ایلام؛ نقطه عطف اربعین در دیپلماسی مرزی ایران و عراق / مطالبات واسط برای تسهیل تردد از مرز زرباطیه چیست؟

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو؛ اربعین سال ۶۱ هجری قمری، یادآور بازگشت کاروان اهل‌بیت (ع) به کربلا و تداوم روایت عاشورا است؛ روایتی که اگر بازگو نمی‌شد، بخش مهمی از حقیقت قیام امام حسین (ع) در تاریخ ماندگار نمی‌ماند. اکنون این رویداد عظیم، افزون بر بُعد فرهنگی و اعتقادی، به صحنه‌ای برای تعاملات سیاسی، اقتصادی و رسانه‌ای منطقه‌ای و چه بسا جهانی تبدیل شده است. برگزاری این اجتماع میلیونی، به‌ویژه با حرکت زائران به سمت عتبات عالیات، نیازمند زیرساخت‌های گسترده حمل‌ونقل، خدماتی و امنیتی است؛ امری که تنها با هماهنگی و همراهی ویژه دو کشور ایران و عراق امکان‌پذیر خواهد بود.

ایلام؛ دروازه اصلی تردد زائران

استان ایلام با ۴۳۰ کیلومتر مرز مشترک با عراق و همجواری با استان واسط، یکی از مهم‌ترین و امن‌ترین گذرگاه‌های مرزی کشور به شمار می‌رود. مرز مهران در مقابل مرز زرباطیه عراق، سالانه پذیرای بیش از هشت میلیون زائر است و نقشی راهبردی در تردد اربعین ایفا می‌کند. در حال حاضر سه گذرگاه مهم در استان فعال یا در آستانه فعال‌سازی است؛ مرز چیلات با استان میسان، مرز مهران با استان واسط (به مرکزیت کوت) و مرز هلاله شمالی که در صورت تصویب هیئت وزیران، امکان توسعه مبادلات تجاری با استان دیاله عراق را فراهم می‌کند.

بی‌شک یکی از اصلی‌ترین راهکارها برای ارتقای این هماهنگی‌های دوجانبه، توسعه «دیپلماسی استانی» است؛ رویکردی که در همین راستا، منجر به سفر استاندار واسط عراق و هیئت همراه به استان ایلام در ۲۹ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ شد. و در این سفر و نشست مشترک با استاندار ایلام، موضوعات مهمی برای تقویت روابط این دو استان مطرح شد.

اولویت‌های طرف ایرانی؛ توسعه اقتصادی و تقویت زیرساخت‌ها

احمد کرمی، استاندار ایلام در این نشست با ارائه بسته‌ای شامل ۳۵ فرصت سرمایه‌گذاری به ارزش بیش از ۱۸۶ میلیون دلار، رسماً از تجار و سرمایه‌گذاران عراقی برای حضور در پروژه‌های نفت، گاز، کشاورزی و صنایع ایلام دعوت کرد. تشکیل «کمیته مشترک تجاری» به ریاست معاونان اقتصادی دو استان برای تسهیل روابط در حوزه‌های گردشگری سلامت، خدمات فنی-مهندسی و معادن، از دیگر مطالبات کلیدی ایران برای تبدیل مرز به کانون توسعه بود.

استاندار ایلام گشایش مرزهای جدید «چنگوله» و «شهابی» را در کنار مرزهای فعلی یک ضرورت دانست و خواستار پیگیری مشترک برای راه‌اندازی این معبرها شد. همچنین بازگشایی کنسولگری عراق در ایلام به عنوان یک مطالبه دیپلماتیک مطرح شد تا روند صدور روادید و خدمات کنسولی برای بازرگانان و اتباع دو طرف تسهیل گردد.

در جزئیات عملیاتی مرز چیلات، جدی‌ترین مطالبه ایران از طرف عراقی، «تعیین تکلیف فوری جانمایی پایانه» است. علی‌رغم اینکه پیمان‌سپاری و طراحی پروژه‌های امنیتی در سمت ایران نهایی شده، اما تعلل طرف عراقی در معرفی زمین پایانه، به گره اصلی عملیات اجرایی بدل شده است. ایران در این نشست بر لزوم رفع موانع مخابراتی و استقرار سایت دائمی همراه اول در نقطه صفر مرزی تأکید کرد تا همزمان با راه‌سازی و جنگل‌کاری در مسیرهای منتهی به مرز، بستر لازم برای استقرار دایره گذرنامه و تردد رسمی فراهم گردد.

در مرز مهران نیز تمرکز طرف ایرانی بر نوسازی زیرساخت‌ها و جذب اعتبارات است. تاکنون ۵۰ درصد از اعتبارات پروژه‌های سازمان همیاری و شهرداری جذب شده و برای تکمیل چیدمان ۲ هزار و ۱۰۰ مترمربع فضا، تأمین ۱۵ میلیارد تومان اعتبار ضروری است. همچنین پروژه ۶ بانده‌کردن مسیر مهران به مرز و پیش‌بینی ۲۵ میلیارد تومان برای فاز نخست میدان اربعین و ساماندهی ۵۰ موکب ثابت در دستور کار است. یکی از طرح‌های نوین ایران، تجهیز پارکینگ اربعین به پنل‌های خورشیدی با اعتبار ۲۰ میلیارد تومانی است تا این مکان با ظرفیت تولید ۶۰ مگاوات برق، به نخستین پارکینگ مسقف خورشیدی خاورمیانه تبدیل شود.

مطالبات طرف عراقی؛ از اتصال ریلی تا تسهیل تردد خودروها در دو استان مجاور

در مقابل، سید هادی مجید الهماشی استاندار واسط، اتصال ریلی میان دو مرز را به عنوان مهم‌ترین نیاز راهبردی عراق مطرح کرده است. طرف عراقی بر این باور است که توسعه تردد زائران، به‌ویژه در ایام زیارتی، بدون وجود راه‌آهن با چالش جدی روبرو خواهد بود. با توجه به اینکه استان ایلام هنوز به شبکه ریلی کشور متصل نشده، این مطالبه به عنوان یک پروژه کلان ملی مطرح است که تحقق آن می‌تواند تحولی در ترانزیت مسافر و کالا میان دو کشور ایجاد کند.

دومین مطالبه جدی طرف عراقی، تسهیل تردد خودروهای شخصی با پلاک عراق بین دو استان ایلام و واسط است. با توجه به پیوندهای عمیق فرهنگی و فاصله کم جغرافیایی، شهروندان عراقی خواهان فراهم‌سازی زیرساخت‌های لازم برای عبور و مرور خودروهای خود هستند. بر اساس رویکرد دولت در واگذاری اختیارات به استانداران، ایران اعلام کرده است که فراهم‌سازی زیرساخت‌های این موضوع را در چارچوب ملاحظات امنیتی و قوانین گمرکی در دست بررسی قرار می‌دهد.

همچنین، مقامات استان واسط نسبت به نبود ثبات در نرخ حمل‌ونقل در مرز مهران گلایه دارند. طرف عراقی معتقد است نوسانات قیمت کرایه برای شهروندان این کشور در مرز مهران، موجب نارضایتی مسافران شده و خواستار نظارت دقیق‌تر و تثبیت نرخ‌ها از سوی طرف ایرانی است. این موضوع به عنوان یکی از چالش‌های رفاهی زائران و مسافران عراقی مطرح شده که نیازمند مدیریت متمرکز در پایانه مرزی مهران است.


در یک نگاه کلان، موقعیت ژئوپلیتیکی استان ایلام به عنوان کوتاه‌ترین و امن‌ترین مسیر دسترسی به عتبات عالیات، ایجاب می‌کند که این منطقه از یک «گذرگاه فصلی زیارتی» به یک «کانون پویای دیپلماسی و اقتصادی» در غرب کشور تبدیل شود. نشست‌های مشترک مرزی و توسعه دیپلماسی استانی، نشان‌دهنده این واقعیت است که اربعین امروز تنها یک رویداد مذهبی نیست؛ بلکه نقطه عطفی برای بازتعریف روابط راهبردی ایران و عراق در حوزه‌های امنیت ملی، تجارت فرامرزی و توسعه زیرساختی به شمار می‌رود.

تحقق اهداف ترسیم‌شده در این گزارش، از جمله فعال‌سازی کامل مرزهای چیلات و هلاله شمالی و مدرن‌سازی پایانه مهران، بیش از هر چیز نیازمند دو بازوی اصلی است: نخست، مدیریت منسجم و تصمیم‌گیری‌های کلان در سطح ملی برای رفع موانع دیپلماتیک (نظیر جانمایی پایانه‌ها توسط طرف عراقی) و دوم، تخصیص و تقویت اعتبارات پایدار جهت تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام عمرانی و ارتباطی.

بدیهی است که تکمیل طرح‌های پیشرانی همچون اتصال ایلام به شبکه ریلی ملی، راه‌اندازی منطقه آزاد تجاری مهران و بهره‌برداری از نیروگاه‌های خورشیدی در پایانه‌های مرزی، نه تنها رفاه زائران را تضمین می‌کند، بلکه با تثبیت نرخ خدمات و تسهیل ترددهای بین‌المللی، رضایتمندی دوچندان شهروندان هر دو کشور را در پی خواهد داشت. این مسیر، ایلام را در آستانه جهشی تاریخی قرار می‌دهد تا به عنوان دروازه طلایی مبادلات ایران و عراق، نقشی فراتر از گذشته در توسعه پایدار منطقه ایفا نماید.