گزارش|
حال‌وهوای وخیم ناشران قزوین؛ از تیراژهای زیر ۱۰۰ نسخه تا کتاب‌های بی‌مخاطب
نشر قزوین با کاهش مخاطب، تیراژهای زیر ۱۰۰ نسخه و افزایش هزینه‌های تولید روبه‌روست؛ مشکلاتی که در خلوتی نمایشگاه کتاب سعدالسلطنه نیز به‌وضوح دیده می‌شود.
به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، مجموعه تاریخی سعدالسلطنه قزوین تا پایان مهرماه میزبان نمایشگاه کتاب استانی به مناسبت آغاز سال تحصیلی است؛ نمایشگاهی که قرار بود فرصتی برای عرضه آثار ناشران و نویسندگان بومی و نزدیک‌تر شدن مردم به کتاب باشد، اما حضور در این نمایشگاه، بیش از آنکه رونق بازار کتاب را نشان دهد، تصویری از مشکلات انباشته حوزه نشر در قزوین را به نمایش می‌گذارد.
نمایشگاه در بخش نسبتاً دوری از مجموعه سعدالسلطنه برپا شده و برخلاف رفت‌وآمد قابل توجه گردشگران در مجموعه، غرفه‌های کتاب بسیار خلوت است.
همین موضوع بهانه‌ای شد تا سراغ اهالی نشر، نویسندگان و مسئولان مرتبط برویم و درباره وضعیت کتاب و نشر قزوین گفت‌وگو کنیم؛ حوزه‌ای که به گفته فعالان آن، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های جدی فرهنگی، درگیر مشکلات اقتصادی، کاهش مخاطب، پایین آمدن تیراژ کتاب‌ها، ضعف تبلیغات و نبود فضای دائمی برای عرضه آثار است.
قزوین، به گفته فعالان این حوزه، به‌ویژه در زمینه کتاب کودک و نوجوان ظرفیت قابل توجهی دارد و حتی می‌توان از این استان به‌عنوان یکی از قطب‌های نشر کودک و نوجوان کشور یاد کرد؛ اما این ظرفیت در شرایط فعلی با مشکلات جدی مواجه است. مارک داون جای گذاری شده
گله ناشران قزوینی؛ ناشران جایی برای عرضه دائمی کتاب ندارند
برای بررسی مشکلات حوزه نشر، ابتدا با قاسم سلیمی، مدیرعامل انجمن فرهنگی ناشران استان قزوین، گفت‌وگو کردیم.
سلیمی با اشاره به نبود فضای کافی و دائمی برای عرضه محصولات ناشران گفت: ناشران قزوینی در طول سال در چندین نمایشگاه مختلف شرکت می‌کنند، اما برای عرضه مستمر آثار خود، فضای ثابتی در اختیار ندارند.
وی افزود: حضور در نمایشگاه‌های مقطعی برای ناشران هزینه‌های مختلفی از جمله تبلیغات، اجاره و هزینه‌های جاری به همراه دارد و با توجه به وضعیت اقتصادی نشر، پرداخت این هزینه‌ها برای بسیاری از ناشران دشوار است.
مدیرعامل انجمن فرهنگی ناشران استان قزوین تأکید کرد: حوزه نشر در شرایط فعلی حوزه‌ای کم‌سود است و برای ادامه فعالیت و ارتقای آن، حمایت مسئولان ضروری است.
سلیمی پیشنهاد کرد: فضای دائمی برای عرضه کتاب‌های ناشران قزوینی در یکی از مسیرهای پرتردد گردشگران، مانند مجموعه تاریخی سعدالسلطنه، اختصاص یابد تا کتاب از حالت نمایشگاهی و مقطعی خارج شود و امکان عرضه دائمی پیدا کند.
اما مشکل ناشران تنها به محل عرضه کتاب محدود نمی‌شود.
تیراژ کتاب در قزوین به زیر ۱۰۰ نسخه رسیده است
سلیمی با اشاره به جایگاه فرهنگی قزوین گفت: این استان پس از استان‌هایی مانند قم، تهران، تبریز و مشهد، از نظر ظرفیت نشر جایگاه قابل توجهی دارد، اما پایین بودن سودآوری باعث شده روند چاپ و نشر کتاب در استان بسیار آرام و مقطعی شود.
وی افزود: افزایش هزینه‌های چاپ موجب شده برخی ناشران به سمت چاپ دیجیتال بروند و حتی تیراژ برخی کتاب‌ها به کمتر از ۱۰۰ نسخه و در مواردی به کمتر از ۵۰ نسخه برسد.
این کاهش تیراژ تنها یک عدد در شناسنامه کتاب نیست، بلکه نشانه‌ای از کوچک‌شدن بازار کتاب است.
مدیرعامل انجمن فرهنگی ناشران استان قزوین گفت: به دلیل نبود سود مناسب، بخشی از سفارش‌های نشر به سمت کتاب‌هایی رفته که مخاطب عمومی ندارند؛ برای نمونه، برخی فرهنگیان و معلمان برای کسب امتیاز اقدام به چاپ کتاب می‌کنند یا برخی افراد برای ثبت خاطرات و یادگاری شخصی، کتاب منتشر می‌کنند.
به این ترتیب، بخشی از بازار نشر قزوین از تولید کتاب برای مخاطب عمومی فاصله گرفته و به سمت چاپ‌های سفارشی و محدود حرکت کرده است.
سلیمی در ادامه با اشاره به وضعیت یکی از انتشارات استان گفت: در این مجموعه، از میان آثار منتشرشده، تنها ۱۰ عنوان کتاب بزرگسال و ۳۵ عنوان کتاب با تیراژ بالای ۵۰۰ نسخه چاپ شده و بخش قابل توجهی از آثار با تیراژهای زیر ۱۰۰ نسخه منتشر شده‌اند.
وی دلیل این وضعیت را گرانی هزینه‌های تولید و کاهش استقبال مردم از کتاب عنوان کرد و گفت: حوزه نشر برای عبور از این شرایط نیازمند حمایت جدی است.
قزوین یک ظرفیت ویژه دارد؛ کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان
با وجود این مشکلات، سلیمی گفت: قزوین یک ظرفیت مهم و قابل توجه در حوزه نشر دارد و آن، حوزه کودک و نوجوان است.
وی افزود: فعالیت ناشرانی مانند «دکتر سین» و «کفشدوزک» از نقاط قوت نشر استان است و قزوین می‌تواند با تکیه بر این ظرفیت، جایگاه خود را به‌عنوان یکی از قطب‌های نشر کودک و نوجوان کشور تثبیت و به کشور معرفی کند.
اما درست در نقطه مقابل این ظرفیت، یک مشکل اساسی قرار دارد و آن، مخاطب است.
نویسنده‌ای که برای چاپ کتاب ماشین خود را فروخته است
در جریان بازدید از نمایشگاه، میان کتاب‌های عرضه‌شده، نام یک نویسنده بیش از سایرین توجه ما را جلب کرد؛ مرتضی صفری، نویسنده‌ای که بیش از ۳۰ رمان تاریخی با محوریت واقعیت‌های تاریخی نوشته است.
صفری از نویسندگان فعال حوزه رمان تاریخی است و بخش مهمی از فعالیت او به تبدیل روایت‌های تاریخی به قالب رمان اختصاص دارد.
در گفت‌وگو با وی، بحث را از مشکلات اقتصادی نشر آغاز کردیم، اما صفری گفت: مهم‌ترین مشکل امروز حوزه کتاب صرفاً گرانی نیست، بلکه نبود مخاطب است.
وی افزود: دغدغه‌های مردم در حوزه‌های مختلف شاید مشترک باشد، اما در حوزه تخصصی نویسندگی، مهم‌ترین دغدغه من کاهش مخاطب کتاب است.
صفری ادامه داد: نسل جوان طی سال‌های اخیر از کتاب فاصله گرفته و این مسئله به‌ویژه برای نویسندگانی که در حوزه کتاب‌های تاریخی فعالیت می‌کنند، بیشتر احساس می‌شود.
وی با اشاره به گرانی کتاب گفت: افزایش قیمت‌ها یکی از مشکلات جدی این حوزه است، اما در کنار آن باید به مسئله کیفیت و جذابیت آثار نیز توجه کرد.
این نویسنده افزود: گاهی قلم نویسنده برای جذب مخاطب کافی نیست و گاهی نیز قیمت کتاب به اندازه‌ای بالاست که مخاطب توان خرید آن را ندارد.
صفری با اشاره به کتاب‌های حجیم گفت: امروز برخی کتاب‌های هزارصفحه‌ای با قیمت ۵۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان عرضه می‌شوند، در حالی که هزینه تولید مجدد چنین کتابی ممکن است به حدود ۲.۵ میلیون تومان برسد.
وی ادامه داد: ناشر و نویسنده در چنین شرایطی گاهی ناچارند کتاب را ارزان‌تر از هزینه واقعی تولید عرضه کنند تا اثر روی دستشان نماند.
صفری گفت: ترجیح می‌دهم کتاب به دست مردم برسد تا اینکه در انبار بماند، خاک بخورد یا از بین برود.
«سعدالسلطنه پر از گردشگر است، اما کسی وارد نمایشگاه کتاب نمی‌شود»
اما وقتی از صفری درباره همین نمایشگاه کتاب قزوین پرسیدیم، گلایه وی شکل دیگری پیدا کرد.
صفری گفت: مجموعه تاریخی سعدالسلطنه روزانه میزبان تعداد زیادی گردشگر است، اما این حضور به نمایشگاه کتاب منتقل نشده است.
وی افزود: در روزهای برگزاری نمایشگاه، تعداد مراجعه‌کنندگان به غرفه‌های کتاب حتی به اندازه‌ای نیست که ناشران انتظار دارند.
صفری با ابراز نارضایتی از این وضعیت گفت: «ما فقط ستون‌ها و در و دیوار را نگاه می‌کنیم.»
این جمله شاید ساده باشد، اما تصویری روشن از وضعیت نمایشگاه ارائه می‌کند؛ کتاب‌ها در غرفه‌ها هستند، نویسندگان و ناشران حضور دارند، اما حلقه اصلی این زنجیره، یعنی مخاطب، غایب است.
«سارا»؛ روایتی تاریخی از قزوین
از صفری خواستیم برای مخاطبان، کتابی مرتبط با تاریخ قزوین معرفی کند.
وی رمان تاریخی «سارا» را معرفی کرد؛ اثری نوشته مرتضی صفری که با محوریت تاریخ دوره تیموری و زندگی گوهرشاد خاتون نوشته شده و به نحوه ساخت بناهای تاریخی از جمله مدارس، حمام‌ها و مساجد تاریخی می‌پردازد.
این کتاب در سال ۱۴۰۴ توسط انتشارات «پنجم اردیبهشت» منتشر شده است.
انتخاب این کتاب نیز نشان می‌دهد بخشی از ظرفیت نشر قزوین می‌تواند به پیوند میان تاریخ، ادبیات و معرفی هویت فرهنگی شهر اختصاص پیدا کند؛ ظرفیتی که اگر به شکل درست معرفی و توزیع شود، می‌تواند مخاطبان بیشتری را با تاریخ قزوین آشنا کند.
ارشاد: ایجاد فضای دائمی در اختیار ما نیست
برای بررسی اینکه مسئولیت این وضعیت بر عهده چه کسی است و چه اقداماتی برای حل مشکلات نشر انجام شده، سراغ اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قزوین رفتیم.
شهریار پرهیزکاری، معاون فرهنگی و رسانه اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قزوین، در پاسخ به مطالبه ناشران برای ایجاد فضای دائمی گفت: ایجاد فضای ثابت برای ناشران در اختیار اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی یا انجمن ناشران نیست.
وی افزود: نمایشگاه‌های کتاب استانی به‌صورت فصلی برگزار می‌شوند و مدت زمان در اختیار قرار گرفتن فضا نیز محدود است.
پرهیزکاری درباره نمایشگاه فعلی گفت: این امکان با همکاری شهرداری قزوین فراهم شده و نمایشگاه حدود یک ماه در مجموعه سعدالسلطنه برپا است.
اما اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز نسبت به نحوه برگزاری نمایشگاه انتقاداتی دارد.
تبلیغات ضعیف؛ گلایه‌ای که ارشاد هم تأیید می‌کند
پرهیزکاری یکی از مشکلات نمایشگاه فعلی را ضعف تبلیغات شهری و محیطی عنوان کرد.
معاون فرهنگی و رسانه اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قزوین گفت: تبلیغات مورد انتظار ناشران برای دعوت از شهروندان و گردشگران به شکل مطلوب انجام نشده و تعامل شهرداری در این زمینه کافی نبوده است.
وی افزود: جانمایی نمایشگاه در نقطه‌ای دورتر از مسیر اصلی مجموعه سعدالسلطنه نیز یکی دیگر از مشکلات این نمایشگاه است.
این در حالی است که هدف اصلی نمایشگاه، دسترسی مخاطب به کتاب است و اگر نمایشگاه در نقطه‌ای کم‌رفت‌وآمد قرار گیرد و تبلیغات کافی نیز برای آن انجام نشود، انتظار استقبال گسترده چندان واقع‌بینانه نخواهد بود.
پرهیزکاری تأکید کرد: عمده کتاب‌های عرضه‌شده در نمایشگاه متعلق به ناشران و نویسندگان بومی قزوین است و مطالبات مربوط به تبلیغات نیز بارها از سوی ناشران مطرح شده است.
قزوین نزدیک به ۱۰۰ ناشر فعال دارد
معاون فرهنگی و رسانه اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قزوین گفت: استان حدود ۱۰۰ ناشر فعال و دارای مجوز دارد.
وی افزود: در قوانین و دستورالعمل‌های موجود، اولویت چاپ و نشر با ناشران بومی استان است و نویسندگان استانی نیز می‌توانند برای انتشار آثار خود به ناشران بومی مراجعه کنند.
پرهیزکاری ادامه داد: در صورت بومی بودن نویسنده و ناشر، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان می‌تواند دو نسخه از کتاب را برای طرح در شورای خرید کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی معرفی کند تا در صورت تصویب شورا، بخشی از کتاب خریداری شود.
وی تأکید کرد: این حمایت یک شرط مهم دارد و آن اینکه هم نویسنده و هم ناشر باید بومی استان باشند.
چرا نویسندگان قزوینی سراغ ناشران خارج از استان می‌روند؟
اینجا یکی دیگر از مسائل مهم خود را نشان می‌دهد.
پرهیزکاری گفت: بخشی از نویسندگان قزوینی آثار خود را برای انتشار به ناشران خارج از استان می‌سپارند.
وی افزود: عواملی مانند کیفیت چاپ، قیمت، خدمات بازفروش و بازاریابی از جمله دلایلی هستند که باعث می‌شوند نویسندگان به سراغ ناشران سایر استان‌ها بروند.
به بیان دیگر، حتی اگر حمایت از ناشر بومی در دستورالعمل‌ها پیش‌بینی شده باشد، زمانی که نویسنده احساس کند ناشر دیگری خدمات بهتر یا بازار فروش گسترده‌تری در اختیارش قرار می‌دهد، ممکن است ناشر بومی را انتخاب نکند.
این مسئله نشان می‌دهد حمایت از نشر قزوین تنها با دستور و قانون حل نمی‌شود و خود ناشران نیز باید در حوزه کیفیت، بازاریابی، توزیع و خدمات پس از چاپ توان رقابتی بیشتری پیدا کنند.
حمایت قانونی وجود دارد؛ اما محدودیت هم وجود دارد
پرهیزکاری در ادامه با اشاره به افزایش قیمت کاغذ و زینک گفت: اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی در چارچوب ظرفیت‌های موجود، ناشرانی را که امکان استفاده از کاغذ و زینک یارانه‌ای دارند، برای بهره‌مندی از این ظرفیت معرفی می‌کند.
وی تأکید کرد: بخشی از گلایه‌های ناشران به محدودیت‌های قانونی بازمی‌گردد و اداره کل ارشاد نیز نمی‌تواند خارج از چارچوب قوانین اقدام کند.
این در حالی است که ناشران معتقدند با افزایش هزینه‌های تولید و کاهش فروش، حمایت‌های موجود برای حفظ وضعیت فعلی کافی نیست.
کتاب‌های تاریخی قزوین که می‌توانند دوباره منتشر شوند
در ادامه درباره سرنوشت برخی آثار قدیمی قزوین نیز پرسیدیم.
پرهیزکاری درباره کتاب «دیار مینودری» گفت: مالکیت معنوی اثر متعلق به صاحبان امتیاز آن است و در صورت درخواست صاحبان اثر، امکان چاپ مجدد کتاب از طریق ناشران استان وجود دارد.
وی افزود: اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی به دلیل اینکه صاحب اثر نیست، نمی‌تواند رأساً نسبت به چاپ مجدد آن اقدام کند و این اختیار در دست صاحب اثر یا وراث اوست.
این موضوع نیز یکی از مسائل قابل توجه حوزه نشر قزوین است؛ آثاری وجود دارند که می‌توانند بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی شهر را حفظ کنند، اما ادامه حیات آن‌ها نیازمند پیگیری صاحبان اثر و فراهم شدن شرایط بازنشر است.
مسئولانی که حتی برای شرایط وخیم نشر قزوین پاسخگوی رسانه نیستند
در ادامه پیگیری‌های این گزارش، موضوع حمایت کتابخانه‌های عمومی استان از آثار نویسندگان و مؤلفان قزوینی نیز مطرح شد.
برای بررسی میزان خرید و حمایت کتابخانه‌های عمومی از آثار نویسندگان بومی، با قافله‌باشی، مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان قزوین، تماس گرفتیم، اما وی با لحن تند از انجام مصاحبه خودداری کرد.
در نتیجه، این بخش از پرسش‌های گزارش بدون دریافت پاسخ باقی ماند؛ پرسش‌هایی درباره اینکه چه میزان از آثار نویسندگان قزوینی توسط کتابخانه‌های عمومی خریداری می‌شود، چه سازوکاری برای حمایت از تولیدات بومی وجود دارد و اساساً سهم کتاب قزوین از چرخه خرید و توزیع کتابخانه‌های استان چقدر است.
مسئله فقط نمایشگاه نیست
آنچه در نمایشگاه سعدالسلطنه دیده می‌شود، در واقع بخشی از یک مسئله بزرگ‌تر است.
ناشر از نبود فضای دائمی و هزینه بالای حضور در نمایشگاه‌ها می‌گوید؛ نویسنده از نبود مخاطب گلایه دارد؛ تیراژ برخی آثار به زیر ۱۰۰ نسخه رسیده است؛ هزینه کاغذ و چاپ افزایش پیدا کرده و بخشی از نویسندگان نیز برای انتشار آثار خود به ناشران خارج از استان مراجعه می‌کنند.
از سوی دیگر، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی از محدودیت‌های قانونی، ظرفیت‌های حمایتی موجود و نقش دستگاه‌های دیگر مانند شهرداری در تبلیغات و تأمین فضا سخن می‌گوید.
در میان این اختلاف دیدگاه‌ها، اما یک واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت؛ کتاب برای ماندن در قفسه کتابفروشی یا انبار ناشر تولید نشده است؛ کتاب باید دیده شود، خوانده شود و به دست مخاطب برسد.
قزوین از نظر تعداد ناشران، سابقه فرهنگی، نویسندگان فعال و به‌خصوص ظرفیت حوزه کودک و نوجوان، امکاناتی دارد که می‌تواند آن را به یکی از مراکز مهم نشر کشور تبدیل کند؛ اما این ظرفیت بدون مخاطب، بازار فروش، توزیع مناسب، تبلیغات مؤثر و حمایت هدفمند، صرفاً روی کاغذ باقی می‌ماند.
نمایشگاه سعدالسلطنه نیز دقیقاً همین تناقض را مقابل چشم قرار داده است؛ مجموعه‌ای تاریخی که مملو از گردشگر است، اما غرفه‌های کتابش خلوت مانده‌اند.
شاید مهم‌ترین سؤال امروز نشر قزوین همین باشد:
چرا در شهری که کتاب، نویسنده و ناشر دارد، مخاطب کتاب این‌قدر کم‌رنگ شده است؟
پاسخ به این سؤال نه فقط وظیفه یک دستگاه، بلکه نیازمند همکاری میان ناشران، نویسندگان، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری، کتابخانه‌های عمومی، آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها و البته خود مردم است.
اگر قرار است قزوین ظرفیت خود در حوزه نشر، به‌ویژه کودک و نوجوان، را حفظ کند، دیگر برگزاری چند نمایشگاه فصلی به‌تنهایی کافی نیست؛ باید برای چرخه کامل «تولید، عرضه، تبلیغ، توزیع و مطالعه» کتاب در استان فکری جدی شود.
لینک کپی شد
گزارش خطا