چالش‌ها و فرصت‌های ترانزیت ایران/ کریدور‌ها؛ فرصتی تاریخی برای ارتقای ژئوپلیتیکی

صمد محمدی، کارشناس اقتصاد بین‌الملل در گفت‌وگو با گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو ضمن اشاره ابعاد تاریخی، ژئوپلیتیکی و اقتصادی کریدور‌های بین‌المللی عبوری از ایران گفت: ایران به‌دلیل جایگاه راهبردی خود در کریدور‌های مهم بین‌المللی شرق–غرب و شمال–جنوب، در موقعیت عبوری و پیونددهنده میان مناطق مختلف جهان قرار دارد. تحولات اخیر روابط بین‌الملل نیز شرایطی تازه و فرصت‌آفرین برای ایران ایجاد کرده است. محمدی با اشاره به تحولات در شرق اروپا، قفقاز و روابط چین با آمریکا اظهار داشت: «درحال حاضر روسیه از همکاری با آمریکا و ناتو در اواسط دهه ۲۰۰۰ به تقابل نظامی با غرب در زمان کنونی رسیده است. از سوی دیگر چین نیز با فشار‌های راهبردی آمریکا در دریای جنوبی چین و تنگه مالاکا مواجه است و به‌دنبال مسیر‌های زمینی جایگزین است تا در صورت هرگونه تقابل یا تنش احتمالی با ایالات متحده، تجارت آن مختل نشود که خود نشان از تقابل و تنش حیاتی دو طرف است.

این کارشناس افزود: ایران در چنین شرایطی می‌تواند از موقعیت ژئوپلیتیک خود به‌عنوان چهار راه ترانزیتی دنیا از طریق عبور کریدور‌های شمال–جنوب و شرق–غرب از خود بهره‌برداری کند. به‌عنوان نمونه درحال حاضر مهم‌ترین منفعت ایران برای اعضای سازمان شانگهای و بریکس، همین موقعیت ژئوپلتیک و عبور کریدور‌های بین‌المللی از کشور است و ایران می‌تواند با فعالسازی این کریدورها، وزن و جایگاه خود در این سازمان‌ها را ارتقا دهد و به یک کشور موثر در این سازمان‌ها تبدیل شود.

 وی با اشاره به عدم بهره‌گیری از این فرصت تاریخی گفت: با گذشت نزدیک به ۳۰ سال از طرح اولیه کریدور شمال-جنوب، ایران هنوز نتوانسته است از ظرفیت‌های این کریدور به‌طور کامل بهره‌برداری کند. کریدور‌های شمال–جنوب و شرق-غرب تنها یک مسیر حمل‌ونقل نیستند؛ بلکه بلکه فرصتی تاریخی برای ایران است تا از موقعیت ژئوپلیتیک خود در نظم جدید جهانی بهره‌برداری کند. با تکمیل زیرساخت‌های حیاتی همچون ریل رشت–آستارا و جلفا، ایران می‌تواند نه‌تنها منافع اقتصادی چشمگیری کسب کند، بلکه جایگاه سیاسی و امنیتی خود را نیز ارتقا دهد.

چالش‌های داخلی و ضعف ساختاری

وی با اشاره مشکلات موجود در مدیریت کریدور‌های بین‌المللی به‌ویژه در ساختار تصمیم‌گیری گفت: شورای عالی ترابری از پیش از انقلاب تشکیل شده، اما هنوز نتوانسته مسائل اساسی ترانزیت را حل کند. وزارت راه نیز به‌تنهایی توانایی پیشبرد چنین پروژه‌ای را ندارد، چراکه این حوزه نیازمند هماهنگی‌های گسترده دیپلماتیک، امنیتی و اقتصادی است.

محمدی با اشاره به ساختار تصمیم‌گیری در کشور روسیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متقاضیان ترانزیتی ایران گفت: درحال حاضر پیگیری امور مربوط کریدور شمال-جنوب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ترانزیتی روسیه به‌واسطه نماینده ویژه در جایگاه معاون نخست‌وزیر پیگیری می‌شود. همچنین روسیه برای سایر امورد راهبردی خود نیز چنین جایگاهیی دارد.

کریدور‌های موازی و رقابت منطقه‌ای

محمدی با اشاره به رقابت‌های موجود در منطقه برای بهره‌مندی از فرصت ترانزیت و تلاش متقاضیان برای تنوع‌بخشی به مسیر‌های خود گفت: چین در قالب طرح یک کمربند–یک راه مسیر‌های متعددی را برای اتصال به اروپا دنبال می‌کند؛ از جمله مسیر پاکستان-گوادر، مسیر آسیای مرکزی-قفقاز، آسیای مرکزی-ایران، چین-افغانستان-ایران به سمت اروپا و آفریقا و مسیر‌های بندری در اقیانوس هند. به گفته محمدی، غرب و ترکیه به‌دنبال نقش‌آفرینی در این مسیر‌ها هستند.

 وی با اشاره به طرح‌های ترکیه در عراق برای کریدور شمال-جنوب و کریدور میانی از مسیر قفقاز و آسیای مرکزی در چارچوب کریدور شرق-غرب نیز گفت: ترکیه به‌عنوان عضو ناتو و به نیابت از غرب تلاش دارد هم در خطوط انرژی و هم در مسیر‌های ترانزیتی نقش محوری ایفا کند و نقش ایران را کمرنگ کند؛ لذا ضرورت دارد ایران نگاهی ویژه به این حوزه داشته باشد.

ابعاد امنیتی و سیاسی ترانزیت

محمدی تأکید کرد که ترانزیت نباید صرفاً پروژه‌ای اقتصادی تلقی شود؛ بلکه آورده‌های سیاسی و امنیتی نیز به‌دنبال دارد:

۱. افزایش ضریب نفوذ سیاسی ایران در سطح بین‌المللی

۲. تقویت امنیت ملی، زیرا هر تهدیدی علیه ایران به منافع شرکای ترانزیتی نیز آسیب مستقیم می‌زند

۳. کاهش فشار‌ها و انزوای سیاسی، چراکه کشور‌های وابسته به مسیر ایران ناگزیر به تعامل خواهند بود و حتی تلاش می‌کنند از اعمال تحریم و انزوا علیه کشور جلوگیری کنند.

راهکار‌ها و پیشنهاد‌ها

محمدی برای بهره‌گیری سریع‌تر و حداکثری کشور از فرصت ترانزیتی، پیشنهاد‌های زیر ارائه کرد:

• ایجاد یک نهاد متولی ترانزیت، ذیل معاون اول رئیس‌جمهور با هدف فرابخشی شدن مدیریت ترانزیت در کشور

• لزوم شکل‌گیری بدنه تخصصی و کارشناسی قوی در این نهاد

• بهره‌گیری از ترانزیت به‌عنوان ابزار سیاست خارجی برای تعامل و اعتمادسازی با همسایگان و نیز ایجاد وابستگی متقاضیان به‌ویژه

این کارشناس در پایان هشدار داد: اگر ایران منفعل بماند، دیگران جای خالی ما را پر خواهند کرد؛ اما اگر فعالانه عمل کنیم، می‌توانیم به مرکز اصلی تجارت و سیاست‌ها منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شویم.