رفتارهاي شخصي دانشجو از منظر اسلام
گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ رابطه تقابلي رفتارهاي انسان، انكارناپذير است. تنها هنگامي يك فرد و بويژه يك دانشجو در كار خود موفق ميشود كه هر بخشي از زندگي او با بخشهاي ديگر هماهنگ باشد.
مثلاً اگر طالب علم، در خوردن، نكتههاي بهداشتي تغذيه را از نظر دور دارد، اين امر در خواب و سلامتي و در نتيجه در درس و بحثش اثر ميگذارد. پس او بايد رفتارهاي شخصي خود را دقيقا برنامه ريزي كرده، در همه حال عواقب وخيم ضربه به تحصيل را در اثر بيبرنامگي و رفتارهاي ناهنجار در نظر بياورد.
اين مطلب را در دو بخش بررسي مي كنيم.
1ـ بهداشت روح و روان 2ـ بهداشت جسم
دانشجو بايد بداند اگر به بهداشت روحي و رواني و نيز بهداشت جسمي او اندك لطمهاي وارد آيد خيلي زود اثر و انعكاس آن به درس ميرسد و از ادامه تحصيل باز ميماند. در اينجا ابتدا درباره، بهداشت رواني و سپس درباره بهداشت جسمي، قدري سخن ميگوييم.
روح و روان انسان، همانند بدن به چيزهايي نياز دارد. دانشجو تنها با رواني سالم، آسوده و آرام و با طراوت قادر به تحصيل است. از اين رو بايد از هر گونه عملي كه سلامت رواني او را تهديد ميكند، بپرهيزد.
رفتارهاي ناهنجار رواني غالبا بر اثر عدم رعايت احكام اسلامي پديد ميآيد. اگر عواطف انساني مهار نشوند، بهداشت رواني به خطر ميافتد. در دعاي هشتم صحيفه سجاديه ميخوانيم:
«پروردگارا! پناه ميبرم به تو از هيجان حرص و شدت خشم و تسلط غضب و كمي صبر و پيروي از هواي نفس يا تمايلات.»
اين صفتها و ديگر عواطف، در روان انسان اثر بسزا دارند. البته به عقيده نگارنده، مهمترين عامل بهداشت روان، تصحيح اعتقاد و انگيزه تحصيل است. اگر دانشجو انگيزه مادي نداشته باشد و هدف او از كسب دانش، تنها جلب خشنودي خداوند و نيز خدمت به خلق او باشد، هميشه آرام است و اين آرامش، زاييده اعتقاد صحيح و ذكر خداست.
دانشجويي كه به نيازهاي روحي خود و فضايل اخلاقي مطابق با فطرت آدمي پاسخ ندهد و در مسير خودسازي نباشد به خاطر بيايماني و بياعتقادي همواره در هيجان و اضطراب و تشويش است. در مقابل، توكل بر خدا و ايمان به او از مهمترين عناصر آرام بخش روان به شمار ميروند.
اعتقاد به خدا باعث ميشود دانشجو از صفات رذيله چون: حسد، حرص و طمع، غيبت، سخنچيني، بدگويي، شهوت مداري، پرخوري، پرخوابي، پر گويي و... كه مهمترين عوامل عدم تعادل رواني شمرده ميشوند، بپرهيزد.
افرادي كه به احكام اسلام پايبند هستند، غالبا دچار بيماريهاي عصبي و رواني نميشوند چرا كه «با ياد خدا دلها آرام ميگيرد.»1
در چند جاي قرآن كريم، سخن از شرح صدر رفته است. كسي كه بر اثر ايمان به خدا، فراخ سينه شود، همه چيز را زيبا ميبيند، به همه چيز مهر ميورزد، همه را دوست دارد، زيرا آنها را آفريدگان خدا ميبيند.
بهداشت جسمي نيز اگر چه به درجه اهميت سلامت روان نميرسد، ليكن خود، عامل اساسي و يكي از عوامل بهداشت رواني است. گفتهاند: عقل سالم در بدن سالم است.
اين عبارت كه مضمون يك روايت است، سخن بجا و استواري است، زيرا كسي كه تني سالم نداشته باشد، نميتواند از حقوق خود و ديگران دفاع كند و حقوق الهي را ادا كند. چنين شخصي قادر به تحصيل دانش و پرورش عقلي نيز نخواهد بود.
اسلام بيش از هر مكتب ديگر به مسأله بهداشت اهميت ميدهد، با اين تفاوت كه در دين اسلام همه چيز بر پايه پيشگيري بنيان نهاده شده ولي در مكاتب جديد همه چيز بر پايه درمان است. اسلام معتقد است كه شخص بايد از خوردن شراب، گوشت خوك و... پرهيز كند. ولي ديگران خود را در اين مهلكه مياندازند آنگاه در انديشه درمان ميافتند.
دانشجو بايد براي آنكه تني سالم داشته باشد و بيماري، ميان او و درس فاصله نشود، احكام شخصي اسلام را به دقت فراگيرد و عملي سازد. ما از ميان رفتارهاي شخصي دانشجو كه در بهداشت تن او نقش اساسي دارد، به خواب و خوراك اشاره ميكنيم:
- دانشجو بايد در غذاي خود به دقت بنگرد، بكوشد كه در بهداشت تغذيه چند امر را رعايت كند:
ـ از پرخوري بپرهيزد. امام محمد باقر« عليهالسلام » ميفرمايد: نزد خداوند هيچ چيز مبغوضتر از شكم پُر نيست.2
مهمترين نتيجه پرخوري، تهديد سلامت جسمي و رواني است. اين امر باعث ميشود قوه درك شخص بخوبي فعاليت نكند. لقمان حكيم درباره تأثير پرخوري بر عقل و هوش به فرزندش چنين سفارش ميكند: «فرزندم اگر شكم انسان پر شود، انديشهاش ميخوابد.»3
پس اگر دانشجو بخواهد درس را نيك بفهمد بايد از پرخوري بشدت پرهيز كند.
ـ دانشجو بايد زمان خوردن را به درستي بشناسد و براي لذت، غذا نخورد بلكه براي تقويت جسم بخورد و بياشامد. به تعبير قرآن كريم:
«كلوا من الطيبات و اعملوا صالحا»4؛ از غذاهاي حلال بخوريد و عمل صالح انجام دهيد!
هنگامي كه به آيات و روايات مينگريم، در مييابيم كه بهترين زمان غذا خوردن، صبح و شام است. گويا سه وعده غذا خوردن، خيلي سودمند نيست، زيرا هنگام صبح، بدن بر اثر خواب، غذاي مصرفي را هضم كرده و اينك كه آغاز روز است، نياز به تجديد قوا دارد تا به فعاليت بپردازد. از اين لحاظ صبحانه در سلامت جسم نقش مهمي دارد و هنگام عصر هم، بدن بر اثر كار زياد و تلاش روزانه و مصرف انرژي، غذاي خود را مصرف كرده و اينك نياز به غذا و مواد غذايي دارد.
شخصي از دردها و نارساييهاي شكمي به امام صادق« عليهالسلام » شكايت نمود. امام به او فرمود: «تنها صبح و شام غذا بخور و بين آن دو وعده، چيز ديگري نخور كه باعث بيماري ميشود. نشنيدهاي كه خداوند ميفرمايد: روزي آنان در آنجا، صبح و شام عرضه ميشود»5
ـ آداب غذا خوردن را رعايت كند. پيش از غذا، دست خود را بشويد و اگر ميتواند وضو بگيرد، در آغاز غذا ذكر خدا بگويد، بر زمين بنشيند و با دست راست بخورد، لقمههاي كوچك بردارد، تا گرسنه نشده غذا نخورد و پيش از آنكه سير شود، دست از غذا خوردن بكشد.
ـ بكوشد به كيفيت غذا بينديشد نه كميت آن، از اين رو سعي كند از غذاهاي سنگين، پرچربي و گوشتهاي قرمز كمتر مصرف كند، زيرا غذاي سنگين مانع درك صحيح دانش ميگردد و قدرت حافظه را بشدت ضعيف ميگرداند.6
2ـ طالب دانش بايد خواب خود را متعادل گرداند و آداب اسلامي خواب را به درستي انجام دهد. البته نبايد بدون ممارست، آنقدر از خواب خود بكاهد كه قواي بدن او تعادل خود را از دست دهند و اين امر مانع كسب دانش و درك صحيح او گردد. ولي بكوشد كه به حد نياز اكتفا كند. پيش از خوابيدن، مسواك بزند، وضو بگيرد، با ذكر خدا به بستر برود و از شب زنده داري غفلت نورزد. دانشجو بايد بداند كه كثرت خواب، باعث سنگدلي، كند هوشي و بيماري جسم ميشود.
1) رعد، آيه 28
2) الكافي، ج 6، ص 269
3) المحجة البيضاء، ج 5، ص 151
4) مؤمنون، آيه51
5) الكافي، ج 6، ص 288؛ (سوره مريم، آيه 62 براي توضيحات بيشتر درباره آداب غذا خوردن
6) در اين باره احاديث فراواني به ما رسيدهاست براي اطلاع بيشتر به منابع پيشين مراجعه كنيد.
برگرفته شده از كتاب اخلاق دانشجويي در اسلام/انتهاي پيام/