در عقود مشارکتی، نرم افزار بانک ها نمی توانند زیان را پردازش کنند

حجت الاسلام عبادی در گفت وگو با خبرنگار اقتصادی «خبرگزاری دانشجو »، در ارتباط با عقود مشارکتی و نحوه شریک شدن بانک در سود و زیان گفت: منابع بانکی که از سپرده های مردم و یا سرمایه بانک تشکیل شده است به دو صورت انتفاعی و غیر انتفاعی در اختیار مردم قرار می گیرد که در بخش غیر انتفاعی سودی از مردم گرفته نمی شود و تنها کارمزد و هزینه های آن عملیات از گیرنده تسهیلات اخذ می شود که تسهیلات قرض الحسنه نامیده می شود.

عبادی افزود: در بحث انتفاعی ها، بانک مانند یک بنگاه اقتصادی اقدام به پرداخت تسهیلات با عقود مشارکتی و مبادله ای می کند. در عقود مبادله ای ضرر معنا ندارد، چرا که فرض کنید بانک خودرویی که شما لازم دارید و پول ندارید که خریداری کنید تهیه می کند و آن را به صورت اقساطی در اختیار شما قرار می دهد، پس ضرر معنا ندارد.

مدرس بانکداری بدون ربا گفت: اما در عقود مشارکتی بحث بیشتری وجود دارد.  به عنوان مثال فردی قصد انجام کار اقتصادی را دارد و بخشی از سرمایه را دارد و بانک بخش دیگر سرمایه را تامین می کند و این فرد تسهیلات گیرنده با این سرمایه شروع به فعالیت می کند. حال سوال این است که آیا بانک در سود و زیان این فعالیت اقتصادی شریک می شود همانند سایر شرکا یا خیر؟

وی گفت: در حال حاضر اگر از بنده سوال شود بیشترین مشکل در نظام بانکی ما در بخش تخصیص منابع کجاست می گویم در عقود مشارکتی است چرا که بانک ها به دلیل بحث نرخ و به این دلیل که نرخ سود عقود مشارکتی آزاد است اما عقود مبادله ای محدود است و حق ندارند بیش از 15 درصد دریافت کنند علاقه ای به عقود مبادله ای ندارند و بیشتر به دنبال عقود مشارکتی هستند.

عبادی گفت: از سوی دیگر بانک ها به عنوان وکیل سپرده گذاران نمی توانند تنها به دنبال عقود قرض الحسنه باشند چرا که سپرده گذاران نیز به دنبال سود هستند.

مشاور فقهی  موسسه مهر افزود: در نظام اقتصادی ما بنگاه اقتصادی معنای خاص خود را دارد واز سوی دیگر بانک به عنوان یک بنگاه اقتصادی صرف نیست اگرچه به دنبال فعالیت اقتصادی است. اما فقه ما قابلیت ها و عقود مختلفی دارد که بتواند فعالیت اقتصادی انجام دهد و قانون بانکداری بدون ربا هم شیوه های مختلفی را برای فعال اقتصادی بانک معرفی کرده است که یکی از آنها عقود مشارکتی است. البته یکی از مشکل های اساسی ما در بانکداری بدون ربا نیز همین عقود مشارکتی است.

عبادی گفت: یکی از مشکلات ما این است که بانک ها به عقود مشارکتی روی آورده اند و حتی تقاضاهای از مشتریان که نمی شود در قالب عقود مشارکتی صورت گیرد آن را هم در قالب این عقود انجام می دهند، این عقد باطل است. شما فرض کنید فردی برای رهن واحد مسکونی پول احتیاج دارد حال چگونه می توان این مبلغ را در قالب عقود مشارکتی به فرد داد، چه نوع عقد مشارکتی برای این فعالیت وجود دارد؟ این درحالی است که بانک این کار را انجام می دهد. که این عقد دارای مشکل شرعی است.

وی گفت: یک از مشکلات اصلی ما ورود بانک در فعالیت های است که عقود مشارکتی و شراکت معنا دارد و با استفاده از عقود مشارکتی مبالغی را در اختیار مشتریان قرار می دهد.

مدرس بانکداری بدون ربا گفت: از سوی دیگر در عقود مشارکتی نیز اگر تسهیلات گیرنده ثابت کند که بدون افراط و تفریط در فعالیتش با زیان روبرو شده است بانک موظف است در زیان شریک شود که متاسفانه این رعایت نمی شود. اگر چه قانون آن وجود دارد.

 

عبادی گفت: حتی در حال حاضر نرم افزاری که کارمندان بانک با آن کار می کنند تنها مقدار پول و مدت را شناسایی می کند و اگر شخصی بیاید بگوید در فعالیت اقتصادی که به واسطه عقد مشارکتی که با بانک اجرا کرده، سودی کسب نکرده است این جمله برای نرم افزار بانک قابل شناسایی و پردازش نیست و تنها مدت، مبلغ و نرخ را سیستم شناسایی می کند.

وی گفت: ما مشکلات عقود را آسیب شناسی کرده ایم و مدل ارائه داده ایم. ضعف بسترهای نرم افزاری، ضعف بنیه علمی کارکنان و برنامه جامع آموزشی، ضعف در ابلاغ برخی سیاست های کلان، پایین بودن دغدغه برخی از مدیران در اجرای کامل بانکداری و ... مواردی هستند که اگر واقعا این مشکلات رفع شود مطمعنا ما به الگوی بانکداری بدون ربای که 30 سال است قانون آن تصویب شده و هنوز ما اطمینان نداریم که 50 درصد آن عمل شده است یا نه ، خواهیم رسید.

بانک می تواند در عقود مشارکتی سود کسب کند

مدرس بانکداری بدون ربا گفت: ما نباید بنای اولیه را بر این فرض قرار دهیم که بانک در صورت مشارکت واقعی در سود و زیان در عقود مشارکتی ریسک بالایی  انجام می دهد چرا که نرخ سودی که بانک برای عقود مشارکتی قرار می دهد واقعا از نرخ واقعی بازار بسیار پایین تر است. به عنوان مثال اگر در زمینی چهار طبقه ساختمان به صورت مشارکتی ساخته شود آیا این ساختمان داری 25 درصد ارزش افزوده است؟ قطعا بیشتر سود کسب می کند.

عبادی افزود: اما دلیل اصلی بی میلی بانک ها به مشارکت واقعی در عقود مشارکتی این است که دیدگاه واقعی از سوی بانک و مشتری نسبت به عقود بانکداری بدون ربا وجود ندارد. این دیدگاه غیر واقعی در عقود مبادله ای نیز وجود دارد. و اگر بانک ها به عقود مبادله ای روی بیاورند ما مشکلات کمتری نسبت به عقود مشارکتی نداریم چرا که کیفیت اجرای عقود پایین است.

وی در انتها گفت: موسسه مالی مهر تجربه ای ده ساله را در این مورد ارائه داده است و در این مدت با همکاری محققان حوزه فقه بانکی توانسته ایم آسیب شناسی در این حوزه انجام دهیم و مجموعه و پایلوت مناسب به وجود بیاوریم و این موسسه شرایط و الزاماتی را که در بانکداری بدون ربا در مرحله اول و  در مرحله دوم راه اندازی بانکداری اسلامی که مدلی مرتقی تر از بانکداری بدون ربا است شناسایی کرده و در این عرصه پیشگام بوده و توصیه این است که سایر بانک ها نیز از این تجربیات استفاده کنند و از کاراهای موازی و تکراری پرهیز کنیم تا مشکل بانکداری اسلامی که مقام معظم رهبری ، علما و مراجع همواره نسبت به آن ابراز نگرانی کرده اند رفع شود.