حریم تهران حرمت دارد/ وقتی لبه‌ی شهر لب‌پر شده است + فیلم

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو_ علی کیمیایی، تهران اگر روی نقشه تمام شود، در واقع تازه از همان‌جا ادامه پیدا می‌کند. جایی بیرون از برج‌ها و بزرگراه‌ها؛ جایی که زمین هنوز نفس می‌کشد، باغ‌ها هنوز کامل تسلیم نشده‌اند و ردّ شهر، آرام‌آرام روی طبیعت پخش می‌شود.

این نوار پیرامونی را «حریم» می‌نامند؛ واژه‌ای ساده برای مفهومی پیچیده. حریم تهران نه حاشیه شهر است و نه زمین ذخیره برای توسعه بی‌پایان. بیشتر شبیه یک مرز نامرئی است؛ مرزی بین دو نوع آینده: آینده‌ای که در آن شهر کنترل‌شده رشد می‌کند، و آینده‌ای که در آن شهر خودش را بی‌وقفه می‌بلعد.

در این میان، حریم فقط یک اصطلاح اداری یا خطی روی نقشه نیست. آنچه در عمل اهمیت دارد، سرنوشت زمین‌هایی است که میان قانون، سود، نیاز و بی‌نظمی معلق مانده‌اند. زمین‌هایی که اگر رها شوند، خیلی زود از کشاورزی و طبیعت فاصله می‌گیرند و به بخشی از توسعه بی‌قاعده شهر تبدیل می‌شوند.

تهران سال‌هاست که از مرزهای رسمی خود فراتر رفته است؛ نه فقط با خیابان‌ها، بزرگراه‌ها و ساختمان‌ها، بلکه با فشار جمعیت، زمین، سوداگری، نیاز به خدمات و میل دائمی به توسعه. در چنین وضعیتی، «حریم تهران» تنها یک اصطلاح اداری یا خطی بر نقشه نیست. حریم، سپر حفاظتی پایتخت است؛ ناحیه‌ای که قرار است میان شهر و طبیعت، میان توسعه و تخریب، و میان منافع کوتاه‌مدت و حق نسل‌های آینده تعادل برقرار کند.

عنوان «حریم حرمت دارد» از همین‌جا معنا پیدا می‌کند. حریم تهران، زمینی بی‌صاحب و ذخیره‌ای برای هر نوع ساخت‌وساز نیست. حریم، قلمرو مراقبت است؛ جایی که اگر قانون، مدیریت و نظارت در آن سست شود، نخستین پیامد آن تخریب زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها، روددره‌ها، منابع طبیعی و کمربند سبز پایتخت خواهد بود؛ و پیامد بعدی آن، گسترش بی‌قاعده شهر، افزایش هزینه خدمات شهری، تشدید آلودگی، رشد سکونتگاه‌های نابسامان و افزایش رانت زمین است.

حریم شهر چیست؟

در ادبیات شهرسازی، اگر خیلی ساده بخواهیم بگوییم، حریم یعنی محدوده‌ای بیرون از شهر که هنوز تحت تأثیر مستقیم آن قرار دارد، اما اجازه ندارد مثل خود شهر ساخته و مصرف شود. در این بخش، قرار نیست شهر جدیدی شکل بگیرد؛ قرار است جلوی گسترش بی‌قاعده و کنترل‌نشده شهر گرفته شود.

حریم در واقع نوعی فضای کنترل و مراقبت است؛ جایی برای حفظ زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها، اراضی طبیعی و جلوگیری از پخش شدن شهر روی هر قطعه زمینی که قابلیت ساخت‌وساز دارد. اگر محدوده شهر را «بدنه اصلی شهر» بدانیم، حریم حکم «پوسته محافظ» آن را دارد.

بر همین اساس، در قوانین مرتبط با مدیریت شهری نیز تأکید شده که حریم باید تحت نظارت قرار بگیرد تا از ساخت‌وسازهای غیرمجاز جلوگیری شود و زمین‌های پیرامونی شهر قربانی توسعه شتاب‌زده و بدون برنامه نشوند.

با این حال، مسئله اصلی همیشه فاصله میان تعریف قانونی و واقعیت اجرایی بوده است؛ فاصله‌ای که در مورد تهران، بسیار پررنگ‌تر و پیچیده‌تر دیده می‌شود.

چرا حریم تهران مهم‌تر از یک حریم معمولی است؟

تهران فقط یک شهر نیست؛ پایتخت سیاسی، اقتصادی، اداری، جمعیتی و خدماتی کشور است. هر تغییری در پیرامون تهران، فقط یک تغییر محلی نیست؛ اثر آن به شبکه حمل‌ونقل، بازار زمین و مسکن، منابع آب، آلودگی هوا، امنیت غذایی، مهاجرت، خدمات عمومی و حتی تعادل فضایی کل منطقه شهری تهران منتقل می‌شود.

حریم تهران از این جهت اهمیت مضاعف دارد که پیرامون آن مجموعه‌ای از شهرها، روستاها، اراضی کشاورزی، باغ‌ها، روددره‌ها، نواحی طبیعی، اراضی بایر، کانون‌های صنعتی و خدماتی، تأسیسات زیربنایی و پهنه‌های زیست‌محیطی قرار گرفته‌اند. بنابراین، مسئله حریم تهران صرفاً مسئله شهرداری تهران نیست؛ مسئله حکمرانی زمین در مقیاس پایتخت است.

در طرح‌های مرتبط با حریم پایتخت، نگاه مهمی مطرح شده است: حریم تهران باید نه فقط به‌عنوان ذخیره توسعه، بلکه به‌عنوان کمربند سبز و تنفسگاه شهر فهمیده شود. در این نگاه، اصل نخست، حفاظت از طبیعت و جلوگیری از تبدیل بی‌ضابطه کاربری اراضی طبیعی، کشاورزی و باغی به ساخت‌وساز است.

مسئله اصلی: تعارض میان قانون، تقسیمات کشوری و مدیریت یکپارچه

از یک طرف، تهران برای کنترل رشد کالبدی و حفظ کمربند سبز پیرامون خود به یک حریم یکپارچه و منسجم نیاز دارد. اما از طرف دیگر، ساختار فعلی قوانین و تقسیمات کشوری، عملاً اجازه عبور یکپارچه حریم از مرز شهرستان‌ها را محدود می‌کند.

نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری مجموعه‌ای از شهرها، شهرستان‌ها و مدیریت‌های محلی متعدد در پیرامون تهران است؛ به‌طوری که حریم پایتخت در عمل به چند بخش جداافتاده و ناهماهنگ تقسیم شده است.

این چندپارگی، در بهترین حالت باعث کندی تصمیم‌گیری و تداخل وظایف میان نهادهای مختلف می‌شود و در حالت بدتر، زمینه را برای تخلف‌هایی مثل ساخت‌وساز غیرمجاز، تغییر کاربری زمین، زمین‌خواری و رهاشدگی برخی پهنه‌ها فراهم می‌کند.

در شرایطی که مرجع واحد و روشنی برای نظارت و کنترل وجود نداشته باشد، زمین به کالایی سودآور اما بی‌ثبات تبدیل می‌شود؛ و دقیقاً در همین خلأ مدیریتی است که فرصت برای سوءاستفاده و بهره‌برداری سوداگرانه از اختلاف میان دستگاه‌ها شکل می‌گیرد.

عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران در گفت‌وگو با SNNTV در خصوص موضوع حریم تهران گفت: در فرآیند جلوگیری از ساخت و سازهای غیرمجاز به پرسنل شهرداری با سلاح سرد حمله می‌شود. برای رصد آنلاین حریم شهر تهران یک سامانه طراحی کردیم که کوچکترین تغییرات در حریم شهر تهران را متوجه شویم.

تهدیدهای اصلی حریم تهران

الف) ساخت‌وساز غیرمجاز و قطعه‌بندی زمین

یکی از آشکارترین تهدیدها، ساخت‌وسازهای غیرمجاز در اراضی حریم است. این ساخت‌وسازها معمولاً با قطعه‌بندی، دیوارکشی، تغییر کاربری تدریجی و ایجاد بناهای پراکنده آغاز می‌شوند. نتیجه، شکل‌گیری لکه‌های ساختمانی بی‌ضابطه‌ای است که بعدها برای دریافت خدمات آب، برق، گاز، راه، مدرسه و درمانگاه فشار ایجاد می‌کنند. به این ترتیب، تخلف اولیه به مطالبه خدمات عمومی تبدیل می‌شود و هزینه آن از جیب شهروندان و منابع عمومی پرداخت می‌شود.

ب) تغییر کاربری اراضی کشاورزی و باغ‌ها

حریم تهران بخشی از اراضی کشاورزی و باغی ارزشمند جنوب، غرب و پیرامون پایتخت را در بر می‌گیرد. تغییر کاربری این اراضی فقط از بین رفتن چند قطعه زمین نیست؛ کاهش ظرفیت تولید، تخریب خاک حاصلخیز، برهم خوردن سیمای طبیعی و افزایش وابستگی غذایی را نیز در پی دارد. قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها نیز با همین منطق، تغییر کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها در خارج از محدوده قانونی شهرها و شهرک‌ها را جز در موارد ضروری ممنوع دانسته است.

ج) نابودی کمربند سبز و تنفسگاه شهر

تهران با بحران آلودگی هوا، کمبود فضای باز، فشار جمعیت و تراکم ساختمانی روبه‌روست. در چنین شرایطی، کمربند سبز پیرامونی فقط یک عنصر زیبایی‌شناختی نیست؛ بخشی از زیرساخت حیاتی شهر است. اگر حریم به‌تدریج با ساختمان، کارگاه، انبار، راه و کاربری‌های ناسازگار پر شود، امکان ایجاد و استمرار کمربند سبز از بین می‌رود.

د) گسترش بی‌قاعده شهر و اتصال سکونتگاه‌ها

یکی از کارکردهای مهم حریم، جلوگیری از اتصال بی‌ضابطه شهرها و روستاهای پیرامونی به تهران است. وقتی فضای باز میان سکونتگاه‌ها پر می‌شود، مرز شهرها از بین می‌رود و مجموعه‌ای پیوسته، پرهزینه و دشوار برای مدیریت شکل می‌گیرد. این پدیده، هم هزینه حمل‌ونقل و خدمات را بالا می‌برد و هم هویت سکونتگاه‌های اطراف را تضعیف می‌کند.

هـ) افزایش رانت زمین

هرجا ضابطه مبهم باشد، زمین به محل رانت تبدیل می‌شود. حریم تهران به دلیل نزدیکی به پایتخت، ارزش اقتصادی بالایی دارد. همین ارزش بالا، وسوسه تغییر کاربری، خرید و فروش غیررسمی، دیوارکشی، تفکیک غیرقانونی و اعمال نفوذ را افزایش می‌دهد. بنابراین، صیانت از حریم تهران فقط موضوع محیط زیست نیست؛ مبارزه با فساد زمین و دفاع از عدالت شهری نیز هست.

درهمین راستا مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران نیز بارها درخصوص آسیب‌های جدی نگرفتن موصوع حریم تهران صحبت کرده است.

حریم؛ حق عمومی و امانت بین‌نسلی

در نگاه عمومی، گاهی حریم به‌عنوان مانعی برای توسعه معرفی می‌شود، در حالی که حریم، شرط توسعه پایدار است. شهری که پیرامون خود را بی‌محابا مصرف کند، در آینده نه زمین مناسب برای خدمات عمومی خواهد داشت، نه فضای باز کافی، نه منابع طبیعی سالم و نه امکان تنفس.

حریم تهران متعلق به یک نهاد، یک دوره مدیریتی یا یک گروه ذی‌نفع نیست. حریم، حق عمومی شهروندان امروز و امانت نسل‌های آینده است. همان‌طور که شهروندان امروز از پارک‌ها، باغ‌ها، روددره‌ها و فضاهای باز باقی‌مانده از گذشته استفاده می‌کنند، وظیفه دارند بخشی از محیط پیرامونی تهران را برای آینده حفظ کنند.

در سال‌های اخیر، بحث درباره طرح ساختاری حریم پایتخت و اصلاح ماده مربوط به حریم در قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، دوباره جدی شده است. گزارش‌های رسمی و خبری نشان می‌دهد که بخشی از راه‌ حل تدقیق قانونی، ایجاد ساختار مدیریتی مشخص، تهیه طرح یکپارچه برای حریم پایتخت و هماهنگ‌سازی نقش شهرداری‌، شورای شهر، فرمانداری‌، استانداری و شورای عالی شهرسازی و معماری است.

در طرح‌های جدید، از پهنه‌بندی حریم، تعیین ضوابط مشخص، تعریف ساختار اجرایی، و تفکیک نقش نهادها سخن گفته می‌شود. همچنین تأکید شده است که حریم تهران تنها با برخورد موردی با تخلفات حفظ نمی‌شود؛ بلکه نیازمند طرح، بودجه، پایش، شفافیت، ضمانت اجرا و هماهنگی نهادی است.

مدیریت یکپارچه یعنی چه؟

مدیریت یکپارچه حریم به معنای حذف نقش سایر نهادها نیست. استانداری، فرمانداری‌ها، شهرداری‌های پیرامونی، جهاد کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست، میراث فرهنگی، راه و شهرسازی، شوراهای شهر و روستا و دستگاه قضایی، همگی در حریم نقش دارند. مدیریت یکپارچه یعنی این نقش‌ها باید در یک چارچوب روشن، هماهنگ و پاسخگو قرار گیرند.

در چنین مدلی، هر دستگاه باید بداند چه اختیاری دارد، چه مسئولیتی دارد، در برابر چه نهادی پاسخگوست و داده‌ها و تصمیم‌هایش چگونه با دیگر نهادها هماهنگ می‌شود. بدون این سازوکار، حتی بهترین طرح‌ها نیز روی کاغذ می‌مانند.

پیشنهادهای اجرایی برای صیانت از حریم تهران

نخستین گام، رفع ابهام حقوقی است. باید نسبت میان حریم تهران، حریم پایتخت، حریم شهرهای پیرامونی و تقسیمات کشوری روشن شود. قانون باید مشخص کند که در پهنه‌های مشترک یا متداخل، مرجع تصمیم‌گیری، مرجع نظارت و مرجع برخورد با تخلف کدام است.

حریم باید برای مردم، مالکان، سرمایه‌گذاران، دهیاری‌ها، شهرداری‌ و دستگاه‌های اجرایی قابل فهم باشد. نقشه‌های حریم، پهنه‌بندی‌ها، ضوابط ساخت‌وساز، محدودیت‌ها و ممنوعیت‌ها باید به‌صورت شفاف و قابل دسترس منتشر شود. ابهام در نقشه و ضابطه، زمینه‌ساز تخلف است.

کنترل حریم با گشت‌های موردی کافی نیست. لازم است تغییرات زمین، دیوارکشی، خاک‌برداری، تفکیک، تغییر پوشش گیاهی و ساخت‌وساز به‌صورت مستمر با تصاویر ماهواره‌ای، پهپاد، سامانه اطلاعات مکانی و گزارش‌های مردمی پایش شود. هر تخلف باید در مرحله آغاز شناسایی شود، نه پس از شکل‌گیری کامل بنا.

تجربه نشان داده است که هرچه برخورد با تخلف دیرتر انجام شود، هزینه اجتماعی، حقوقی و اجرایی آن بیشتر می‌شود. تخلف کوچک اگر تثبیت شود، به مطالبه رسمی تبدیل می‌شود. برخورد با ساخت‌وساز غیرمجاز باید سریع، مستند، قانونی و بدون تبعیض باشد.

صیانت از حریم فقط با ممنوعیت ممکن نیست. اگر کشاورزی، باغداری و فعالیت‌های سازگار با محیط زیست صرفه اقتصادی نداشته باشد، مالکان به سمت فروش زمین و تغییر کاربری سوق داده می‌شوند. بنابراین باید از کشاورزی شهری و پیرامونی، گردشگری طبیعی کنترل‌شده، باغداری، بازارهای محلی، مسیرهای سبز و فعالیت‌های کم‌اثر حمایت شود.

حریم نباید منطقه رهاشده باشد. فضاهای باز، پارک‌های طبیعی، مسیرهای پیاده و دوچرخه، سبزراه‌های کنار رودخانه، کمربند سبز، پهنه‌های گردشگری کنترل‌شده و مراکز خدماتی سازگار می‌توانند هم کیفیت زندگی شهروندان را بالا ببرند و هم از تصرف غیرقانونی زمین جلوگیری کنند.

درون حریم، روستاها، شهرها، آبادی‌ها و سکونتگاه‌هایی وجود دارند که زندگی روزمره مردم در آنها جریان دارد. صیانت از حریم نباید به معنای نادیده گرفتن حقوق ساکنان محلی باشد. مردم محلی باید در تصمیم‌گیری‌ها، گزارش تخلفات، حفاظت از منابع طبیعی و تعریف فعالیت‌های سازگار با حریم مشارکت داده شوند.

حرمت حریم، حرمت آینده تهران است

تهران بدون حریم، شهری بی‌پناه است؛ شهری که از هر سو زیر فشار ساخت‌وساز، سوداگری زمین، آلودگی، کمبود خدمات و تخریب طبیعت قرار می‌گیرد. حریم تهران اگر حفظ شود، می‌تواند تنفسگاه پایتخت، ذخیره فضای باز، پشتیبان امنیت زیست‌محیطی و مانع رشد بی‌قاعده شهر باشد. اما اگر رها شود، به میدان رقابت سوداگران زمین و تعارض نهادها تبدیل خواهد شد.

«حریم حرمت دارد» یعنی قانون باید جدی گرفته شود، طبیعت باید حق داشته باشد، زمین نباید قربانی سود کوتاه‌مدت شود و آینده شهر نباید در معاملات امروز فروخته شود. صیانت از حریم تهران، دفاع از کیفیت زندگی شهروندان، عدالت بین‌نسلی و نظم فضایی پایتخت است. حریم، خط پایان شهر نیست؛ خط آغاز مسئولیت ما در برابر تهران است.