گزارش|
مساجد ظرفیتی برای صلح و سازش و کاهش اختلافات
مسجد از دیرباز در فرهنگ اسلامی تنها محل عبادت نبوده و در حل اختلافات و ایجاد صلح میان مردم نیز نقش داشته است؛ ظرفیتی که امروز با حضور صلح‌یاران، مصلحان و ارائه خدمات حقوقی می‌تواند به کاهش اختلافات، جلوگیری از تشکیل پرونده‌های قضایی و کوتاه‌تر شدن مسیر حل‌وفصل دعاوی کمک کند.
به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو، صلح و سازش در فرهنگ اسلامی صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یکی از مفاهیم مهم در روابط اجتماعی مسلمانان به شمار می‌رود؛ مفهومی که قرآن کریم بر آن تأکید کرده و پیامبر اسلام (ص) نیز در رفتار و سیره اجتماعی خود، بر پایان دادن به اختلافات و ایجاد آشتی میان افراد تأکید داشته است. در این نگاه، اختلاف میان انسان‌ها اگرچه ممکن است بخشی از زندگی اجتماعی باشد، اما استمرار آن و تبدیل شدن اختلافات به نزاع و خصومت، موضوعی است که باید برای جلوگیری از آن تلاش کرد.
در همین چارچوب، مسجد از دیرباز تنها محلی برای برگزاری عبادت‌های فردی و جمعی نبوده است. مسجد در جامعه اسلامی، محلی برای ارتباط مردم، گفت‌و‌گو، حل مسائل اجتماعی و ایجاد همبستگی میان افراد نیز بوده و همین ویژگی می‌تواند ظرفیت آن را برای میانجیگری و صلح و سازش افزایش دهد.
امروز نیز با افزایش پیچیدگی روابط اجتماعی و حقوقی، استفاده از ظرفیت‌های مردمی برای حل اختلافات می‌تواند در کنار سازوکار‌های رسمی قضایی مورد توجه قرار گیرد. مساجد به دلیل ارتباط مستقیم با مردم و جایگاهی که در محله‌ها دارند، می‌توانند یکی از بستر‌های مؤثر برای گفت‌و‌گو و حل اختلافات پیش از تبدیل شدن آنها به پرونده‌های قضایی باشند.
صلح در آموزه‌های اسلامی؛ از سفارش قرآنی تا سیره پیامبر (ص)
جایگاه صلح و سازش در دین اسلام، جایگاهی ریشه‌دار است. قرآن کریم در آیات مختلف، مؤمنان را به دوری از اختلاف و تلاش برای اصلاح روابط میان افراد دعوت کرده است. یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها، آیه ۱۰ سوره حجرات است که می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ»؛ مؤمنان با یکدیگر برادرند، پس میان دو برادر خود اصلاح کنید.
در آیه دیگری از همین سوره، هنگامی که میان دو گروه از مؤمنان نزاعی رخ می‌دهد، اصل بر اصلاح و برقراری صلح گذاشته شده است. قرآن کریم در آیه ۹ سوره حجرات، مؤمنان را به اصلاح میان دو گروه دعوت می‌کند و حتی پس از پایان درگیری، بر «اصلاح همراه با عدالت» تأکید دارد: «فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا».
این تأکید نشان می‌دهد که در نگاه اسلامی، صلح به معنای نادیده گرفتن حق یا کنار گذاشتن عدالت نیست؛ بلکه سازش مطلوب، سازشی است که با رعایت حقوق طرفین و جلوگیری از ادامه اختلاف شکل بگیرد. از این منظر، هدف از میانجیگری و اصلاح ذات‌البین، صرفاً پایان دادن ظاهری به یک نزاع نیست، بلکه بازگرداندن آرامش به روابط اجتماعی و جلوگیری از گسترش اختلاف است.
قرآن کریم همچنین در سوره انفال می‌فرماید: «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ»؛ اگر آنان به صلح گرایش پیدا کردند، تو نیز به آن گرایش پیدا کن و بر خدا توکل کن. مجموعه این آموزه‌ها نشان می‌دهد که صلح و اصلاح روابط، از اصول مهم در مناسبات اجتماعی مورد تأکید اسلام بوده است.
در سیره پیامبر اسلام (ص) نیز تلاش برای پایان دادن به اختلافات و ایجاد همبستگی اجتماعی جایگاه ویژه‌ای داشت. مسجد در جامعه نخستین اسلامی علاوه بر محل عبادت، یکی از مهم‌ترین مراکز اجتماعی جامعه بود و مردم در آن گرد هم می‌آمدند، مسائل خود را مطرح می‌کردند و درباره امور مختلف جامعه گفت‌و‌گو می‌کردند. همین کارکرد اجتماعی موجب می‌شد مسجد بستری برای گفت‌و‌گو، نزدیک شدن افراد به یکدیگر و در مواردی حل اختلافات نیز باشد؛ بنابراین وقتی امروز از ظرفیت مساجد برای صلح و سازش سخن گفته می‌شود، این موضوع را می‌توان ادامه همان کارکرد اجتماعی مسجد دانست؛ با این تفاوت که در جامعه امروز، اختلافات شکل‌های متنوع‌تر و پیچیده‌تری پیدا کرده‌اند و برای حل آنها باید از ظرفیت‌های تخصصی حقوقی و قضایی نیز در کنار ظرفیت اجتماعی مسجد استفاده شود.
مسجد؛ از پایگاه اجتماعی محله تا حلقه‌ای برای حل اختلافات
در بسیاری از محله‌ها، مسجد همچنان یکی از معدود مکان‌هایی است که گروه‌های مختلف مردم به شکل مستمر با یکدیگر ارتباط دارند. این ارتباط مستمر، شناخت نسبی افراد از یکدیگر و حضور معتمدان محلی می‌تواند در زمان بروز اختلاف، زمینه گفت‌و‌گو را فراهم کند.
در چنین شرایطی، استفاده از ظرفیت مسجد می‌تواند به معنای ایجاد یک مرحله پیش از ورود اختلاف به فرایند رسمی قضایی باشد؛ مرحله‌ای که در آن تلاش می‌شود طرفین با گفت‌و‌گو، میانجیگری و استفاده از افراد مورد اعتماد و در صورت لزوم بهره‌گیری از مشاوره حقوقی، اختلاف خود را حل کنند. ظرفیت مسجد بیشتر می‌تواند در حوزه اختلافاتی مورد استفاده قرار گیرد که امکان سازش و توافق میان طرفین در آنها وجود دارد و طرفین نیز تمایل دارند پیش از ادامه یافتن اختلاف، راهی برای پایان دادن به آن پیدا کنند.
قوه قضاییه نیز در سال‌های اخیر از ظرفیت مساجد در حوزه ارتباط مردمی و صلح و سازش استفاده کرده است. سخنگوی قوه قضاییه درباره این اقدامات گفته است اداره کل ارتباطات مردمی معمولاً به‌صورت هفتگی در مساجد حضور پیدا می‌کند، مشکلات مردم را می‌شنود و درخواست‌ها و مسائل مطرح‌شده را از طریق ارتباط با مسئولان قوه قضاییه پیگیری می‌کند.
بر اساس اعلام سخنگوی قوه قضاییه، تعداد درخواست‌های واصله از طریق مساجد و میز خدمت نماز جمعه در سال ۱۴۰۴، ۲ هزار و ۲۹ مورد بوده است؛ آماری که نشان می‌دهد مسجد علاوه بر کارکرد مذهبی، می‌تواند محلی برای ارتباط مستقیم مردم با مجموعه قضایی و انتقال مسائل و مشکلات آنان نیز باشد.
در بخش دیگری از این اقدامات، مرکز حل اختلاف قوه قضاییه از ظرفیت هیئت‌های صلح در مساجد استفاده کرده است. این هیئت‌ها با هدف کمک به حل اختلافات میان اهالی فعالیت می‌کنند و مسئولان مرکز حل اختلاف و معاونان حل اختلاف استان‌ها نیز با حضور در مساجد، میز خدمت برگزار می‌کنند.
ظرفیت صلح‌یاران و مصلحان حاضر در مساجد نیز بخش دیگری از این فرایند است. طبق اعلام سخنگوی قوه قضاییه و بر اساس گزارش ستاد ملی صبر در مرکز حل اختلاف، از مجموع ۴ هزار و ۹۹۰ پرونده که از این طریق پیگیری شده، ۱۶۹ پرونده قصاص به صلح و سازش منتهی شده، ۳ هزار و ۸۲۷ مورد به آزادی زندانیان انجامیده و ۹۹۴ مورد نیز در نزاع‌های دسته‌جمعی به سازش ختم شده است.
این آمار، فارغ از تعداد پرونده‌ها، یک نکته مهم را نشان می‌دهد؛ اینکه در برخی اختلافات، ورود افراد مورد اعتماد و برخوردار از توانایی میانجیگری می‌تواند پیش از آنکه اختلاف به یک نزاع طولانی و پرهزینه تبدیل شود، مسیر دیگری را پیش روی طرفین قرار دهد.
از سوی دیگر، مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه نیز از ظرفیت مساجد برای ارائه خدمات حقوقی استفاده کرده است. طرح «وکیل با مسجد» با حضور کارشناسان حقوقی در مساجد اجرا شده و پس از تحولات اخیر نیز ارائه خدمات مشاوره‌ای و دریافت برخی درخواست‌ها در قالب میز‌های خدمت دنبال شده است.این تجربه‌ها می‌تواند نشان دهد که مسجد، در صورت طراحی یک سازوکار مشخص، می‌تواند میان مردم و ظرفیت‌های تخصصی حقوقی و قضایی نیز نقش ارتباطی ایفا کند.
کاهش ورودی پرونده‌ها با تقویت فرهنگ سازش
یکی از مهم‌ترین آثار توسعه صلح و سازش، جلوگیری از تبدیل هر اختلاف اجتماعی به یک پرونده قضایی است. طبیعی است که همه اختلافات قابلیت حل از طریق سازش ندارند و برخی موضوعات باید در چارچوب فرآیند قضایی بررسی شوند؛ اما در مواردی که امکان توافق وجود دارد، حل اختلاف در همان مراحل ابتدایی می‌تواند از ادامه‌دار شدن نزاع جلوگیری کند.
ورود یک اختلاف به فرایند قضایی، برای طرفین علاوه بر هزینه‌های مالی، زمان و انرژی نیز به همراه دارد. پیگیری جلسات، مراجعه به مراجع مختلف، انتظار برای رسیدگی و ادامه یافتن اختلاف میان طرفین می‌تواند آثار اجتماعی و حتی خانوادگی به دنبال داشته باشد؛ بنابراین هر اندازه اختلافات قابل سازش در مراحل ابتدایی حل‌وفصل شوند، هم از فشار بر دستگاه قضایی کاسته می‌شود و هم افراد زمان کمتری را صرف یک اختلاف می‌کنند.
مسجد در این میان می‌تواند به‌عنوان یک ظرفیت اجتماعی مکمل در کنار ساختار‌های رسمی حل اختلاف قرار گیرد. این ظرفیت زمانی می‌تواند اثرگذارتر باشد که میانجیگری در آن از چارچوب مشخص برخوردار باشد، حقوق طرفین رعایت شود و در موضوعات تخصصی، از مشاوران و کارشناسان حقوقی استفاده شود.
از همین منظر، احیای نقش اجتماعی مسجد در حوزه صلح و سازش را می‌توان بخشی از تقویت فرهنگ گفت‌و‌گو در جامعه دانست. وقتی افراد پیش از تشدید اختلاف، امکان گفت‌و‌گو با حضور یک فرد مورد اعتماد را داشته باشند، احتمال آنکه اختلاف از مسیر خصومت و تقابل خارج شود و به سمت توافق حرکت کند، افزایش می‌یابد.
البته موفقیت این رویکرد به میزان اعتماد مردم، تخصص افراد حاضر در فرایند میانجیگری و رعایت حقوق قانونی طرفین وابسته است. صلح پایدار زمانی شکل می‌گیرد که هیچ‌یک از طرفین احساس نکنند برای پایان دادن به اختلاف، حق آنان نادیده گرفته شده است.
در نهایت، مسجد می‌تواند دوباره بخشی از کارکرد اجتماعی خود را در عرصه صلح و اصلاح روابط میان مردم فعال کند؛ ظرفیتی که ریشه آن را می‌توان در آموزه‌های اسلامی و سنت اجتماعی جوامع مسلمان جست‌و‌جو کرد. از نگاه قرآن، اصلاح میان مردم امری ارزشمند است و در جامعه‌ای که اختلافات خانوادگی، مالی، اجتماعی و محلی بخشی از واقعیت زندگی هستند، تقویت چنین فرهنگی می‌تواند به کاهش تنش‌ها کمک کند.
امروز نیز استفاده از ظرفیت مساجد، صلح‌یاران، مصلحان، معتمدان محلی و مشاوران حقوقی می‌تواند در کنار سازوکار‌های رسمی قوه قضاییه، مسیر تازه‌ای برای حل اختلافات ایجاد کند. اگر اختلاف پیش از تبدیل شدن به پرونده‌ای پیچیده و طولانی حل شود، نتیجه آن تنها کاهش ورودی پرونده‌ها به دستگاه قضایی نیست؛ بلکه زمان و هزینه کمتری از مردم گرفته می‌شود و روابط خانوادگی و اجتماعی نیز آسیب کمتری می‌بیند.
مسجد از گذشته محل گردهمایی مردم بوده است؛ امروز نیز می‌توان همین ارتباط اجتماعی را در خدمت صلح قرار داد. استفاده درست و قانونمند از این ظرفیت، می‌تواند مسجد را به یکی از حلقه‌های ارتباطی میان مردم، فرهنگ سازش و ساختار رسمی حل اختلاف تبدیل کند؛ حلقه‌ای که هدف نهایی آن، پیشگیری از گسترش اختلاف و بازگرداندن آرامش به زندگی افراد است.
لینک کپی شد
گزارش خطا
اخبار مرتبط
