتن سوابق موضوعات ديگر، و چسباندن آن به موضوع جديد، براى ايجاد يك پيام جديد و القاى يك فكر و تحميل عقيده است. مثل اين كه هر انفجارى در هر جاى جهان رخ مىدهد، با ذكر سابقه انفجارهاى ديگر كه در آن برخى ايران را متّهم كردهاند، القاى اتّهام جديد به ايران با اين سابقه قطعى است.
جواب: درصورتى كه هدف مشروع و مثبتى در اين كار دنبال شود مانعى ندارد.
سؤال - همه ما مطمئن هستيم كه بنگاههاى خبر پراكنى استعمارى براى خدشهدار كردن نظام جمهورى اسلامى به ترفندهاى خبرى و گزارشى متوسّل مىشوند؛ خبرها و گزارشهايى ساخته مىشود كه اصلًا بنيانى ندارد. آيا ما نيز مىتوانيم براى دفاع از حيثيّت خود از چنين شيوهاى استفاده كنيم؟
جواب: در صورتى كه راه دفاع منحصر به اين كار باشد، و موجب وهن اسلام و جمهورى اسلامى نشود، اشكالى ندارد.
سؤال - برخى اخبار به ضرر ماست؛ ولى بيان نكردن آن، موجب بىاعتمادى به نظام، و رسانههاى خودى و توجّه به رسانههاى خارجى مىگردد. در اين مواقع چه وظيفهاى داريم؟
جواب: هرگاه ضرر نگفتن بيش از ضرر گفتن باشد، لازم است آن خبر بيان شود.
سؤال - مردم تا چه حد براى شنيدن خبرها محرم هستند؟ حدّ افشاى يك خبر محرمانه تا كجاست؟
جواب: حدّ افشاى آن تا آنجاست كه توليد ضرر و زيانى براى جامعه نكند.
سؤال - چه اخبارى را مىتوان عادى، و چه خبرهايى را بايد محرمانه تلقّى نمود؟
جواب: اخبارى كه افشاى آن سبب سوء استفاده افراد منحرف، يا آگاهى دشمن، يا ضرر و زيانى در سطح جامعه شود، يا آبروى فرد يا گروهى را به خطر مىاندازد، يا افشاى اسرار خصوصى افراد را در پى دارد، جزء اخبار محرمانه به شمار مىرود.
سؤال - گاه بين دولتمردان، احزاب، جناحها و مانند آن، اختلافى رخ مىدهد. و از سويى يك خبرنگار بايد با توجّه به جايگاه خود اخبار و مسائلى را منتشر كند كه مطابق خطّ اصلى نظام، و بدون گرايش باشد. بر فرض كه هر دو خط سياسى مورد قبول نظام باشد، وظيفه خبرنگار در اين گونه موارد چيست؟
جواب: بايد اخبار واقعى را در مسير مصلحت نظام منتشر كرد.
سؤال - تا چه حد مىتوان خبر جعلى را مخابره كرد؟ آيا اين گونه خبرها مىتواند در نظام اسلامى جايگاهى داشته باشد؟ حتّى اگر رعايت مصلحت نظام، افراد، يا مانند آن مدّ نظر باشد؟
جواب: در اين گونه امور بايد مصلحت اهم نظام و جامعه در نظر گرفته شود.
سؤال - يك خبرنگار تا چه حد مىتواند نسبت به افراد افشاگرى نمايد؟ آيا در افشاگرى بين مرد و زن تفاوتى وجود دارد؟ بين مسلمان و غير مسلمان چطور؟
جواب: اسرار هيچ مسلمانى را نمىشود افشا كرد؛ مگر در مواردى كه مصلحت مهمتر در كار باشد.
سؤال - در جامعه ما كسانى هستند كه نه مسلمان هستند، و نه انقلاب را قبول دارند. در قبال نشر مسائل و اخبار و نظرات آنان چه وظيفهاى داريم؟
جواب: از آن چه موجب تضعيف نظام، يا تشويش اذهان عمومى است بايد پرهيز شود، و مىتوان آنچه را مفيد، و يا حدّاقل فاقد ضرر است، منتشر ساخت.
سؤال - بيان اخبار نشاطآور براى جامعه چه حدودى دارد؟ آيا مىشود براى ايجاد اين نشاط به دروغهاى مصلحتى نيز متوسّل شد؟
جواب: ايجاد نشاط مجوّز دروغ گفتن نيست.
سؤال - گاه نقل خبرى از خارج مرتبط با عقايد مسلمانان است. اگر بيان چنين خبرى موجب وهن عقايد ما گردد، بيان آن بهتر است، يا كتمان آن؟ اگر كتمان شود، آيا «بى خبرى» از وجود چنين عقيدهاى مفسده آميزتر نخواهد بود؟
جواب: در اين گونه موارد بايد از قانون اهم و مهم تبعيت نمود، و مصلحت و مفاسد كار را سنجيد، و آن چه مهمتر است بايد مورد توجّه قرار بگيرد.
سؤال - آيا مىتوانيم اخبار رسانههاى خارجى را پخش كرده، و پس از آن نظر خود را نيز بيان نماييم؟
جواب: تفسير و تحليل اخبار، كه سبب بهره گيرى صحيح و پرهيز از سوء استفاده مىشود، نه تنها جايز بلكه گاه واجب است.
سؤال - خبرى (سياسى، اقتصادى يا فرهنگى) منتشر كردهايم كه صدق و كذبش برايمان مشخّص نبوده است، حكم آن چيست؟
جواب: در صورتى كه به منبع خاصّى اسناد داده شود، و صدق و كذبش بر عهده آن منبع واگذار گردد، و نشر آن مفسدهاى نداشته باشد، اشكال ندارد.
سؤال - اگر خبرنگارى خبرى را به صورت شفاهى از منبع موثّقى دريافت، و آن را منتشر سازد، آن گاه آن منبع به دليل منافع شخصى، يا سازمان خود، اصل خبر را انكار نمايد، آيا اين خبرنگار مسؤول است، اگرچه اصل خبر واقعيّت داشته باشد؟
جواب: خبرنگار مسؤول نيست. و براى حفظ حيثيّت خود بايد واقعيّت را فاش كند.
سؤال - با توجّه به ويژگيهاى كار حرفهاى خبر رسانى، كه در آن «سرعت»، «دقّت»، و «صحّت» همزمان بايد انجام شود. اگر از مجموعه سوژههاى خبرى، يا در هر سوژه از مجموعه اطّلاعات واصله- كه خبرنگار ناگزير از گزينشگرى است، و اين گزينش بر اساس ملاكهاى حرفهاى و تجربى كار صورت مىپذيرد- اگر نسبت به سوژه خبرى بىتوجّهى شود، و يا ارائه اطّلاعات آن، به دليل اهميّت در سرعت انتقال خبر، با نقص و ضعف صورت پذيرد، آيا خبرنگار مسؤول است؟ و در صورت شكايتِ طرفهاى ذى ربط، خبرنگار به عنوان متّهم بايد در دادگاه حاضر و پاسخگو باشد؟
جواب: چنانچه اين امر بر اثر سهل انگارى بوده باشد، و سبب تضييع حقّى گردد، خبرنگار مسؤول است، ولى اگر از قبيل اشتباهاتى است كه به هر حال براى غير معصومين پيش مىآيد، خبرنگار مسؤوليّتى ندارد. امّا چنانچه سبب ضرر و زيان شود، بايد از عهده ضرر و زيان برآيد؛ زيرا در ضررهاى جانى و مالى، عمد و خطا هر دو مسؤوليّت آفرين است. با اين تفاوت كه عمد مجازات هم دارد؛ ولى خطا مجازات ندارد.
استفتائات جديد
/انتهاي پيام/