تپشِ امید در قلب دریاچه ارومیه/ فراتر از ترسالی مدیریت علمی حوضه آبریز است

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، پس از سال‌هایی که نام دریاچه ارومیه با واژه‌هایی، چون «خشکسالی»، «پسروی» و «بحران» گره خورده بود، زمستان امسال نشانه‌هایی از بهبود در این پهنه آبی نمایان شده است. افزایش بارش‌ها در حوضه آبریز، تقویت جریان رودخانه‌های منتهی به دریاچه و تداوم برخی برنامه‌های مدیریتی، موجب بالا آمدن سطح آب و گسترش نسبی پهنه آبی شده؛ هرچند کارشناسان هشدار می‌دهند که مسیر احیای پایدار همچنان طولانی است.

بارش‌های مؤثر در حوضه آبریز

حوضه آبریز دریاچه ارومیه که بخش‌هایی از استان‌های آذربایجان‌غربی، آذربایجان‌شرقی و کردستان را در بر می‌گیرد، در ماه‌های اخیر شاهد افزایش بارندگی نسبت به دوره خشک سال گذشته بوده است. بارش‌های پاییزی، به‌ویژه در آذر و دی، موجب افزایش رواناب‌ها و تقویت ورودی آب از رودخانه‌های اصلی همچون زرینه‌رود و سیمینه‌رود شده است.

علاوه بر بارش برف در ارتفاعات، ذوب تدریجی برف در روز‌های نسبتاً معتدل بهمن‌ماه نیز به افزایش آورد رودخانه‌ها کمک کرده است؛ عاملی که در تثبیت سطح آب دریاچه نقش تعیین‌کننده دارد.

رشد تراز؛ اما هنوز تا نقطه مطلوب فاصله است

بررسی‌های میدانی و داده‌های منتشرشده از سوی نهاد‌های استانی نشان می‌دهد تراز آب دریاچه نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش قابل توجهی داشته است. وسعت سطح آب نیز رشد محسوسی را تجربه کرده و در برخی نقاط، پهنه‌های خشک‌شده سال‌های قبل مجدداً زیر آب رفته‌اند.

با این حال، سطح کنونی همچنان با تراز اکولوژیک دریاچه فاصله دارد. تراز اکولوژیک به سطحی گفته می‌شود که در آن تعادل زیستی، پایداری شوری آب و بقای گونه‌هایی مانند آرتمیا تضمین می‌شود؛ وضعیتی که هنوز به طور کامل محقق نشده است.

کشاورزی و مصرف آب؛ گره اصلی احیا

بخش عمده مصرف آب در حوضه دریاچه ارومیه مربوط به کشاورزی است. طی دهه‌های گذشته توسعه اراضی کشاورزی و برداشت گسترده از منابع سطحی و زیرزمینی، یکی از مهم‌ترین عوامل افت تراز دریاچه بوده است.

در سال‌های اخیر اقداماتی برای اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های آبیاری نوین و کاهش برداشت از چاه‌های غیرمجاز آغاز شده، اما کارشناسان معتقدند اثرگذاری این اقدامات نیازمند تداوم و نظارت دقیق است. هرگونه بازگشت به الگو‌های پرمصرف می‌تواند دستاورد‌های مقطعی ناشی از ترسالی را خنثی کند.

پروژه‌های انتقال آب و نگاه بلندمدت به آن

اجرای طرح‌های انتقال آب از حوضه‌های مجاور و مدیریت رهاسازی سد‌ها نیز از دیگر محور‌های برنامه احیاست. این پروژه‌ها اگرچه در کوتاه‌مدت می‌توانند بخشی از کمبود آب را جبران کنند، اما به تنهایی راه‌حل نهایی بحران محسوب نمی‌شوند.

کارشناسان حوزه محیط‌زیست تأکید دارند احیای پایدار دریاچه ارومیه تنها در سایه مدیریت یکپارچه حوضه آبریز، کنترل برداشت‌های بی‌رویه و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی امکان‌پذیر است.

افزایش ۶۸ سانتی‌متری تراز آب دریاچه ارومیه

احمد بایبوردی رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی با تشریح آخرین وضعیت دریاچه ارومیه اظهار کرد: تراز آب این پهنه آبی در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ به حدود ۱۲۷۰.۱۲ تا ۱۲۷۰.۱۸ متر رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، افزایش ۶۲ تا ۶۸ سانتی‌متری را نشان می‌دهد.

وی افزود: همزمان با رشد تراز، وسعت سطح آب دریاچه نیز افزایش قابل توجهی داشته و از حدود ۴۸۱ کیلومتر مربع در سال گذشته به حدود ۸۷۰ تا ۹۰۰ کیلومتر مربع رسیده است؛ موضوعی که بیانگر بهبود نسبی شرایط آبی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است.

رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی، بارش‌های فراتر از میانگین بلندمدت بین ۷۰ تا ۱۱۵ درصد و افزایش دبی ورودی رودخانه‌ها تا حدود ۲۲ مترمکعب بر ثانیه را از عوامل اصلی این روند مثبت عنوان کرد و گفت: شرایط اقلیمی سال آبی جاری نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش تراز مقطعی دریاچه داشته است.

بایبوردی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در چارچوب برنامه‌های احیای دریاچه ارومیه افزود: طرح‌هایی نظیر مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی، تثبیت کانون‌های نمکی و پروژه‌های انتقال آب، اثرات مکملی در بهبود وضعیت داشته‌اند، اما پایداری این شرایط بدون اصلاحات ساختاری امکان‌پذیر نخواهد بود.

وی تشریح کرد: با وجود بهبود‌های اخیر، تراز فعلی دریاچه ارومیه همچنان حدود چهار متر پایین‌تر از تراز بلندمدت است و تثبیت شرایط احیاشده، بیش از هر چیز به تداوم بارش‌ها، ذوب برف‌های بهاری و کاهش فشار بر منابع آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، وابسته است.

آینده شکننده اما امیدوارکننده 

تصویر امروز دریاچه ارومیه نسبت به سال‌های اوج خشکسالی امیدوارکننده‌تر است؛ افزایش نسبی آب، کاهش کانون‌های فعال گردوغبار نمکی و بهبود چشم‌انداز زیست‌محیطی، نشانه‌هایی از بازگشت تدریجی حیات به این زیست‌بوم است.

اما تجربه گذشته نشان داده که بهبود‌های مقطعی بدون تداوم اصلاحات ساختاری پایدار نخواهد ماند. دریاچه ارومیه اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که می‌تواند با مدیریت علمی و همراهی مردم منطقه، مسیر احیای واقعی را طی کند؛ مسیری که نه با یک زمستان پربارش، بلکه با سال‌ها برنامه‌ریزی منسجم تثبیت خواهد شد.