آب ارس در مسیر تبریز؛ پروژه‌ای ۲۰ ساله در انتظار تأمین اعتبار

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو،  طرح انتقال آب رودخانه ارس به تبریز را می‌توان یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال مهم‌ترین پروژه‌های آبی آذربایجان شرقی دانست؛ طرحی که مطالعات آن از سال ۱۳۸۵ آغاز شد و با وجود گذشت نزدیک به دو دهه، هنوز به مرحله بهره‌برداری کامل نرسیده است.

انتقال آب ارس به تبریز به‌عنوان یکی از طرح‌های مهم تأمین آب آذربایجان شرقی، با هدف تقویت منابع آب شرب و ایجاد پشتوانه‌ای پایدار برای کلان‌شهر تبریز دنبال می‌شود؛ طرحی که اهمیت آن با تشدید خشکسالی، کاهش بارندگی‌ها و افزایش مصرف آب در سال‌های اخیر دوچندان شده است. اجرای این پروژه می‌تواند بخشی از نیاز آبی تبریز و شهرهای مسیر را از طریق یک منبع جدید تأمین کرده و فشار واردشده بر منابع فعلی را کاهش دهد.

یکی از مهم‌ترین آثار اجرای این طرح، افزایش ضریب اطمینان تأمین آب شرب تبریز است. رشد جمعیت، توسعه شهری و افزایش تقاضای آب موجب شده تأمین آب پایدار به یکی از مسائل اساسی مدیریت شهری تبدیل شود. انتقال آب ارس می‌تواند با ایجاد یک منبع تأمین جدید، نقش پشتیبان منابع موجود را ایفا کند و در دوره‌های کم‌بارشی و خشکسالی، ظرفیت مدیریت بحران آب را افزایش دهد. همچنین در صورت بهره‌برداری صحیح، این طرح می‌تواند زمینه کاهش برداشت از برخی منابع زیرزمینی و کمک به حفظ ذخایر آبخوان‌ها را فراهم کند.

از منظر اقتصادی و توسعه‌ای نیز تأمین آب پایدار، زیرساختی اساسی برای آینده تبریز و آذربایجان شرقی به شمار می‌رود. تأمین مطمئن آب شرب، افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های شهری و فراهم شدن امکان برنامه‌ریزی بلندمدت برای توسعه خدمات و فعالیت‌های اقتصادی از جمله دستاوردهای مورد انتظار این طرح است. البته تحقق کامل این اهداف منوط به رعایت الزامات زیست‌محیطی، صیانت از حقابه‌های قانونی، مدیریت مصرف و اجرای همزمان سیاست‌های صرفه‌جویی و کاهش هدررفت آب خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند انتقال آب ارس را از یک پروژه صرفاً عمرانی به بخشی از یک برنامه جامع برای مدیریت بحران آب در شمال‌غرب کشور تبدیل کند.

بحران تأمین آب شرب و افزایش نیاز آبی شهر‌های آذربایجان شرقی، به‌ویژه تبریز و شهر‌های واقع در مسیر انتقال، موجب شد ایده استفاده از ظرفیت رودخانه ارس در دستور کار قرار گیرد. پس از انجام مطالعات و بررسی‌های کارشناسی، کلیات طرح در سال ۱۳۹۰ به تصویب رسید و دو سال بعد، عملیات اجرایی آن رسماً آغاز شد.

۲۶ مرداد ۱۳۹۲، عملیات اجرایی اولیه پروژه در محدوده جلفا با حضور مسئولان کشوری و استانی کلید خورد. در طرح اولیه، انتقال سالانه حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب پیش‌بینی شده بود تا بخشی از نیاز آبی مناطق شمال‌شرق دریاچه ارومیه و شهر‌های استان تأمین شود.

با وجود آغاز عملیات، پروژه در سال‌های بعد با موانع متعددی مواجه شد. مهم‌ترین چالش، تأمین منابع مالی بود؛ به‌گونه‌ای که پیش‌بینی اولیه برای استفاده از فاینانس خارجی به دلیل شرایط تحریمی کشور عملاً امکان تحقق پیدا نکرد و مسیر تأمین اعتبار به سمت منابع داخلی و اعتبارات صندوق توسعه ملی تغییر کرد.

پروژه‌ای برای تأمین آب تبریز و شهر‌های مسیر

در شکل کنونی، هدف اصلی طرح انتقال آب ارس، تأمین پایدار آب شرب و بهداشت کلانشهر تبریز و شهر‌ها و روستا‌های واقع در مسیر انتقال است.

بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، این طرح برای تأمین آب تبریز، ۲۲ شهر و ۱۶۹ روستای مسیر طراحی شده و طول خط انتقال آن به حدود ۱۴۰ کیلومتر می‌رسد.

البته کارکرد پروژه تنها به آب شرب محدود نمی‌شود و تأمین بخشی از نیاز آبی صنایع و مجموعه‌های صنعتی منطقه نیز در زمره اهداف آن قرار دارد. از سوی دیگر، استفاده از ظرفیت پساب برای کمک به نیاز‌های زیست‌محیطی و حمایت از احیای دریاچه ارومیه نیز به عنوان یکی از محور‌های مرتبط با طرح مطرح شده است.

۵۰ کیلومتر اجرا شده؛ ۹۰ کیلومتر باقی مانده است

یوسف غفارزاده، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، درباره آخرین وضعیت پروژه اعلام کرده است که تاکنون حدود ۵۰ کیلومتر از خط انتقال اجرا شده و برای تکمیل طرح، ۹۰ کیلومتر دیگر باقی مانده است.

به گفته وی، حدود ۴۰ کیلومتر از بخش ابتدایی خط انتقال به همراه آبگیر و ۶ ایستگاه پمپاژ، با استفاده از اعتبارات صندوق توسعه ملی ویژه طرح‌های حفاظت از منابع آب و خاک مرزی اجرا شده است.

ادامه پروژه نیز در دی‌ماه ۱۴۰۱ وارد مرحله اجرایی جدیدی شد و طراحی و ساخت بخش باقی‌مانده، براساس مجوز ترک تشریفات مناقصه، به قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا واگذار شد.


با این حال، تأمین منابع مالی همچنان یکی از اصلی‌ترین گلوگاه‌های پروژه به شمار می‌رود. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی اعلام کرده است که به دلیل عدم امکان تأمین مالی از محل فاینانس خارجی، در آبان‌ماه ۱۴۰۴ مجوز تغییر منابع مالی پروژه از ارزی به ریالی صادر شده است.

وعده تخصیص ۳ هزار میلیارد تومان برای شتاب گرفتن پروژه

در ماه‌های اخیر، موضوع تأمین اعتبار طرح انتقال آب ارس بار دیگر در سطح ملی مورد توجه قرار گرفته است.

سیدحمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، در سفر خود به آذربایجان شرقی با اشاره به اهمیت این پروژه اظهار کرد که طرح انتقال آب ارس در مقطعی متوقف و قرارداد آن نیز لغو شده بود، اما با پیگیری مسئولان استان و تأکید رئیس‌جمهور، روند احیای آن دنبال شده است.

وی همچنین از پیشرفت سازوکار‌های اداری، مناقصات و قرارداد‌های پروژه خبر داد و اعلام کرد که در همان مقطع، تخصیص ۳ هزار میلیارد تومان به پروژه در دستور کار قرار گرفته است تا عملیات اجرایی با سرعت بیشتری ادامه پیدا کند.

این وعده در شرایطی مطرح شد که تأمین منابع مالی به یکی از اصلی‌ترین مطالبات مدیریت استان از دولت تبدیل شده است.

بهرام سرمست، استاندار آذربایجان شرقی، نیز در دیدار با عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، تأمین سریع منابع مالی پروژه انتقال آب ارس را مهم‌ترین مطالبه استان در حوزه آب عنوان کرد.

وی با اشاره به نقش این پروژه در تأمین آب شرب، توسعه صنعتی و آینده آبی استان، بر ضرورت حمایت وزارت نیرو و تخصیص به‌موقع اعتبارات تأکید کرد.

از نگاه مدیریت استان، ادامه‌دار شدن روند فعلی و تأخیر در تأمین اعتبار می‌تواند زمان بهره‌برداری از یکی از مهم‌ترین طرح‌های زیرساختی آذربایجان شرقی را بیش از پیش به عقب بیندازد.

ارس؛ مطالبه‌ای قدیمی برای تبریز

فاصله زمانی میان آغاز مطالعات پروژه در سال ۱۳۸۵ و وضعیت فعلی نشان می‌دهد که طرح انتقال آب ارس مسیری طولانی و پرچالش را پشت سر گذاشته است. پروژه‌ای که قرار بود بخشی از دغدغه تأمین آب شهر‌های آذربایجان شرقی را برطرف کند، طی این سال‌ها تحت تأثیر محدودیت‌های مالی، تحریم‌ها، تغییر شیوه تأمین اعتبار و مسائل اجرایی قرار گرفته است.

اکنون با اجرای حدود ۵۰ کیلومتر از خط انتقال و باقی ماندن ۹۰ کیلومتر دیگر، مسئله اصلی بیش از گذشته به تأمین منابع مالی و تداوم عملیات اجرایی گره خورده است.

در چنین شرایطی، اختصاص حدود ۳ هزار میلیارد تومان اعتبار برای سال جاری می‌تواند زمینه افزایش سرعت عملیات را فراهم کند؛ هرچند تحقق کامل هدف پروژه همچنان به استمرار تأمین مالی و پیشبرد بدون وقفه عملیات اجرایی وابسته است.

تأمین اعتبار انتقال آب ارس به تبریز باید در سفر رئیس‌جمهور تعیین تکلیف شود

علیرضا نوین، نماینده مردم تبریز در مجلس در این خصوص در گفت‌و‌گو با خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو با اشاره به سفر رسمی رئیس‌جمهور به آذربایجان‌شرقی، اظهار کرد: یکی از مطالبات اصلی ما در این سفر، اختصاص منابع مالی لازم برای تکمیل پروژه انتقال آب ارس به تبریز در اسرع وقت است.

 نوین افزود: طی دو سال گذشته مکاتبات متعددی در خصوص پروژه انتقال آب ارس به تبریز با دولت‌مردان انجام شده و حتی نشست اختصاصی نمایندگان شهر‌های ذی‌نفع در مجلس شورای اسلامی با رئیس سازمان برنامه و بودجه برای بررسی موانع و تسریع در روند اجرای پروژه برگزار شده است.

وی ادامه داد: با وجود پیگیری‌ها و وعده‌های مسئولان، این وعده‌ها تاکنون برای تکمیل طرح محقق نشده و ضرورت دارد موضوع تأمین مالی پروژه با جدیت بیشتری دنبال شود.

نماینده مردم تبریز، آذرشهر و اسکو در مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه انتقال آب ارس از پروژه‌های اولویت‌دار آذربایجان‌شرقی است، ادامه داد: اجرای این طرح علاوه بر کمک به حل بحران آب آشامیدنی تبریز، می‌تواند مشکل قطعی آب در شهر‌های شبستر و مرند را نیز برطرف کند.

نوین با اشاره به روند اجرای پروژه گفت: حدود ۳۰ درصد این پروژه در گذشته اجرا شده و با توجه به انتخاب پیمانکار و برآورد حدود ۲۵ هزار میلیارد تومان اعتبار برای بهره‌برداری از آن، امیدواریم در سفر رئیس‌جمهور به تبریز، دستور لازم برای تخصیص منابع صادر و تأمین مالی پروژه محقق شود.

انتقال آب ارس به تبریز قرار است در نخستین سفر رسمی رئیس‌جمهور به آذربایجان شرقی نیز در کانون مباحث مربوط به مسائل استان قرار گیرد؛ سفری که می‌تواند فرصت تازه‌ای برای تعیین تکلیف وضعیت مالی و اجرایی این پروژه قدیمی باشد.

برای مردم تبریز، مرند، شبستر و روستا‌های واقع در مسیر انتقال، مسئله اصلی دیگر صرفاً آغاز یک پروژه نیست؛ مسئله این است که پس از نزدیک به ۲۰ سال، چه زمانی آب ارس واقعاً به مقصد خواهد رسید.