آيات روانشناسى در قرآن
گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ قرآن كريم كتابى است كه براى هدايت انسان از جانب خداوند متعال نازل شده است.
اين مجموعهى انسانساز حاوى بياناتى با موضوع «انسان و تربيت» است كه مىتوان آن آيات را در بردارندهى موضوعى از موضوعات روانشناسى دانست.
در مورد آيات روانشناسى بايد گفت: به علت گستردگى موضوع روانشناسى، شمارش آيات در اين مورد سخت و دشوار است. ولى برخى با طرح موضوعات مختلف روانشناسى، تعداد آيات مربوط به آن را حدود هفتصد آيه «. اين عدد با توجه به شمارش آيات ارائه شده د ركتاب« قرآن و روانشناسى» نوشته دكتر« محمد عثمان نجاتى» مىباشد» بر شمردهاند.
البته اين رقم و موضوعات ذيل آيات آن، جاى تأمَل دارد براى آشنايى با آيات روانشناسى در قرآن لازم است به تعدادى از مهمترين آيات با ذكر موضوع اشاره نمائيم:
1. ارزيابى شخصيت براساس روانشناسى
در داستان حضرت سليمان (ع) مىخوانيم: «وَإِنِّى مُرْسِلَهٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّهٍ فَنَاظِرَهٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانى اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ» «نمل/ 35 و 36»
«و در واقع من هديهاى به سوى آنان مىفرستم، پس بنگرم كه فرستادگان با چه چيزى باز مىگردند. و هنگامىكه (فرستاده ملكه) نزد سليمان آمد، (سليمان) گفت: آيا [مرا] با مال امداد مىرسانيد؟! پس آنچه خدا [به من] داده، بهتر است از آنچه به شما داده است؛ بلكه شما فقط به هديه خود شادمان مىشويد.»
2. شخصيت
در سورهى اسراء آيهى 84 مىفرمايد: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا»
بگو: «همه بر طبق (روش و خُلق و خوى) خويش عمل مىكنند؛ و پروردگارتان داناتر است، به كسى كه او رهيافتهتر است.»
توضيح: «شاكله» از ماده «شكل» به معناى «مهار كردن حيوان» است. « مصباح المنير، فيومى، ص 321، نشر دارالهجره، 1405» به خود مهار «شكال» گفته مىشود و از آنجا كه روحيات و سجايا و عادتهاى هر انسانى او را به رويهاى خاص مقيد مىكند به آن «شاكله» گويند. «تفسير نمونه، ج 12، ص 247، نشر دارالكتب الاسلاميه، چاپ 14، سال 1376»
3. واكنشهاى روانى، افشاگر راز درون
خداوند متعال در اين باره مىفرمايد: «وَإِذا مَا أُنزِلَتْ سُورَهٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُم مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انصَرَفُوا صَرَفَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَايَفْقَهُونَ» «توبه/ 127»
«و هنگامى كه سورهاى فرو فرستاده شود، برخى آن (منافق) ان به برخى (ديگر) نگاه مىكنند (در حالى كه مىگويند:) آيا هيچ كس شما را مىبيند؟ سپس منصرف مىشوند (و بيرون مىروند)؛ خدا دلهايشان را (از رحمت) منصرف ساخته؛ بخاطر آنكه آنان گروهى هستند كه فهم عميق نمىكنند.»
آيه بيانگر آن است كه عكسالعمل منافقان به هنگام نزول قرآن، حاكى از احساس خطر آنها بوده است. به عبارت ديگر با نزول قرآن، واكنشهاى غيرارادى همراه با ترس كه از نفاق آنها نشأت گرفته بود از آنها بروز كرد. اين واكنشها بيانگر درون ملتهب و نگران منافقان بود. « تفسير نمونه، ج 8، ص 204»
4. تقسيم شخصيت براساس عقيده
از جمله مباحث روانشناسى، روانشناسى شخصيت است كه مىتوان آن را براساس معيارها با موضوعات مختلف تقسيم كرد.
در قرآن كريم با توجه به اهميت موضوع شخصيت؛ آن را به سه دسته «مؤمن»، «كافر» و «منافق» تقسيم و در موقعيتهاى گوناگون، ويژگىهاى هر كدام را به خوبى بيان كرده است. اين تقسيم در اول سورهى بقره آيات اول تا بيستم آمده است.
5. روانشناسى رنگها
از جمله مباحث روانشناسى كه در سالهاى اخير به آن توجه بيشترى شده، روانشناسى رنگها است. اين موضوع در آياتى از قرآن مطرح شده، مانند آيهى:
«قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَهٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ» « بقره/ 69»
گفتند: «براى ما از پروردگارت بخواه تا براى ما روشن بيان كند كه رنگ آن (گاو) چگونه است؟» (موسى) گفت كه او مىگويد: «در حقيقت آن گاوى زرد است كه رنگش يكدست است، كه بينندگان را شاد سازد.»
در اين آيه سخن از گاو زرد رنگى است كه هر بينندهاى، با ديدن آن شادى درونى پيدا مىكند.
كلمه «تسرّ» به معناى خوشحالى حقيقى و درونى مىباشد. «معجم الفروق اللغويه، ابى هلال عسكرى و سيد نور الدين جزايرى، ص 277، نشر موسسه نشر اسلامى، سال 1412» چرا كه از ماده «سرّ» به معناى «پنهان» گرفته شده است. اين شادى ممكن است آشكار نشود. از اين رو از ماده «فرح» استفاده نكرده است. ذكر اين نكته لازم است كه نقيض «سر»، «حزن» است و نقيض «فرح»، «غم» و اندوه است.
از طرفى با بررسىهاى انجام گرفته «رنگ زرد» باعث آرامش و سرور باطنى انسان مىشود و در خوابگاههاى روان درمانى، از رنگ زرد براى لباسهاى بيماران استفاده مىشود.
6. روانشناسى رشد
1- 6. مراحل رشد كودك: «روانشناسى رشد( 2) با نگرش به منابع اسلامى، جمعى از نويسندگان، ج 2، ص 636، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه»
«وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» «نحل/ 78»
«خداوند شما را از رحم مادرانتان بيرون آورد در حالى كه هيچ نمىدانستيد، و به شما گوش و چشمها و قلب عطا فرمود تا اينكه شكر به جا آوريد.»
2- 6. رشد زبان
«خلق الانسان علّمه البيان» « الرحمن/ 4 و 3» «انسان را خلق كرد، به او گفتار را تعليم داد.»
مرحوم علامه طباطبايى (ره) در اين مورد مىنويسند: «زبان [تنها]، ايجاد آوا توسط سيستم آوايى بدن، و يا چند گونگى صوت در انسان نيست بلكه با الهامى كه از سوى خداى بزرگ به انسان شده توانايى يافته است كه با كاربرد حروف و تركيب آنها واژهاى بسازد كه رساننده معنايى خاص باشد و بدان وسيله آن چه را حس و ادراك مخاطب به آن نمىرسد مجسم سازد ...» « الميزان، علامه طباطبايى، ج 19، ص 95 و 96»
3- 6. عوامل موثر در رشد زبان
در رشد زبان يك سلسله عوامل مادى كه قابل اثبات در آزمايشگاهها مىباشد دخالت دارد. كه برخى از اين عوامل عبارتند از: تلويزيون، رشد بدنى، سلامت بدن، هوش، محيط خانواده و ...
ولى قرآن علاوه بر علت مادى، علَت «غيرمادى» را نيز براى رشد زبان برخى افراد داراى تأثير مىداند و مىفرمايد: «وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِى الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ» « آل عمران/ 46»
و در گهواره و ميان سالى با مردم سخن خواهد گفت.» و «كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً» « مريم/ 29» «چگونه با كودكى كه در گهواره است سخن گوييم ...»
اين «علت غيرمادى»، «ارادهى خداوند» است كه به صورت اعجاز در حضرت عيسى (ع) تجلى كرده است.
4- 6. خانواده
يكى از عوامل مؤثر در رشد انسان خانواده است. قرآن كريم با تأكيد بر ايجاد خانوادهى سالم و آرام، مىفرمايد: «موارد ديگر: لقمان/ 12 تا 17 و نساء/ 34 و 35»
«وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّهً وَرَحْمَهً إِنَّ فِى ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» «. روم/ 21»
«و از نشانههاى او اين است كه همسرانى از (جنس) خودتان براى شما آفريد، تا بدانها آرامش يابيد، و در بين شما دوستى و رحمت قرارداد؛ قطعاً در آن [ها] نشانههايى است براى گروهى كه تفكّر مىكنند.»
5- 6. رشد شخصيت
قرآن بر اين نكته كه محروميت جنسى لزوماً موجب آسيب نيست؛ تاكيد دارد. و اين نظريه بر خلاف نظريهى «فرويد» است ولى با نظر «مزلو» قابل تفسير است. «. روانشناسى رشد( 2) با نگرش به منابع اسلامى، جمعى از نويسندگان، ج 2، ص 978، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه»
«وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ ...» «. نور/ 33»
«و كسانى كه (وسايل) ازدواج نمىيابند، بايد خويشتندارى كنند تا خدا از بخشش خود آنان را توانگر سازد. و از ميان آنچه (از بردگان) مالك شدهايد، كسانى كه خواستار (قرارداد آزادى:) مُكاتبه هستند، پس با آنان (قرارداد) مُكاتبه ببنديد، اگر در (آزادى) ايشان نيكى مىدانيد؛ و از مال خدا كه به شما داده، به آنان بدهيد. و كنيزان جوانسال خود را اگر پاكدامنى را مىخواهند، بر تجاوزكارى (: زنا) به اكراه وامَداريد، تا (كالاى) ناپايدار زندگى پست (دنيا) را بجوييد؛ و هر كس آنان را (بر اين كار) به اكراه وادار كند (و پشيمان شود،) پس بعد از اكراه آنان خدا بسيار آمرزنده [و] مهرورز است.»
لازم به ذكر است كه اسلام در مورد ازدواج و تنظيم مسايل جنسى در جامعه، اهميت زيادى مىدهد «1» ولى همان طور كه گفته شد لزوماً محروميت جنسى را موجب آسيب نمىداند.
6- 6. كفايت اجتماعى
كفايت اجتماعى عبارت است از: «قابليتى كه كودك مىتواند به وسيلهى آن از منابع محيطى بهره جويد و نتيجهى رشدى خوبى به دست آورد.»
از قرآن كريم مىتوان استنباط كرد كه انسانها داراى ويژگى تلاش و نياز به پيشرفت هستند: «يَاأَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلَاقِيهِ» «انشقاق/ 6»
«اى انسان! در حقيقت تو به سوى پروردگارت كاملًا تلاش مىكنى (و رنج مىكشى) و او را ملاقات مىكنى.»
جمعبندى
حاصل سخن اينكه، قرآن كتابى است كه براى تربيت انسان نازل شد و در مواقع ضرورت پرده از اسرار علمى موجود در طبيعت برداشته است. مانند: روانشناسى، اعم از: ارزيابى شخصيت، واكنشهاى روانى، شخصيت براساس عقيده، روانشناسى رنگها، روانشناسى رشد، كودك و ... هر چند از نظر موضوع و از لحاظ آيات منحصر به موارد مذكور نيست.
معرفى كتاب
منابع براى مطالعه و تحقيق در مورد موضوع روانشناسى و قرآن عبارتند از:
1. قرآنو روانشناسى، محمد عثمان نجاتى، ترجمه عباس عرب، بنياد پژوهشهاى اسلامى، 1369.
2. روانشناسى اسلامى، علامه محمدتقى جعفرى، انتشارات پيام آزادى، 1378.
3. رؤيا از نظر دين و روانشناسى، محمدرضا رضوان طلب، انتشارات شفق، 1379.
4. روانشناسى در قرآن كريم، امان الله خلجى موحد، مركز نشر علوم و معارف قرآن كريم، 1383.
5. روانشناسى رشد، جمعى از نويسندگان (حوزه و دانشگاه)، نشر حوزه و دانشگاه، 1375.
/انتهاي پيام/