۵ حقیقت از طلای کثیف که نمیدانستید/ سود میلیارد دلاری تجارت زباله

به گزارش خبرنگار دانش و فناوری گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در ادبیات مدرن اقتصادی و زیست‌محیطی، اصطلاح طلای کثیف به شکلی فزاینده برای توصیف ارزش اقتصادی عظیم و پنهان موجود در زباله‌های شهری و صنعتی به کار می‌رود. این اصطلاح، به یک پارادوکس بنیادین اشاره دارد: موادی که جامعه آن‌ها را به عنوان زائدات بی‌ارزش و دورریختنی تلقی می‌کند، در واقع زیربنای یک امپراتوری مالی چند صد میلیارد دلاری را تشکیل می‌دهند که بخش بزرگی از آن در سایه اقتصاد غیررسمی و ساختارهای مافیایی فعالیت می‌کند.

در ادامه با تحلیل پنج حقیقت کلیدی، لایه‌های پنهان این صنعت را آشکار می‌سازیم و به بررسی تقاطع پیچیده میان فناوری‌های بازیافت، ساختارهای اقتصادی پنهان و پیامدهای اجتماعی-زیست‌محیطی آن می‌پردازیم.

۱. کالبدشکافی یک امپراتوری مالی،فراتر از سطل زباله

ارزش بازار جهانی مدیریت پسماند که در سال ۲۰۲۳ از مرز ۶۰۰ میلیارد دلار فراتر رفته، تنها نوک کوه یخ است. بخش قابل توجهی از این گردش مالی عظیم، هرگز در ترازنامه‌های رسمی شرکت‌ها ثبت نمی‌شود. این اقتصاد پنهان بر یک زنجیره ارزش غیررسمی اما بسیار کارآمد استوار است:

سطح اول، جمع‌آوری: در پایین‌ترین سطح، نیروی کار ارزان و آسیب‌پذیر زباله‌گردها قرار دارند که با استفاده از ابتدایی‌ترین ابزارها، مواد قابل بازیافت را مستقیماً از منابع تولید منازل، فروشگاه‌ها، و سطل‌های زباله جمع‌آوری می‌کنند. این فرآیند کاملاً مبتنی بر نیروی انسانی و فاقد هرگونه فناوری پیشرفته است.

سطح دوم، تجمیع و تفکیک اولیه: مواد جمع‌آوری شده به گاراژها یا گودهای غیررسمی منتقل می‌شوند. در اینجا، با استفاده از فناوری‌های سطح پایین مانند سرندهای دستی و نیروی کار متمرکز، تفکیک اولیه بر اساس نوع ماده پلاستیک PET، پلی‌اتیلن، آهن، آلومینیوم و… صورت می‌گیرد.

سطح سوم، فروش و واسطه‌گری: سرشاخه‌های مافیا و پیمانکاران اصلی، این مواد تفکیک‌شده را به صورت عمده به کارخانه‌های بازیافت رسمی یا صنایع تبدیلی می‌فروشند. سود اصلی در این مرحله و از طریق آربیتراژ خرید با قیمت بسیار پایین از زباله‌گرد و فروش با قیمت بازار به صنعت حاصل می‌شود.

از منظر فناوری، این بخش غیررسمی به عنوان یک سیستم پیش‌پردازش برای بخش رسمی عمل می‌کند. در حالی که یک کارخانه بازیافت مدرن از فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند جداکننده‌های نوری برای تشخیص انواع پلاستیک، جداکننده‌های مغناطیسی برای فلزات آهنی، و جداکننده‌های جریان گردابی برای فلزات غیرآهنی مانند آلومینیوم استفاده می‌کند، خوراک ورودی آن اغلب توسط همین شبکه غیررسمی تأمین می‌شود که هزینه‌های تفکیک اولیه را برای کارخانه به شدت کاهش می‌دهد.

۲. معادن شهری، گنج پنهان در زباله‌های الکترونیکی

زباله‌های الکترونیکی، به دلیل غلظت بالای فلزات گرانبها، ارزشمندترین بخش طلای کثیف محسوب می‌شوند. تفاوت بنیادین در رویکرد فناورانه به این منبع، شکاف عمیق میان بازیافت رسمی و غیررسمی را به نمایش می‌گذارد:

فناوری غیررسمی استخراج خطرناک: در کارگاه‌های زیرزمینی، فرآیندهای استخراج به روش‌های ابتدایی و شدیداً آلاینده متکی است. کابل‌ها برای استخراج مس سوزانده می‌شوند که دی‌اکسین‌ها و فوران‌های سمی آزاد می‌کند. بردهای مدار چاپی در حمام‌های اسیدی مانند تیزاب سلطانی غوطه‌ور می‌شوند تا طلا و پالادیوم حل شوند. این روش‌ها فاقد هرگونه سیستم کنترل آلودگی بوده و منجر به آلودگی شدید آب‌های زیرزمینی و خاک می‌شوند.

فناوری رسمی متالورژی پیشرفته: در مقابل، تأسیسات پیشرفته بازیافت از فرآیندهای پیچیده هیدرومتالورژی و پیرومتالورژی بهره می‌برند. در این روش‌ها، فلزات در یک چرخه بسته و کنترل‌شده، با استفاده از حلال‌های شیمیایی خاص و فرآیندهای الکترولیز، با راندمان بالا و آلودگی بسیار کم استخراج می‌شوند. اقتصاد پنهان در اینجا از طریق دور زدن هزینه‌های هنگفت سرمایه‌گذاری در این فناوری‌ها و نادیده گرفتن هزینه‌های خارجی مانند درمان بیماری‌های کارگران و پاک‌سازی محیط‌زیست، سود خود را حداکثر می‌کند.

۳. مهندسی اجتماعی یک مافیا، ساختار هرمی قدرت

شبکه‌های مافیایی زباله، نمونه‌ای بارز از یک سازمان اقتصادی با ساختار هرمی و کنترل انحصاری هستند. این ساختار نه تنها بر زور، بلکه بر وابستگی اقتصادی نیز استوار است.

سلاطین زباله: در رأس هرم، با ایجاد انحصار بر مسیرهای اصلی حمل و نقل و قراردادهای کلان رسمی یا غیررسمی، گلوگاه‌های اصلی زنجیره ارزش را کنترل می‌کنند.

پیمانکاران منطقه‌ای: این افراد به عنوان مدیران میانی، مسئولیت بهره‌برداری از گاراژهای تفکیک و مدیریت نیروی کار زباله‌گردها در مناطق مشخصی را بر عهده دارند.

زباله‌گردها: در قاعده هرم، این افراد اغلب در یک سیستم بدهی بندگی گرفتارند. پیمانکاران با فراهم کردن حداقل امکانات زندگی مانند محل خواب و غذا و پرداخت دستمزدهای ناچیز به صورت روزانه، آن‌ها را به خود وابسته نگه می‌دارند و از شکل‌گیری هرگونه اتحادیه یا چانه‌زنی جمعی جلوگیری می‌کنند.

در این ساختار، فقدان فناوری دیجیتال مانند سیستم‌های ردیابی برای وانت‌بارها یا سیستم‌های پرداخت الکترونیکی، به اقتصاد مبتنی بر پول نقد و غیرقابل ردیابی کمک کرده و فرار مالیاتی و پولشویی را تسهیل می‌کند.

۴. استعمار زباله، تجارت جهانی و نابرابری فناورانه

ابعاد بین‌المللی طلای کثیف در پدیده‌ای به نام استعمار زباله تجلی می‌یابد. کشورهای توسعه‌یافته با وضع قوانین سخت‌گیرانه زیست‌محیطی، هزینه بازیافت داخلی را به شدت افزایش داده‌اند. در نتیجه، صادرات پسماند به کشورهایی با قوانین ضعیف‌تر و نیروی کار ارزان‌تر، به یک گزینه اقتصادی جذاب تبدیل شده است.

این تجارت نابرابر، از شکاف فناورانه میان کشورها سود می‌برد. برای مثال، بخش بزرگی از پلاستیک‌های مخلوط و کم‌کیفیت که در کشورهای توسعه‌یافته به دلیل عدم صرفه اقتصادی بازیافت نمی‌شوند، به کشورهای در حال توسعه صادر می‌شوند.

این کشورها فاقد فناوری‌های پیشرفته بازیافت مانند پیرولیز یا بازیافت شیمیایی برای تبدیل این پلاستیک‌ها به مواد اولیه ارزشمند هستند. در نتیجه، این زباله‌ها که تحت عنوان مواد قابل بازیافت صادر شده‌اند، در نهایت در طبیعت رها شده یا در کوره‌های غیر استاندارد سوزانده می‌شوند و بحران‌های زیست‌محیطی را از مبدأ به مقصد منتقل می‌کنند.

۵. بمب ساعتی متان، هزینه پنهان پسماند مواد غذایی

اگرچه پسماند مواد غذایی ارزش مالی مستقیمی مشابه فلزات ندارد، اما هزینه پنهان زیست‌محیطی آن بسیار گزاف است. با دفن این پسماندها در لندفیل‌ها، فرآیند تجزیه بی‌هوازی منجر به تولید گاز متان می‌شود که یک گاز گلخانه‌ای بسیار قوی‌تر از دی‌اکسید کربن است.

فناوری، راهکار مقابله با این تهدید است. تکنولوژی هضم بی‌هوازی می‌تواند این پسماندهای آلی را به یک منبع ارزشمند تبدیل کند. در این فرآیند، زباله‌های تر در مخازن ویژه‌ای تجزیه شده و گاز متان تولیدی به عنوان بیوگاز جمع‌آوری و برای تولید برق و حرارت استفاده می‌شود. محصول جانبی این فرآیند نیز یک کود آلی غنی است. اقتصاد پنهان در این بخش، شامل جمع‌آوری غیررسمی پسماند برای خوراک دام است، اما حجم عظیم زباله‌های دفن‌شده، یک هزینه خارجی بزرگ بر دوش کل جامعه جهانی تحمیل می‌کند که در محاسبات اقتصادی معمول نادیده گرفته می‌شود.

طلای کثیف صرفاً یک مشکل مدیریتی یا زیست‌محیطی نیست؛ بلکه یک سیستم اقتصادی-اجتماعی پیچیده است که در آن، ارزش از طریق استثمار نیروی انسانی، دور زدن فناوری‌های استاندارد و انتقال هزینه‌های زیست‌محیطی به جوامع آسیب‌پذیر خلق می‌شود. درک عمیق این پنج حقیقت نشان می‌دهد که هرگونه راه‌حل پایدار برای معضل پسماند، مستلزم یک رویکرد چندبعدی است: سرمایه‌گذاری در فناوری‌های بازیافت پاک، ایجاد ساختارهای اقتصادی رسمی و شفاف برای فعالان این حوزه، اجرای سخت‌گیرانه قوانین بین‌المللی برای جلوگیری از استعمار زباله، و مهم‌تر از همه، تغییر نگرش جامعه از زباله به عنوان یک منبع ارزشمند.