شالبافان: از برچسب «نسل تنبل» به کودکان و نوجوانان خودداری کنید/ هشدار درباره آسیب‌های روانی کودکان در بحران‌ها

محمدرضا شالبافان، مدیر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری دانشجو، با اشاره به شرایط سال‌های اخیر اظهار کرد: در سال‌های گذشته با توجه به اتفاقات اخیر، آسیب‌هایی برای گروه‌های سنی مختلف به همراه داشته است، به‌خصوص در شرایط بحرانی و دیدن صحنه‌های بحرانی و جنگی، گروه‌های کودکان و نوجوانان در معرض آسیب بیشتری قرار دارند و ممکن است این آسیب‌ها منجر به اتفاقات ناگوار شود.

وی افزود: این آسیب‌ها می‌تواند از بیماری‌های روان‌پزشکی مانند افسردگی شروع شود و تا استرس پس از سانحه یا حتی مواردی مانند اقدام به خودکشی ادامه پیدا کند. این اتفاقات ناگوار در بحران‌های مختلف اعم از بحران‌های کووید و جنگ بیشتر دیده می‌شود.

شالبافان ادامه داد: یکی از منابع اصلی حمایتی کودکان و نوجوانان، ارتباط با همسالان است و حضور در فضایی که باعث تقویت مهارت‌های اجتماعی آنها می‌شود اهمیت زیادی دارد. وقتی مدارس تعطیل می‌شود و آموزش‌های حضوری کاهش پیدا می‌کند، این موضوع می‌تواند برای کودکان و نوجوانان آسیب‌زا باشد.

وی گفت: درست است که خانواده‌ها تلاش می‌کنند خلأ‌ها را پر کنند، اما به دلیل محدودیت‌ها، امکانات و مهارت‌های والدین، این هدف همیشه به‌طور کامل محقق نمی‌شود و البته مدارس هم نمی‌توانند به طور کامل نقش والدین را ایفا کنند.

این مقام مسئول تأکید کرد: گروه همسالان نقش بسیار مهمی در رشد روان‌شناختی کودکان و نوجوانان دارند و باید همه این عوامل در کنار هم و با در نظر گرفتن ملاحظاتی مانند حفاظت از کودک و سلامت روان، به رشد دانش‌آموز کمک کنند.

نگرانی جهانی درباره فضای مجازی

مدیر سلامت روانی وزارت بهداشت در ادامه این گفت‌و‌گو با اشاره به نقش فضای مجازی بیان کرد: کودکان و نوجوانان نسبت به نسل‌های گذشته توانایی‌های جدیدی به دست آورده‌اند و امکانات متعددی در اختیار دارند که می‌تواند کمک‌کننده باشد.

وی افزود: حضور در فضای مجازی و آموزش‌های مجازی از طریق گوشی‌های همراه، صرفاً آسیب‌زا نیست و همان‌طور که در سال‌های اخیر شاهد بوده‌ایم، فواید زیادی نیز به همراه دارد.

شالبافان گفت: با این حال، نگرانی مهمی در جوامع بین‌المللی و غربی شکل گرفته است مبنی بر اینکه حضور مستمر و طولانی‌مدت کودکان و نوجوانان در فضای مجازی، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی، می‌تواند آسیب‌زا باشد؛ به‌خصوص در شرایطی که خانواده‌ها نظارت کافی نداشته باشند.

وی افزود: در برخی کشور‌ها محدودیت‌های جدی برای حضور نوجوانان زیر ۱۵ سال در فضای مجازی اعمال شده و حتی در برخی کشور‌های مترقی، داشتن حساب کاربری برای این گروه سنی ممنوع است.

او ادامه داد: البته هنوز در سطح جهانی درباره نحوه مواجهه با این موضوع اجماع کامل وجود ندارد و بسیاری از کشور‌ها بر نقش خانواده تأکید دارند تا نظارت بر نوع حضور، مدت زمان استفاده و دسترسی به محتوا تقویت شود.

شالبافان تصریح کرد: در برخی کشور‌ها نیز دسترسی کودکان و نوجوانان به فضای مجازی مستلزم رضایت آگاهانه والدین است. با این حال، هنوز تصمیم‌گیری‌های قطعی در این حوزه کاملاً مبتنی بر اجماع علمی نیست و گاهی تحت تأثیر سیاست‌گذاری‌ها قرار می‌گیرد.

وی تأکید کرد: آنچه مسلم است این است که استفاده افراطی از فضای مجازی، به‌ویژه زمانی که جای ارتباط واقعی با خانواده، همسالان و مدرسه را بگیرد، می‌تواند آسیب‌زای پایدار باشد.

توصیه‌های مهم به خانواده‌ها

مدیر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در ادامه گفت: به خانواده‌ها توصیه می‌شود از مقایسه کودکان و نوجوانان با دیگران یا نسل‌های گذشته پرهیز کنند و از به‌کار بردن عباراتی مانند «نسل تنبل» خودداری کنند، چرا که این موضوع می‌تواند موجب ایجاد اختلاف و آسیب شود.

وی افزود: بهتر است کودکان را با خودشان مقایسه کنند و پیشرفت‌های آنها را برجسته کرده و بازخورد مناسب ارائه دهند تا نقاط ضعف بهبود یابد.

شالبافان ادامه داد: وظیفه خانواده‌ها حمایت از فرزندان است، حتی در صورت بروز اشتباه. باید فضایی ایجاد شود که کودک یا نوجوان بتواند بدون ترس مشکلات خود را مطرح کند. همچنین پدر و مادر باید در تربیت فرزند هم‌راستا باشند و تضاد در رفتار آنها به کودک آسیب وارد نکند.

وی درباره میزان استفاده از فضای مجازی نیز گفت: در این زمینه اختلاف‌نظر وجود دارد، اما به‌طور معمول گفته می‌شود اگر استفاده غیرآموزشی کودکان و نوجوانان بیش از ۲ تا ۴ ساعت در روز باشد، می‌تواند آسیب‌زا باشد.

او افزود: البته این موضوع به فرهنگ‌ها نیز بستگی دارد، اما استفاده بیش از این میزان زیاد به نظر می‌رسد و مهم‌تر از زمان، نظارت بر نوع محتواست.

این مقام مسئول خاطرنشان کرد: افزایش اضطراب و افسردگی در میان کودکانی که استفاده بیشتری از فضای مجازی دارند، قابل مشاهده است و علائمی مانند پرخاشگری، تحریک‌پذیری، کلافگی و بی‌خوابی از نشانه‌های مهم آن به شمار می‌رود.

شالبافان در پایان گفت: یکی از ابعاد مهم هوش، هوش اجتماعی است که حتی بیش از هوش فردی در موفقیت نقش دارد و این نوع هوش نیازمند تعاملات نزدیک و رو در رو است؛ بنابراین کاهش این تعاملات می‌تواند مانع از بهره‌گیری مناسب از توانایی‌های فردی شود.