4)بايد ها و نبايدهاي کرسی‌های آزاداندیشی

آداب گفت‌وگو از منظر قرآن:

- سه مرحله اساسي براي گفت و گوي ايده آل: فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ(سوره زمر/17و18) بر پايه اين آيه مي توان جايگاه گفت و گو در قرآن را چنين ذكر كرد: 1- در اين آيه، سه عنصر (قول)، (استماع قول)، (اتباع قول احسن) مطرح شده است و سه مرحله اساسي براي گفت و گوي ايده آل ذكر گرديده؛ شكل گيري فضاي ارائه و تبادل سخن، استماع سخن و آشنايي با نكته ها و گفته هاي احسن و اتباع سخن، طرح گفته ها و نكته هايي از هر يك از طرفين گفت و گو با حوصله بسيار، مانند ذكر 527 بار كلمه (قال)، كه نه تنها حجم روايتگري گفت و گو را به اثبات مي رساند، بلكه بيانگر اهتمام قرآن به نقل فرازهاي برجسته سخنان اطراف گفت و گوهاست) بازگو كردن وضعيت قوم لوط كه از پاسخ دهي منطقي در گفت و گو با آن حضرت که درمانده بودند؛ (فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِ إِلَّا أَن قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ (سوره نمل/56) آياتي كه بر گفت و گو محوري بر دعوت دلالت دارند؛ زيرا قرآن فضايي را كه دعوت پيامبران در آن شكل گرفته، این گونه تعریف می کند: فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى(سوره طه/14) و خداوند از پيامبران مي خواسته تا اولين گام هاي خود را با گفت و گو آغاز كنند؛ اين خود از مهمترين نشانه هاي اهميت گفت و گو در قرآن به شمار می آید.

- گوش دادن به مدعيات مخاطب و دقت به آن: گفت و گو كننده بايد مدعيات مخاطب خويش را در گفت و گو و مناظره با دقتي تمام فرايابد. اين اصل از آيه شريفه: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» (سوره زمر/17و18) به خوبي بر مي آيد.

- پيروي از علم و حاكم كردن فضاي علمي: هدف اصلي گفت و گو و مناظره، كشف حقيقت است و تنها راه رسيدن به حقيقت، علم است و مناظره بدون توان علمي و برهان عقلي، رها كردن تير در تاريكي است و چيزي جز خودنمايي يا تعصب كوركورانه و گمراهي در بر ندارد.

دو طرف بحث نيز بايد بكوشند فضايي علمي و نه احساسي را بر گفت و گو و مناظره هاي خويش حكمفرما سازند. آيات متعددي از قرآن كريم بوضوح امر به اين معيار مي كنند، از جمله موارد ذيل است:«هَاأَنتُمْ هَؤُلاء حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُم بِهِ عِلمٌ فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» (سوره العمران/66) هان شما اهل كتاب، همان كساني هستيد كه درباره آنچه بدان علم داشتيد، محاجه كرديد، پس چرا درباره چيزي كه بدان علم نداريد، محاجه مي كنيد با آن كه خدا مي داند و شما نمي دانيد؟

بر اساس آيه مذكور و آيات ديگر، خداوند كساني را که بدون علم و دليل، مجادله مي كنند، منفور و مبغوض خود و مومنان مي خواند و آنان را زورگو و داراي خوي بد مي داند؛ پيامبر اعظم(ص) با استناد به آيات قرآني، كسي را در گفت و گو و مناظره از غير علم سود جويد، سزاوار خشم خدا مي داند.

- لزوم قرار گرفتن دو طرف گفت و گو و مناظره در وضعيتي همسان: درست است كه ممكن است يك گفت و گو و مناظره در سطح علمي بالاتر و ديگري در مرتبه اي پايين تر قرار داشته باشد، اما از نظر قرآن منطق و شرط گفت و گو آن است كه هر دو طرف بر اساس اصل مساوات، با ايجاد فضاي استماع و پرهيز از سماجت، زمينه كشف و هويدا شدن حقيقت را فراهم آورند؛ اين اصل از آيات ذيل دريافت مي شود: «وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ...» (سوره سبا/24) «قُل لَّا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ» (سوره سبا/25)

- بهره گيري از شيوه درست: يكي از محورهاي توصيه قرآن درباره گفت و گو و مناظره بهره گيري از شيوه درست است.

«وَ قُل لِّعِبَادِي يَقُولُواْ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»(سوره اسرا/53) و («وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْناً» (سوره بقره/83)
 

از نگاه قرآن طعنه زدن تمسخر و تحقير در تعامل و گفت و گو مردود است؛ «وَلاَ تَسُبُّواْ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ فَيَسُبُّواْ اللّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْم» (سوره انعام/108) 

- ضرورت شناسايي نقاط مشترك و استوار ساختن گفت و گو بر آنها: اين نكته از آيه شريفه «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى كَلَمَةٍ سَوَاء بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ» (سوره ال عمران/64 ) بدست مي آيد كه نشان مي دهد گفت و گو كنندگان بايد نقطه مشترك داشته باشند. 

- «ادع‌ الی‌ سبیل‌ ربک‌ بالحکمة‌ والموعظة‌ الحسنة‌ و جادلهم‌ بالتی‌ هی‌ احسن» ( سوره نحل/ 125) با حکمت‌ و اندرز نیکو به‌ راه‌ پروردگارت‌ دعوت‌ کن‌ و با آنان‌ به‌ شیوه‌ای‌ که‌ نیکوتر است‌ مجادله‌ نمای‌.

حضرت علي (ع) در اين باره مي فرمايند: آن كس كه با انجام شرايط آزادي، قيام كند شايسته آزادي است و هر كس از مقررات آزادي سر باز زند و در اجراي وظايف كوتاهي كند، به بندگي و بردگي بر مي گردد

* برای اطلاع بیشتر در زمینه آداب گفت و گو از منظر قرآن رجوع کنید به مطلب «آیا قرآن كريم، درباره محدوديت آزادي‎هاي فردي و سياسي سخن گفته است؟»

الزامات آزاداندیشی در دیدگاه علما، استادان و دانشجویان:

- ما آزادی در پناه اسلام/ در پناه قرآن می خواهیم، آزادی غربی ما نمی خواهیم بی بندوباری است آن (امام خمینی)

- جلسات بحث و گفت و گو برای خودسازی جامعه ما می تواند مفید واقع بشود و شرط آن این است که براستی آهنگ مباحثه داشته باشد. (شهید بهشتی)

- ما آزادی را با همان مفهوم اسلامی خودش قبول داریم که البته در آن آزادی بیان است، آزادی رفتار هست، آزادی فکر هست. (بیانات مقام معظم رهبری در ديدار با اساتيد و روساي دانشگاه ها 1386/7/9)

- گفت و گوی آزاد باید از حوزه و دانشگاه شروع شود: محیط آزاد اندیشی، محیط خاصی است که باید آن را ایجاد کرد، آن هم کار شماست. البته به نظر من گفت و گوی آزاد باید از حوزه و دانشگاه شروع شود. (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضاى انجمن اهل قلم07/11/1381)

* برای مطالعه گزیده بیانات مقام معظم رهبری پیرامون دانشگاه و اهمیت آن رجوع کنید به مطلب «آزادی آموختنی است: گزیده بیانات رهبر عزیز انقلاب پیرامون دانشگاه»

- تجربیات ناشى از گفت‌وگوهای سالم را به صورت تجربه‌های انباشته‌ای در آوریم: ما باید این تجربیات ناشى از مباحثه و گفت و گوى سالم و محترمانه و شجاعانه را به‏ صورت تجربه‏هاى انباشته‏اى درآوریم تا بتوانیم از آنها استفاده کنیم و علم را بارور نماییم. عین همین قضیه در دانشگاه وجود دارد. بارها گفته‏ام، این نهضت نرم‏افزارى که من این همه در دیدارهاى دانشگاهى بر روى آن تأکید کردم، به همین معناست. ما باید علم و فرهنگ را تولید نماییم و باید کار اساسى کنیم. حکومت باید به‏صورت آشکار از برخورد افکار به ‏صورت سالم حمایت کند. (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضاى انجمن اهل قلم07/11/1381)

- ضرورت حمایت حکومت از برخورد افکار به شکل سالم: حکومت (نظام جمهوری اسلامی) باید به صورت آشکار از برخورد افکار به صورت سالم حمایت کند. (بيانات مقام معظم رهبری در ديدار اعضاي انجمن اهل قلم7/11/1381)

- سهم «آزادی»؛ سهم «اخلاق» و سهم «منطق» همه یکجا و در کنار یکدیگر ادا شود: آن روز که سهم آزادی؛ سهم اخلاق و سهم منطق همه یکجا و در کنار یکدیگر ادا شود آغاز روند خلاقیت علمی و تفکر بالنده دینی در این جامعه است و کلید جنبش تولید نرم افزار علمی و دینی در کلیه علوم و معارف دانشگاهی و حوزوی زده شده است. بی شک آزادی خواهی و مطالبه فرصتی برای اندیشیدن و برای بیان اندیشه توام با رعایت «ادب استفاده از آزادی» یک مطالبه اسلامی است و «آزادی تفکر، قلم و بیان» نه یک شعار تبلیغاتی، بلکه از اهداف اصلی انقلاب اسلامی است. (پاسخ به نامه جمعی از دانش آموختگان و پژوهشگران حوزه علمیه در مورد کرسی های نظریه پردازی 16/11/1381)

- باید ایده‌ها در چارچوب منطق و اخلاق و در جهت رشد اسلامى با یکدیگر رقابت کنند و مصاف دهند تا جهان اسلام، اعاده هویت و عزت کند و ملت ایران به رتبه اى جهانى که استحقاق آن را دارد، بار دیگر دست یابد. (پاسخ به نامه جمعی از دانش آموختگان و پژوهشگران حوزه علمیه در مورد کرسی های نظریه پردازی 16/11/1381)

- آزادى بیان در چارچوب قانون و تولید نظریه در چارچوب اسلام، حمایت و نهادینه شود: براى علاج بیمارى‌ها و هتاکى‌ها و مهار هرج و مرج فرهنگى نیز بهترین راه، همین است که آزادى بیان در چارچوب قانون و تولید نظریه در چارچوب اسلام، حمایت و نهادینه شود. (پاسخ به نامه جمعی از دانش آموختگان و پژوهشگران حوزه علمیه در مورد کرسی های نظریه پردازی 16/11/1381)

- باید تمهیداتى اندیشید و قواعدى نوشت: براى آن‌که ضریب «علمى بودن» این نظریات و مناظرات، پايین نیاید و پخته گويى شود و سطح گفت و گوها نازل و عوامانه و تبلیغاتى نشود، باید تمهیداتى اندیشید و قواعدى نوشت. (پاسخ به نامه جمعی از دانش آموختگان و پژوهشگران حوزه علمیه در مورد کرسی های نظریه پردازی 16/11/1381)

- کرسی ها تنها محدود به برخی قلمروهاى فکر دینى یا علوم انسانى و اجتماعى نماند: [کرسی ها] تنها محدود به برخى قلمروهاى فکر دینى یا علوم انسانى و اجتماعى نیز نماند، بلکه بايد در کلیه علوم و رشته‌هاى نظرى و عملى (حتى علوم پایه و علوم کاربردى و …) و در جهت حمایت از کاشفان و مخترعان و نظریه‌سازان در این علوم و در فنون و صنایع نیز چنین فضايى پدید آید. (پاسخ به نامه جمعی از دانش آموختگان و پژوهشگران حوزه علمیه در مورد کرسی های نظریه پردازی 16/11/1381)

-براي رسيدن به هر آرزوي بزرگ و هر هدف والايي، ساز و كاري وجود دارد؛ اين ساز و كار را بايد جوان هوشمند فرزانه دانشجو پيدا كند بحث جنبش نرم افزاري از همين قبيل است؛ بحث آزادانديشي از همين قبيل است؛‌ بحث هاي گوناگوني كه در زمينه هاي مختلف اجتماعي مي شود، از همين قبيل است. (بيانات رهبر معظم انقلاب در ديدار دانشجويان بسيجي 5/3/1384)

- کرسی های آزاداندیشی مدیریت صحیح لازم دارد: باید راه آزاداندیشى و نوآورى و تحول را باز گذاشت، منتها آن را مدیریت کرد تا به ساختارشکنى و شالوده‏شکنى و بر هم زدن پایه‏هاى هویت ملى نینجامد. این کار، مدیریت صحیح لازم دارد. (بیانات دانشگاه سمنان 18/8/1385)

- مدیریت کرسی های آزاداندیشی با دولت نیست: چه کسى باید [کرسی های آزاداندیشی را] مدیریت کند؟ نگاه ها فوراً مى‏رود به سمت دولت و وزارت علوم و …؛ نه، مدیریتش با نخبگان است؛ با خود شماست؛ با استادان فعال، دانشجوى فعال و مجموعه‏هاى فعال دانشجویى./ این وظیفه‏اى است به عهده‏ خود شماها. امثال بنده که مسئول هستیم، البته مسئولیت هایى داریم و شکى نیست در این زمینه‏ها؛ اما کار، کار خود شماهاست. گمان نکنید که نهضت آزاداندیشى و حرکت تحول و شجاعت در کارهاى گوناگون را، به جاى شما که دانشجو هستید یا محقق هستید یا استاد هستید، ممکن است مسئولان دولتى یا بنده بیاییم انجام بدهیم؛ نه، من نقشم این است که بیایم بگویم این کار را خوب است بکنیم. نهضت نرم‏افزارى و جنبش نرم‏افزارى و نهضت تولید علم را ما مطرح کردیم؛ الان حدود 10 سال مى‏گذرد و امروز یک غوغایى راه افتاده است. چه کسى این را راه انداخته؟ من که یک کلمه بیشتر نگفتم. این کار را شما کردید؛ محقق ما، جوان ما و استاد ما؛ تحول از این قبیل است. (بیانات دانشگاه سمنان 18/8/1385)

- برخی اظهارنظرها درباره نبودن فضای آزادی و نقادی در حوزه، تهمتی بزرگ است، آزاداندیشی جاری در حوزه، از قبل نیز بیشتر است، اما این آزاداندیشی باید در سطوح مختلف گسترش و تعمیق یابد و اهل فكر، در همه رشته ها، همه گونه آرا و افكار خود را آزادانه بیان كنند. (در دیدار جمعی از استادان، فضلا و طلاب نخبه‌ حوزه علمیه قم2/8/89)

آزاد انديشي بايد در جلسات تخصصي باشد: يكي از دوستان گفتند كه انديشه و علم، دستوري نباشد. من چنين چيزي سراغ ندارم. در جامعه‌اي ما انديشه دستوري نيست، نه علم دستوري است، نه انديشه دستوري است. كجا؟ مشخص كنند بگويند كسي كه با اين قضيه مبارزه كند، خود منم. ما طرفدار آزاد انديشي هستيم البته من به شماها بگوييم، آزاد انديشي جايش توي تلويزيون نيست، آزاد انديشي جايش توي جلسات تخصصي است. مثلاً فرض كنيد در زمينه‌اي فلان مسئله‌اي سياسي، يك جلسه‌اي تخصصي دانشجويي بگذاريد، دو نفر، پنج نفر، ده نفر بيايند آنجا با هم ديگر بحث كنند، اين مي شود آزاد انديشي. همين جور، بحث سر معار ف اسلامي است، همين جور، بحث سر تفكرات مكاتب گوناگون جهاني است، همين جور، بحث سر يك مسئله‌اي علمي است، بنابراين جلسه بايد جلسه‌اي تخصصي باشد؛ والا توي جلسات عمومي و در صدا و سيما دو نفر بيايند بحث كنند آن كسي كه حق است، لزوماً غلبه نخواهد كرد، آن كسي غلبه خواهد كرد كه بيشتر عياري كار دستش است و مي تواند بازيگري كند.

 مثل قضيه‌اي عكس مار و اسم مار. گفت: كدام يكي مار است؟ مردم با اشاره به عكس مار گفتند: معلوم است، مار اين است. بنابراين آزاد انديشي در جلسات تخصصي متناسب با هر بحثي بايد باشد در حيط‌هاي عمومي جاي آن بحث‌ها و مناظره‌ها نيست اين هم معنايش اين نيست كه دارد تحميل مي شود نه بالاخره يك فكر حق مطرح مي شود «ادع الي سبيل ربك بالحكمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتي هي احسن» اين حكمت و موعظه‌اي حسنه و مجادله‌اي احسن براي چيست؟ «ادع الي سبيل ربك» يعني اين قبلاً يك اصل موضوعي است، دعوت به سمت خداست. در همه چيز همين جور است دعوت بايد با زبان درست انجام بگيرد اما جهت دعوت بايد مشخص باشد معني ندارد كه انسان جهت دعوت را آزاد بگذارد، اين موجب گمراهي مردم مي شود مردم را بايد هدايت كرد مگر نمي گوييد كه دولت‌ها مسئول هدايت افكار مردم هستند. (بيانات رهبر معظم انقلاب در ديدار دانشجويان در يازدهمين روز ماه رمضان 31/5/1389)
 

- در قانون اساسی آزادی بیان و ابراز عقیده ها مجاز است، الا در دو مورد؛ یکی اینکه خلاف مبانی اسلام باشد و دیگری اینکه مخالف حقوق عمومی باشد. (دکتر خواجه سروری معاون فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم تحقیقات و فناوری)

- این یک پروسه طولانی مدت است به این مفهومی که باید از دو چیز احتراز کرد؛ یکی عجله، یعنی این جور نیست که کپسولش را درست کرد انداخت توی دهان، بعد راه بیفتد و محقق بشود. از این هم باید احتراز کرد که چون زمان می برد، ما رهایش کنیم تا خود به خود محقق بشود. (دکتر محمدباقر خرمشاد، معاون فرهنگی وزارت علوم در دولت نهم و معاون وزارت امور خارجه در دولت دهم)

- از تشکل های دانشجویی این انتظار است که فرق داشته باشند با تشکل های دیگری که دانشجویی یا مبتنی بر دانش و دانش محور نیستند؛ در عین این که یکی از لوازم کار دانشجویی مبتنی بر احساس و شور و هیجان بودن است. از لوازم دیگرش دانش محور بودن، خرد محور بودن و منطق محور بودنش است. (دکتر محمدباقر خرمشاد، معاون فرهنگی وزارت علوم در دولت نهم و معاون وزارت امور خارجه در دولت دهم)

- در کوتاه مدت فرهنگ سازی این امر و روشنگری و شفاف كردن فضاهای معرفتی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی می تواند مورد نظر قرار گیرد، ولی باید به سمتی رفت که نیازهای پایه و اساسی در حوزه نظر از رهگذر این کرسی ها تامین شود. (دکتر علیرضا زاکانی، عضو کمیسیون علوم و تحقیقات مجلس شورای اسلامی و رئیس اسبق سازمان بسیج دانشجویی)

- در خصوص کرسی های آزاد فکری در دانشگاه ها نیز هنر ما ایجاد کردن فضای مناسب طرح آرا و نظرات در یک محیط ضابطه مند و علمی است که به عنوان یک فرض و ضرورت، نیاز امروز و فردای ماست. البته ایجاد آن نیاز به فرهنگ تعامل، صبر و صبوری دارد. (دکتر علیرضا زاکانی، عضو کمیسیون علوم و تحقیقات شورای اسلامی و رئیس اسبق سازمان بسیج دانشجویی)

- فردی که می خواهد آزادانه نظراتش را بیان کند باید در مقابل، یک گروه داور و منتقد داشته باشد. (دکتر خواجه سروری، معاون فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری) / در جلسات مناظره بهتر است از استاداني که اطلاعات کافی دارند و البته توجیه هم هستند به عنوان داور و در پایان برای نتیجه گیری استفاده کرد./ استفاده از استادان باعث بالا رفتن ارزش جلسات می شود، همچنین تحمل استادان به عنوان داور سبب حرکت جلسه در مسیر عقلانیت می شود.) حجت الاسلام دکتر رضا حاجی ابراهیم، عضو هیئت علمی گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی امیرکبیر(

- این دیکتاتوری شبه علمی در طول سالیان دراز توانسته مشهوراتی را جا بیندازد، توانسته پارادایم‌هایی را مستقر کند، اگر ما بخواهیم در همان پارادایم ها با آنها بحث کنیم این اصلا نقض غرض می‌شود. من معتقدم الان در این مقطع مهمترین مسئله ای که باید روی آن تمرکز کرد خود موضوع است، که ما باید راجع به چه مسائلی صحبت کنیم.) وحید جلیلی، سردبیر نشریه «راه»)

- کرسی ها به منظور رسیدن به دو هدف بلند مدت تعبیه شود: 1) گسترش فرهنگ نقد در جامعه 2)ارتقای سطح تحلیل و بینش دانشجویان و دانشگاهیان. (حجت الاسلام دکتر حسین سوزنچی، استاد دانشگاه هاي امام صادق (ع) و صنعتي شريف)

- رعایت اخلاق در بحث ها خیلی مهم است؛ ما هر موضوعی را باید در حیطه منطق و اخلاق مطرح کنیم. (حجت السلام دکتر عبدالحسین خسروپناه)/ تا هر وقت که هر عقیده ای حتی باطل، سیر منطقی خود را طی کند و در چارچوب اندیشه و بحث و گفت و گوی منطقی باشد، ابرازش مجاز است. (حجت الاسلام دکتر حسین سوزنچی، استاد دانشگاه هاي امام صادق (ع) و صنعتي شريف)/ تا زمانی که ابراز عقیده باعث گمراهی و فساد در جامعه نشود، مشکلی ندارد. (دکتر ابراهیم فیاض)/ نشر و ترویج عقاید باطل در اسلام حرام است، اما بحث در مورد عقاید باطل در اسلام حرام نیست. (حجت الاسلام سید فرید حاج سید جوادی)/ باید بین نفی و توهین تفاوت قائل بود؛ مثلا اگر فردی بگوید ائمه معصوم نیستند، این توهین نیست، ولی اگر بگوید عصمت خرافه است، این توهین است. (حجت الاسلام سید فرید حاج سید جوادی)

- جایگاه هرم گونه کرسی های آزاداندیشی و الزامات خاص آن: مدل اینجانب یک مدل هرمی سر بریده است. در ضلع بزرگتر قاعده این هرم پژهشکده های تخصصی حوزه و دانشگاه قرار دارد که آزادی بیان با قید رعایت ادب و عدم توهین به مقدسات طرفین به غابت وجود دارد و هر گونه بحثی مجاز است. در اواسط هرم دانشگاه قرار دارد و طبعاً آزادی بیان نشریه های تخصصی دانشکده های علوم انسانی از نشریات دانشجویی بیشتر خواهد بود، اما نسبت به آزادی بیان مراکز تخصصی محدودتر است و در ضلع کوچکتر این هرم بریده جامعه قرار دارد و در فضای جامعه قید آزادی نسبت به مراکز تخصصی کمتر است؛ چرا که طرح هرگونه نظری در جامعه به صلاح نیست.(دانشجو محمدرضا پورفرد/ مرز آزادی کجاست؟)