گزارش|
آخرین وضعیت یوزپلنگ ایرانی / چه تعداد یوز باقی مانده است؟
یوز ایرانی به نمادی از طبیعت ایران تبدیل شده است. تصویری که روی پیراهن تیم ملی نشست، الهامبخش طراحی خودرو شد و سالها در صدر اخبار محیطزیستی قرار گرفت. اما یک پرسش مهم به وجود میآید؛ این همه توجه توانسته یوز را از خطر انقراض نجات دهد؟
به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو- امیررضا میکائیلی، در سالهای اخیر ناممکن است که جایی تصویر و یا حتی نام یوزپلنگ ایرانی به گوشتان نخورده باشد. یوز ایرانی روزی عکس شد و بر روی پیراهن تیم ملی فوتبال در جام جهانی جا خوش کرد؛ روزی هم وارد صنعت خودرو شد و الهامدهنده طراحی یکی از خودروهای تولید داخل شد.
خلاصه هر فرد و گروه در حد توانش از یوز ایرانی صحبت کرد تا شاید خطر انقراض این گونه از بین برود. ولی سوالی که پیش میآید این است که چرا یوز ایرانی این جایگاه را در فضای رسانهای کشور و افکار عمومی پیدا کرد؟ آیا یوز تنها گونه حیوانی در معرض انقراض ایران است؟ و سوال پرتکراری که باید دوباره پرسیده شود؛ پس از این همه سال فعالیت رسانهای، اکنون وضعیت یوز ایرانی بهتر شده است؟
سفر به زادگاه یوزپلنگ ایرانی
برای پاسخ به تمام این پرسشها همراه جمعی از فعالان این حوزه و دوستانم در سازمان محیط زیست، به سوی زادگاه یوزپلنگ ایرانی راهی میشویم. شب به شهر اسفراین در خراسان شمالی میرسیم. پس استراحتی کوتاه، ساعت سه صبح روانه پناهگاه حیاتوحش میاندشت در حوالی شهرستان جاجرم میشویم. در طول مسیر یکی از محیطبانان، اخرین مواجهه خود با شکارچیان غیرمجاز را روایت میکند. سعید بیابانی که حدود پنج سالی میشود که لباس محیطبانی را پوشیده است؛ میگوید شکارچیان از داخل خودرو آهوها را شکار میکنند و به داخل روستاهای اطراف فرار میکنند. آهو و خرگوش از شکارهای اصلی یوزپلنگ هستند و اگر به دلیل شکار غیرمجاز تعداد آنها کاهش پیدا کند، مستقیما روی بقای این گونه نیز تاثیر خواهد گذاشت.
بیابانی در میانه صحبتاش، تلفن همراه خود را بیرون میآورد و فیلم دو لاشه آهو را نشان میدهد که با گلوله شکارچیان تلف شدهاند. میگوید شکارچیان را با یک لاشه دیگر کمی بعد دستگیر کردهاند. وقتی از خطرهای محیطبان بودن از او سوال میکنم میگوید کمی قبلتر حین تعقیب و گریز، شکارچیان به سوی آنها شلیک میکردند تا بتوانند فرار کنند.
بالاخره به پارک ملی ضامن آهو در منطقه میاندشت میرسیم. وسعت این منطقه حدود ۸۵ هزار هکتار است و از معدود زیستگاههای یوز ایرانی است. یوز ایرانی که در جهان به آن یوزپلنگ آسیایی میگویند، زمانی از در بخشهای زیادی از آسیا وجود داشت. گستره حضور این گونه از شمال هند آغاز میشد و تا قفقاز جنوبی نیز کشیده شده بود.
ایران؛ آخرین سنگر یوزآسیایی
در طول سالها این گونه به حدی در خطر افتاد که اکنون کشور ما، آخرین سنگر و پناهگاه این یوزپلنگ است. همانطور که شنیدن پسوند ایرانی مایه افتخار است، اما دانستن ماهیت این نامگذاری نیز دردناک است. گونههای دیگری نیز مانند گور ایرانی در سراشیبی انقراض هستند و مثل یوزآسیایی تنها در ایران پیدا میشوند. پس چرا اسم آنها کمتر شنیده شده است؟
در اینباره معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیطزیست، در گفتوگو با خبرگزاری دانشجو اظهار کرد: «یوز ایرانی برجسته شده است؛ شاید یکی از دلایل آن، کاریزماتیک بودن این گونه باشد. یوزپلنگ گونهای است که بهطور کلی در سطح جهان جذابیت زیادی دارد. در مجموع، گربهسانان از جمله حیواناتی هستند که برای عموم مردم جذابیت دارند و زمانی که یک گونه کاریزماتیک میشود، در واقع از آن بهعنوان ابزاری برای حفاظت استفاده میکنیم.»
صفایی ادامه داد: «اینکه چرا بیشتر به موضوع حفاظت از یوز ایرانی پرداخته میشود، دلایل متعددی دارد. یکی از این دلایل آن است که از طریق این گونه میتوان جامعه را بیشتر برای حفاظت از محیطزیست همراه کرد. دلیل دیگر، گستره زیست این گونه است؛ یوزپلنگ ایرانی در گذشته پراکندگی گستردهای داشته، اما امروزه حضور آن در جهان به مرزهای ایران محدود شده و تداوم حیات این گونه در کره زمین، به ادامه حیات آن در ایران وابسته است. این موضوع برای ما یک نماد محسوب میشود؛ یک نماد ملی که حفاظت از آن، به معنای حفاظت از بخشی از سرمایه طبیعی کشور است.»
حتی باقر نظامی مدیر ملی حفاظت از یوزپلنگ ایرانی نیز که با ما همصحبت شده بود در این موضوع بیان داشت: «یوزپلنگ فقط یک گونه نیست؛ بهانهای برای حفاظت از کل این بیابانهای خشک ایران است. حفظ این چشماندازها از مهاجرت جوامع محلی به حاشیه شهرها جلوگیری کرده و با نگهداشت پوشش گیاهی، با ریزگردها و خشکسالی مقابله میکند.»
نظامی ادامه داد: «این هزینه، سرمایهگذاری برای امنیت ملی، معیشت مردم و جلوگیری از نابودی سرزمینی است که اگر نادیده گرفته شود، چالشهای جبرانناپذیری رقم میخورد.»
حالا برایم مشخص میشود که برجسته شدن یوز ایرانی علاوه بر حفظ این گونه، باعث میشود تا زیستگاههای طبیعی و سایر گونهها نیز، در سایه یوز ایرانی محافظت شوند. در اصل یوز ایرانی، جزئی منسجم از یک کل است و با حفظ آن، اکوسیستم فلات ایران باقی خواهد ماند.
به مسیر خود در منطقه ادامه میدهیم. ما با دو خودرو از جمع بقیه جدا میشویم تا دوربین SNNTV بتواند حضور گونههای وحشی را ثبت کند. به دلیل بکر بودن منطقه و حضور کم انسانها در اینجا، حیوانات به حضور ما عادت ندارند. تعدد افراد و سر و صدای زیاد خودروها، باعث میشد که حیوانات رم کنند و فرصت مشاهده را از دست دهیم. با نهایت دقت سعی میکنیم هم سوی محیط باشیم و به مسیر ادامه میدهیم. همان اول آهوهای وحشی یا غزال ایرانی، طعمه دوربینما میشوند. تنوع جانوران در این منطقه به قدری بالا است که در ادامه به شتر و کپک نیز برمیخوریم.
با دقت ردپای حیوانات بر روی زمین را دنبال میکنیم ولی اثری از ردپای یوز ایرانی نیست. آخرین حضور یوز که در این منطقه ثبت شده، مربوط به سه روز قبل است؛ ماده یوزی به نام هلیا به همراه سه تولهاش. در اصل تولههای هلیا پنج راس بودند ولی دو توله بزرگتر از مادر جدا شدهاند و مستقل زندگی میکنند.
صفرزاده رئیس اداره حفاظت محیط زیست جاجرم، در گفتوگو با SNNTV درباره هلیا و تولههایش توضیح میدهد: «در سال ۱۴۰۵، آخرین تصاویر ثبت شده که مرتبط با سه روز پیش است؛ مربوط به یوز مادهای به نام هلیا به همراه سه توله بوده است.»
وی افزود: «همچنین چند ماه پیش، یوز نری به نام تلما در منطقه رصد و تصویربرداری شده است. البته تصاویر دریافتی از سایر یوزها به دلیل کیفیت نامناسب، قابلیت استناد آماری برای تشخیص جدید را ندارند.»
صفرزاده در توصیف این گونه شاخص گفت: «هلیا، یوز مادهای شگفتانگیز است که موفق به دنیا آوردن ۵ توله و تقریباً بالغ کردن آنها شده و هم اکنون دو توله خود را از خود جدا کرده است. این دو توله در ۲۰ روز اخیر با وضعیت جسمانی بسیار مطلوب رصد شدهاند و نخستین شکار مستقل آنها نیز حدود ۲۰ روز پیش مستندسازی شده است. این موفقیت، به دلیل فراوانی طعمه و شرایط مساعد فصلی و مکانی حاصل شده است.»
ناامید از دیدن یوز، از وضعیت آن پرسوجو میکنم ولی غافل از اینکه پاسخی تلخ انتظارم را میکشد. متاسفانه با استمرار بیتوجهی ما انسانها به این گونه نادر طبیعی، همچنان یوز ایرانی در سراشیبی انقراض قرار دارند و تعداد آن کاهش قابل توجهی داشته است.
فقط ۲۷ یوز ایرانی باقی مانده است
معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیطزیست، در گفتوگو با دانشجو درباره جمعیت یوز ایرانی توضیح داد: «۲۷ فرد، رقمی است که ما از وجود آنها اطمینان داریم؛ یعنی حداقل جمعیتی که در حال حاضر میتوانیم روی آن حساب کنیم. اینکه بگویم این جمعیت، جمعیت مطلوبی است، خیر؛ زیرا از نظر اصول اکولوژیک، این گونه را باید در شرایط بحرانی و در آستانه انقراض در نظر گرفت.»
وی ادامه داد: «ما اکنون ۲۷ فرد یوز داریم، اما برای حفظ همین ۲۷ فرد نیز در حال تلاش و مبارزه هستیم؛ بنابراین ناامید نمیشویم و حتی با وجود ۲۷ فرد یوز، کار حفاظت و احیای این گونه را ادامه خواهیم داد.»
او همچنین گفت: «گستره حضور یوز بسیار وسیع است. ممکن است یوزهایی وجود داشته باشند که هنوز برای آنها شناسنامهای تهیه نکردهایم و آنها را مشاهده نکرده باشیم، اما این ۲۷ فرد، حداقل جمعیتی است که میتوانیم بر اساس آن برنامهریزی کنیم.»
با تمام این اوصاف و در میانه این خبر تلخ، باید گفت که خوشبختانه با اقدامات شبانهروزی سازمان محیط زیست، پژوهشگران، دوستداران حیات وحش ایران و مردم محلی؛ تعداد شناسایی و زاد و ولد یوز ایرانی با موفقیت افزایش پیدا کرده است. طبیعی است که گونهای که در طی سالهای متمادی کاهش جمعیت را تجربه کرده است، یک شبه و در مدت زمان کوتاه نمیتواند از خطر انقراض رها شود. افزون بر این زیستگاه یوز ایرانی چیزی حدود ۲۴۲ هزار کیلومتر مربع است؛ بنابراین نزولی شدن سرانه جمعیت این گونه، کاری پرمشقت و مستمر خواهد بود.
تکثیر در اسارت؛ ادامه دارد
راهکار نجات یوز ایرانی از انقراض، توجه بیشتر و همهجانبه به این حیوان است. یکی از اقداماتی که در چند سال اخیر قوت بیشتری گرفته، مشارکت دادن مردم محلی، سمنها و بخش خصوصی در حفاظت از حیات وحش است. در کنار این اقدامات، پروژه حفاظت از یوز ایرانی با تکیه بر نگهداری در طبیعت و تکثیر در اسارت باید ادامه پیدا کند.
حمید ظهرابی، معاون محیطزیست طبیعی سازمان حفاظت محیطزیست، در گفتوگو با SNNTV درباره آخرین وضعیت برنامه حفاظت و تکثیر یوزپلنگ ایرانی گفت: «پروژه حفاظت از یوزپلنگ در دو مسیر در حال اجراست که مسیر اصلی و اولویت نخست، حفاظت از این گونه در زیستگاه طبیعی است.»
او ادامه داد: «این پروژه نیز همچنان در حال اجراست. با برنامهریزیهای انجامشده، در فصل زادآوری پیشرو شاهد موفقیت تولیدمثلی یوزپلنگها در مرکز تکثیر در اسارت توران باشیم.»
در نهایت باید امیدوار بود تا با حفاظت از زیستگاههای طبیعی یوز ایرانی در کنار ادامه تکثیر و رها سازی در طبیعت، این گونه تادر از لبه پرتگاه انقراض فاصله بگیرد.
لینک کپی شد
گزارش خطا
اخبار مرتبط
