آيا توكل مستلزم تنبلى و سستى نيست؟
گروه معارف «شبكه خبر دانشجو»؛ در ابتداء به بيان معناى لغوى و اصطلاحى توكل مي پردازيم:
«توكل» در لغت به معناى واگذار كردن كار خويش به ديگرى است. اين كلمه مصدر از باب تفعل و از مادهى «وكل» مىباشد. كه به دو معناى ولايت پذيرى «توكلت لفلان» به معناى «توليتُ» و اعتماد كردن به ديگرى «توكلت عليه» يعنى «اعتمدتُه» به كار رفته است. «لسان العرب، ابن منظور، ج 11، ص 736 و 743»
صاحب نظران در معناى اصطلاحى آن مىگويند: توكل به خداوند يعنى: واگذارى امور به حق و نيز وكيل، به معناى حفيظ و نگهدارنده و سرپرستى مىباشد. «تفسير التبيان، شيخ طوسى، ج 3، ص 32 و 52»
اين مفهوم در منطق قرآن به معناى اعتماد كردن بر خدا و او را ولى و وكيل خود قرار دادن است و بر اثر آن، از حجم مشكلات و انبوه موانع نهراسيدن، كه اين يكى از نشانههاى ايمان است و از عوامل پيروزى و موفقيت در مبارزهها به شمار مىآيد. « تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازى، ج 15، ص 541، دار الكتب الاسلاميه، تهران»
به عبارت ديگر، مفهوم «توكل» در آموزههاى قرآن اين نيست كه انسان دست از تلاش و كوشش بردارد و به گوشهى انزوا بخزد و بگويد: تكيه گاه من فقط خداست، بلكه مفهوم «توكل» اين است كه هر گاه انسان نهايت تلاش و كوشش خود را به كار بست و نتوانست مشكل را حل كند و موانع را از سر راه خود كنار بزند؛ وحشتى به خود راه ندهد و با اتكاء به لطف پروردگار و استمداد از ذات پاك و قدرت بىپايان او ايستادگى به خرج دهد و به جهاد و كوشش پيگير خود ادامه دهد؛ حتى در جايى هم كه توانايى دارد، خود را بىنياز از لطف خدا نداند چرا كه تمام قدرتها از جانب اوست. «همان، ج 8، ص 367»
علاوه بر آن، «توكل» نوعى تقويت اراده و نيرو بخشى است. دين مقدس با پيش بينى آن، انسان را از نااميدى و انزوا و كنارهگيرى از فعاليت، نجات داده و توكل را وسيلهاى براى تقويت انگيزه و روشن شدن اميد در درون انسان قرار داده است.
توكَل در آيينهى آيات قرآن
در آيات متعددى، از «توكل» سخن به ميان آمده است كه با بررسى برخى از آن موارد، نكات تازهاى به دست مىآيد.
الف. خداوند متعال در سورهى آل عمران آيهى 159 مىفرمايد: «... فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ»؛ «و هنگامى كه تصميم گرفتى، پس بر خدا توكّل كن؛ چرا كه خدا توكّل كنندگان را دوست مىدارد.»
نكتهها
1. همان طور كه آيه تصريح دارد خداوند، پيامبر را بعد از مشورت با اصحاب و مصمم شدن بر انجام آن، مأمور به توكل بر خود مىكند. به عبارت ديگر در انجام هر كار مخصوصاً كارهاى مهم بعد از انجام مقدمات، مانند مشورت كردن و مصمم شدن بر رأى خاص و ... براى پيشبرد كار لازم است بر خداوند توكل شود، تا در بين راه سستى و بىميلى دامنگير انسان نشود؛ يعنى خداوند با تشريع توكل خواسته است در امور مهم راه ورود دو دلى و احتمال عدم موفقيت را كه خود وسيلهاى براى سستى در انجام عمل است ببندد، نه آنكه اصل فعاليت را از انسان بگيرد.
2. نكتهى ديگرى، خداوند با اين بيان مىخواهد روح توحيد در افعال را نيز در مخاطب زنده كند. و به او بفهماند كه هر چند مشورت كرده و تصميم قاطع نيز گرفته، هيچ گاه خداوند را در انجام عمل فراموش نكند.
3. از اين آيه استفاده مىشود، از جمله امورى كه باعث جلب محبت خداوند مىشود، توكل است. (ان الله يحب المتوكلين)
ب. در سورهى نمل آيهى 79 آمده است: «فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ»
«پس برخدا توكلّ كن؛ [چرا] كه تو برحق آشكارى هستى.»
اين آيه و آيات قبل در بيان مسئلهى حق ستيزى كافران، و عدم توجه به بيانات پيامبر اكرم (ص) مىباشد.
خداوند، پيامبر (ص) را از اين كه به خاطر دشمنى كفار سست شود، باز مىدارد و مىفرمايد: از آن جا كه تو بر حق هستى و فعاليت تو حق است نبايد از دشمنى كفار سستى به خود راه دهى، بلكه در همين مسير تلاش كن و پيشرفت كارها را به خدا واگذار!
نكتهها
1. توكل بر خداوند تنها در مسير حق، داراى معنا و ثمر بخش است. اين معنا از تعليل «انك على الحق» استنباط مىشود.
2. توكل بر خداوند، رها كنندهى انسان از تنگناى توطئههاى دشمنان است.«تفسير راهنما، اكبر هاشمى رفسنجانى، ج 13، ص 398»
اين برداشت با توجه به سياق آيات، بيان كنندهى ارتباط اين آيه و آيات قبل به ويژه آيهى «و لاتكن فى ضيق مما يمكرون ... فتوكل على الله ...» مىباشد.
3. اين آيه بيانگر آن است كه تمام انسانها حتى پيامبر (ص) در ايفاى وظايف خود، مامور به توكل بر خداوند هستند.
در مورد توكل آيات ديگرى نيز وجود دارد كه براى آگاهى بيشتر مىتوانيد به آنها مراجعه كنيد. «آيات: 81/ نساء و 61/ انفال و 123/ هود و 58/ فرقان و 217/ شعراء ...»
تحقيقات علمى در رابطه با توكل
در مورد «رابطهى ميان توكل و اميدوارى» تحقيقاتى انجام دادهاند كه در اينجا به بعضى از آنها اشاره مىكنيم:
آقاى بوالهرى و همكاران او (1379) با به كارگيرى آزمون خود ساخته توكل، 408 نفر (234 نفر مرد و 174 زن) از دانشجويان رشته پزشكى دانشگاههاى علوم پزشكى تهران را كه در مقاطع مختلف تحصيلى مشغول به تحصيل بودند به صورت تصادفى انتخاب كردند و با استفاده از پرسشنامه نشانگان استرس- كه در سه بُعد «نشانگان جسمانى»، «نشانگان روانى» و «نشانگان شناختى» ساخته شده بود- مورد بررسى قرار دادند. پژوهشگران دريافتند كه بين نشانگان روانى (001/ 0> P و 21/ 0: (r و شناخت استرس (001/ 0> P و 22/ 0: (r در بين افراد همبستگى منفى و معنادارى وجود دارد و ميزان همبستگى نشانگان جسمانى اس-- ترس (11/ 0-: (r و ت- وكل به خ-- دا پايين و غير معنادار مىباشد. «اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات، ج 1، ص 129»
در تحقيقات ديگر نيز نشان داده شده است كه ميان «اقدام متوكلانه»، با «صبر و تحمل» همبستگى خاص وجود دارد كه اين معنا در آيهى زير به تصوير كشيده شده است: «وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ» « ابراهيم/ 12»
«حتما صبر خواهيم كرد بر آن چه ما را آزار داديد، و توكل كنندگان بايد بر خدا توكل كنند.»
جمعبندى
از آنچه گذشت به دست مىآيد كه «توكل» بر خدا، موجب سستى در كار نمىشود، بلكه تنها پيامد آن استوارى در حركت و به دست آوردن نيروى مضاعف در مسير حركت است.
منابع جهت مطالعه بيشتر
1. توكل، روحانىنژاد.
2. اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات همايش نقش دين در بهداشت روان، نشر معارف.
3. تفسير نمونه، حضرت آيه الله مكارم شيرازى، ذيل آيات مربوطه./انتهاي پيام/