مفهوم پولشويي و اثرات آن بر اقتصاد

گروه اقتصادي «خبرگزاري دانشجو»، سلمان بابايي؛ پول‌شویی فعالیتی غیرقانونی است که در طی انجام آن، عواید و درآمدهای ناشی از اعمال خلاف قانون، مشروعیت می‌یابد. به عبارت دیگر پولهای کثیف ناشی از اعمال خلاف به پولهای تمیز تبدیل گردیده و در بدنه اقتصاد جایگزین می‌شود.

اصطلاح پول‌شویی نزد ایرانیان غریب و بعید است؛ یعنی بعضی از شهروندان نسبت به این لفظ بی‌اطلاع هستند. حتی ممکن است تعبیری مثبت تلقی شود؛ لیکن در فرهنگ حقوقی پول‌شویی پدیده‌ای است ناهمگون با اجتماع و اقتصاد، و از نظر اقتصادی مضر است. پول‌شویی یکی از شریان‌های تجارت مجرمانة جهانی تلقی می‌شود؛ چون ناشی از فعالیت‌های اقتصادی ناسالم بوده و نقش اساسی آن ترغیب یا تسهیل فعالیت بزه‌کاران یا تقویت جرایم سازمان‌یافته است. پول‌شویی تهدیدی جدی علیه اقتصاد ایران و جهان بوده و باعث می‌گردد فعالیت اقتصاد خصوصی، دولتی و تعاونی از مسیر اصلی خود خارج شود و به یک شریان ناصحیح درآید.

نخستین بار فردی به نام آل کاپون گروهی به نام آلکاپون‌ها تشکیل داد. این گروه به زور از مردم اخاذی می‌کردند. آنان برای پنهان کردن شیوه عمل خود، رختشوی‌خانه‌ای تأسیس کرده و وانمود می‌کردند درآمد خویش را از این راه به دست می‌آورند و نه از راه نامشروع. اصطلاح پول‌شویی اینچنین شکل گرفت.

پول‌شویی به مجموعه اعمالی گفته می‌شودکه طی آن معاملات و درآمدهای نامشروع شکلی کاملا قانونی می‌گیرند و از تعقیب و مجازات قانون رهایی می‌یابند.

انواع پول‌های غیر قانونی و نامشروع

انواع پول‌هایی که می تواند بصورت نامشروع در جامعه مطرح باشد به سه گروه پول‌های کثیف یا پول‌های آغشته به خون و پول‌های سیاه و پول‌های خاکستری تقسیم می‌شود؛

پول کثیف یا آغشته به خون: به مجموعه درآمدهای نامشروعی اطلاق می گردد که در اثر عملیات قاچاق موادمخدر، قاچاق انسان، اقدامات تروریستی و امثالهم بدست آید.

پول سیاه: پول های حاصل از قاچاق کالا است به نحوی که درآمدهای حاصل از قاچاق کالا و شرکت در معاملات پرسود دولتی که خارج از عرف طبیعی صورت می گیرد، باعث پیدایش این قبیل پول می‌شود.

پول خاکستری: درآمدهای حاصل از فروش کالا یا انجام دادن کارهای تولیدی است ولی از نظارت دولت پنهان می ماند که معمولاً برای فرار از مالیات صورت می‌پذیرد.

عملیات پول‌شویی در سطح وسیع جامعه، اثرات نامطلوب و زیان‌باری بر اقتصاد کشورها و جامعه جهانی بر جای می‌گذارد که می‌توان به این موارد اشاره کرد:
 

گسترش فعالیت‌های مجرمانة زیرزمینی در جامعه، اخلال در جمع‌آوری مالیات و تشویق فرا‌ر مالیاتی در جامعه، اختلال در بازارهای مالی، افزایش نرخ تورم، افزایش انحرافات اجتماعی، فاسد شدن ساختار حکومت و آسیب‌رسانی به اعتبار دولت‌ها و نهادهای اقتصادی کشور، رقابت‌پذیری ناسالم اقتصادی که موجب تضعیف بخش خصوصی و تعاونی می‌شود، تخریب بازارهای مالی، فرار سرمایه به صورت غیرقانونی، ورشکستگی بخش خصوصی، تخریب بنیان‌های تجارت خارجی، افزایش ریسک خصوصی‌سازی، مال‌اندوزی مجرمان و فعالان غیر‌قانونی، و کاهش بهره‌وری در بخش واقعی اقتصاد.

صندوق هاي قرض الحسنه، صرّ افي هاي غيرمجاز و مؤ سسات اعتباري كه خارج از نظارت بانك مركزي فعاليت مي كنند، از مراكز عمده تمركز پول هاي كثيف در ايران به شمار مي روند، سيستم رسمي بانكي كشور ظرف 35 سال گذشته نوسانات شديدي نداشته است. درواقع، زماني مي توانيد به وجود يك عمليات پول شويي در سيستم بانكي پي ببريد كه نوسانات شديدي در موجودي بانك به وجود بيايد. به علا وه، دليل اينكه بانك هاي رسمي و نظام بانكي دولتي تحت نظارت بوده و از نرخ رشد متعادلي برخوردار بوده اند، عمليات پول شويي در آنها صورت نگرفته است.

پول‌شویی سلامت اقتصادی و اجتماعی کشور را تهدید می‌کند و به  توسعة دامنة فساد اقتصادی و تخریب نهادهای مالی منجر می‌شود و سرمایه‌گذاری‌های مولد و عام‌المنفعه را از مسیر خود خارج می‌کند، بازار غیر‌رسمی را توسعه می‌بخشد و عدم تعادل بازارهای مسکن، بورس، پول و غیره را به دنبال دارد.

آثار سوء پول‌شویی بر اقتصاد کشور بسیار حادتر از آن است که بتوان ریشه‌های آن را صرفاً در خارج از کشور جست. می‌توان با رفع از موانع ساختاری این پدیدة نامیمون را زدود یا دست کم کاهش داد.

ایا امکان اندازه گیری حجم عملیات پولشویی وجوددارد؟

با آنكه با توجه به ویژگی خاص فرایند پول شویی ، آمار و اطلاعات مربوط به آن در خارج از حوزه طبیعی آمارهای اقتصادی كشورها قرار دارد با این حال آمارهای تقریبی و مقدماتی در این باره همراه با سایر ارقام اقتصاد زیر زمینی داده شده است . به عنوان مثال در مورد ارقام پول شویی صندوق بین المللی پول (IMF)برآورد كرده است كه حجم كل پول شویی در دنیا مبلغی حدود 2 تا 5 در صد تولید نا خالص داخلی دنیا است این مقدار با توجه به ارقام تولید ناخالص داخلی سال 1996 بیانگر آن است كه حجم پول تطهیر شده در جهان در سال مذكور در حدود 590 میلیارد دلار تا 5/1 تریلیون دلار آمریكا بوده است.

تنها حد پایین ارقام یاد شده معادل ارزش كل تولیدات اقتصادی كشوری به اندازه اقتصاد اسپانیا است . این حجم عظیم پول شویی می تواند بیانگر تأثیرات منفی بالقوه ای باشد كه بر اقتصادكشورها و اقتصاد جهانی خواهد بود . پولشویی موجب فساد اقتصادی در جوامع می گردد

پولشویی چنان پیچیده است که تمهیدات متداول نتوانسته از شیوه هایی که امروز در این فرآیند بکار میرود جلوگیری کند. به خصوص ردیابی موارد« پولشویی مدرن در فضای سایبر» که به نقل وانتقال فزیکی نیاز ندارد، بطور جدی بغرنج است؛ از طرفی جهانی شدن موجی است که به سرعت مرز ها ،« به ویژه حوزه ی اقتصاد» را در می نوررد ولازمه ی جهانی شدن اقتصاد به حد اقل رسیدن کنترول در تجارت است. علاوه برآن بهره گیری قاچاقچیان از افراد ماهر وحرفه ای در پولشویی، برپیچیدگی ومشکل تر شدن کشف موارد پولشویی افزوده است.

شیوه‌های تطهیر (شستن) پول

شیوه‌های تطهیر پول پیچیده و متنوع است. شیوه‌های پول شویی، به عواملی چون نوع خلاف انجام شده، نوع سیستم اقتصادی و قوانین ومقررات کشوری که در آنجا خلاف صورت گرفته و نوع مقررات کشوری که درآنجا پول تطهیر می‌شود، بستگی دارد.

از معمولیترین و مهم‌ترین روشهای پولشویی این است که پول شویان اقدام به تاسیس شرکت‌های مختلف برای نقل وانتقال پولهای کثیف و همچنین اقدام به هزینه کردن این گونه پولها در امور اقتصادی متنوع همچون انجام کار‌های عمرانی و یا سرمایه گذاری در انواع مختلف بازارهای مالی و خدمات مهندسی گوناگون می‌کنند که راحت ترین روش برای کاهش جلب توجه مجریان قانون به عملیات پول شویی، مقادیر زیادی پول نقد را به مقادیر کوچکی تبدیل نموده و یا به طور مستقیم در بانک سرمایه‌گذاری کرده و یا با آن ابزارهای مالی چون چک، سفته و غیره خریده و در مکانهای دیگر سپرده‌گذاری می‌کنند.
 

از شیوه‌های دیگر تطهیر پول می‌توان به سرمایه گذاری موقت در بنگاههای تولیدی - تجاری قانونی، سرمایه گذاری در بازار سهام و اوراق قرضه، ایجاد سازمانهای خیریه قلابی، سرمایه گذاری در بازار طلا و الماس، شرکت در مزایده‌های اجناس هنری و کالاهای قدیمی و انتقال پول به کشورهای دارای مقررات بانکی آزاد مثل کشور سوئیس اشاره نمود.

به صورتی که پول کثیف زمانی که در فعالیتهای قانونی وارد شده و سرمایه گذاری شود، در طول گردش و دست به دست شدن با پولهای تمیز مخلوط می‌شود، طوری که دیگر شناسایی آن ناممکن می‌گردد.

اکنون بیش از 140 کشور قانون مبارزه با پولشویی دارند وکشورهای که  هنوز در قانون مجازات آنها پولشوی جرم مستقل تعریف نشده با پولشویی، با استفاده از قوانینی که بطور ضمنی به پولشویی  توام با جرایم دیگر اشاره دارد مبارزه می کنند.

سالانه نزديك به 12 هزار ميليارد تومان توسط قاچاقچيان و كارگزاران پول شويي از بدنه اقتصاد ملي جدا شده و از كشور خارج مي شود، بخش غيررسمي به دليل اينكه در برگيرنده پول هاي غيرقانوني حاصل از رشوه، فساد مالي، مواد مخدر و قاچاق است، بالاترين خسارت را به اقتصاد ملي وارد مي كند.

همچنين وقتي در كشوري كارخانه داري توسط يك شعبه بانك ممنوع الخروج مي شود، يا به دليل بند ج تبصره 9 سال ها به كارخانه دار وام نمي دهند، طبيعي است كه در چنين شرايطي ميل به سرمايه گذاري در فعاليت هاي توليدي كاهش پيدا مي كند.

درواقع، سرمايه به جاي تمركز در بخش توليد، به آنجايي كه وعده سود بيشتر مي دهند، مي رود كه همانا بخش غيررسمي اقتصاد است.

در مناطقي از كشور كه فاصله بين درآمد و هزينه افراد زياد است، همكاري با باندهاي مافيايي بيشتر صورت مي گيرد. در مناطق محروم كشورمان مانند كردستان و سيستان و بلوچستان به نمونه هاي زيادي از اين دست برخورد مي كنيم.

يك اقتصاد پويا داراي قوانين و قواعد تشويقي و روان سازي براي تجارت قانوني است. اگر يك چنين سيستمي وجود داشته باشد، قطعاً انگيزه هاي گرايش به قاچاق و بازار غيررسمي كاهش مي يابد. اما وقتي مردم به جاي اينكه پول هاي خود را در بانك بگذارند و 10 درصد بهره بگيرند، در صندوق هاي قرض الحسنه مي گذارند تا 40 درصد سود بگيرند، نشان دهنده اقتصاد غيرپويا است.
 

با توجه به لزوم مبارزه جدي با پولشويي، كارشناسان اقتصادي چندين راه حل را براي كمك به اين امر پيشنهاد مي دهند، كه در زير به مهمترين آنها اشاره مي كينم:

هدایت و سازماندهی مؤثر و کارآمد نهادهای دخیل در امر مبارزه

بررسی و ارزیابی ساختارهای بانکی و مالی به ویژه صندوق های قرض الحسنه و مؤسسات اعتباری

اجرای اصل 44 قانون اساسی بمنظور فاصله گرفتن از اقتصاد دولتی و ایجاد فضای سالم رقابتی در اقتصاد
 

اصلاح ساختارمالیاتی کشور و جلوگیری از فرار مالیاتی پولشویان

عضویت در معاهدات پولی و مالی بین المللی و استفاده از امکانات آنان

تشکیل مرکز حفظ و ارزیابی اطلاعات و مبادله با دیگر کشورها

آموزش و تجهیز پلیس و تعامل با پلیس بین الملل در امر مبارزه

برگزاری سمینارها و نشست‌های مشترک بین استان های منطقه و سایر کشورها