سازمان همکاری شانگهای: اهداف، ظرفیت‌ها و عضویت ایران

به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری دانشجو، سازمان همکاری شانگهای در امتداد گفت‌وگوهای امنیتی میان چین و همسایگان آن در دهه ۱۹۹۰ و بر بستر ابتکار «شانگهای ۵» شکل گرفت و در ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱ با پیوستن ازبکستان و امضای «اعلامیه تأسیس» رسمیت یافت. اساس‌نامه سازمان در ژوئن ۲۰۰۲ در سن‌پترزبورگ امضا و از سپتامبر ۲۰۰۳ لازم‌الاجرا شد. در متن منشور، اهدافی چون مقابله با «سه پدیده» (تروریسم، افراط‌گرایی و جدایی‌طلبی)، تحکیم حسن هم‌جواری، توسعه همکاری‌های اقتصادی و انسانی، و احترام به منشور ملل متحد و برابری حاکمیتی دولت‌ها تصریح شده است.

ترکیب اعضا و گسترش

ترکیب اعضا از ۶ کشور مؤسس (چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان) آغاز شد؛ در ۲۰۱۷، هند و پاکستان به عضویت دائم درآمدند؛ ایران در ۴ ژوئیه ۲۰۲۳ به‌طور رسمی عضو دائم شد؛ و بلاروس در ژوئیه ۲۰۲۴ به‌عنوان دهمین عضو پیوست. امروز SCO یک چارچوب فراگیر اوراسیایی با ۱۰ عضو دائم و چندین عضو ناظر و شرکای گفت‌وگوست.

اهداف و منطق راهبردی: «روح شانگهای» و عمل‌گرایی چندبُعدی

در ادبیات رسمی سازمان، «روح شانگهای» بر اعتماد متقابل، منفعت متقابل، برابری، مشورت، احترام به تنوع تمدنی و جست‌وجوی توسعه مشترک تأکید می‌کند. محورهای مأموریتی نیز از امنیت سخت (مبارزه با تروریسم، افراط‌گرایی و جرایم فراملی) تا همکاری‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل، گمرک، کشاورزی، سلامت، آموزش و فرهنگ را در بر می‌گیرد. در سطح بین‌المللی هم، سازمان با نهادهای ملل متحد روابط نهادی برقرار کرده و از ۲۰۰۴ دارای «وضعیت ناظر» در مجمع عمومی است.

روندهای جدید: اقتصاد، انرژی و استاندارد

در سال‌های اخیر، دستورکار اقتصادی و توسعه‌ای پررنگ‌تر شده است: ایده بانک توسعه SCO، بسترهای همکاری انرژی، استانداردسازی گمرکی و حتی استفاده از سامانه ناوبری بیدو در پروژه‌های مشترک مورد بحث قرار گرفته‌اند؛ این گرایش‌ها در بیانیه‌ها و نشست‌های جدید نیز بازتاب داشته‌اند.

قابلیت‌ها و ظرفیت‌ها

۱) ژئوگرافیا و پیوستگی سرزمینی

SCO بخش عمده‌ای از خشکی‌های اوراسیا را پوشش می‌دهد و «ژرفای راهبردی» وسیعی از شرق آسیا تا مرزهای اروپای شرقی را در بر می‌گیرد. مجاورت جغرافیایی و الگوهای هم‌پیوندی تاریخی (شبکه‌های راه‌آهنِ دوران شوروی، راه تاریخی ابریشم، و دالان‌های انرژی) هزینه‌های مبادله را کاهش می‌دهد و امکان طراحی کریدورهای ترانزیتی یکپارچه (ریل، جاده، لوله و فیبر نوری) را تقویت می‌کند. این مزیت مکانی، سازمان را از یک مجمع صرفاً سیاسی فراتر می‌برد و توان «سکو»یی برای اتصال‌پذیری منطقه‌ای ایجاد می‌کند.

۲) جمعیت و بازار

دو اقتصاد پرجمعیت جهان (چین و هند) در کنار روسیه، پاکستان و جمعیت‌های نسبتاً جوان آسیای مرکزی، به SCO یک «بازار داخلی» وسیع می‌دهند. جمعیت بالا به‌معنای کشش مصرفی، تنوع تقاضا و نیروی کار چندلایه است؛ در عین حال به سیاست صنعتی و زیرساختیِ هوشمند نیاز دارد تا به ارزش‌افزوده و تجارت درون‌صنعتی بدل شود.

۳) اقتصاد، تجارت و سرمایه‌گذاری

به‌رغم ناهمگونی سطح توسعه (از اقتصادهای بزرگ G20 تا اقتصادهای کوچک‌تر)، الگوی مکملیّت درون‌منطقه‌ای قابل توجه است: چین و هند پیشران‌های صنعتی و فناوری و بازار مصرف؛ روسیه و آسیای مرکزی پیشران‌های انرژی، فلزات و مواد خام؛ و کشورهایی مانند ایران، قزاقستان و ازبکستان پیوند‌دهنده حلقه انرژی ـ ترانزیت ـ بازار منطقه‌ای. برنامه‌های پیشنهادی اخیر برای تعمیق همکاری مالی، ایجاد نهادهای توسعه (بانک/صندوق توسعه SCO) و کریدورهای کالایی دیجیتال (گمرکات هوشمند، تبادل داده‌های لجستیک) چشم‌انداز ارتقای تجارت درون‌منطقه‌ای را بهبود می‌دهد.

۴) انرژی و امنیت عرضه

SCO با در اختیار داشتن بخش بزرگی از ذخایر متعارف گاز و نفت جهان (روسـیه، ایران، قزاقستان و …)، و نیز زنجیره‌های جدید انرژی (برق فرامرزی، انرژی‌های تجدیدپذیر در آسیا-میانه، باتری و مواد معدنی حیاتی) پیکره‌ای «انرژی‌محور» دارد. این ظرفیت هم مزیت و هم مسئولیت است: مزیت از حیث امنیت عرضه و تنوع مسیرها؛ مسئولیت از حیث سرمایه‌گذاری عظیم، استانداردهای ایمنی، و همسوسازی با گذار انرژی.

۵) امنیت، پایداری و ضدتروریسم

ساختار ضدتروریسم منطقه‌ایِ «راتس» (RATS) و رزمایش‌های مشترک اثبات کرده‌اند که همکاری امنیتی عملیاتی، به‌ویژه در مقابله با تروریسم، افراط‌گرایی، جرایم سازمان‌یافته و مواد مخدر، جزء هسته سخت سازمان است. با این‌حال، محیط امنیتی امروز پیچیده‌تر شده: سایبری، حفاظت زیرساخت‌های حیاتی، پدافند زیستی، و امنیت مرزی هوشمند، همگی به فهرست موضوعات افزوده شده‌اند.

۶) فناوری، استاندارد و فضانوردی

دسترسی به ظرفیت‌های فضایی (چین، روسیه، هند) و زیرساخت‌های موقعیت‌یابی (مانند بیدو) امکان کاربردهای مشترک در کشتیرانی، ریلی، کشاورزی دقیق و امداد و نجات را فراهم می‌کند. همگرایی استانداردها در مخابرات، اینترکانکشن برق، پست و گمرک، هزینه‌های تبادل را کاهش و تاب‌آوری زنجیره‌های تأمین را افزایش می‌دهد.

۷) حکمرانی اقتصادی و مالی

طرح‌های متناوب برای تقویت تسویه‌های محلی (Local Currency Settlement)، ایجاد سازوکارهای مالی منطقه‌ای و بانک توسعه، از پیامدهای فشار تحریم‌ها و ریسک‌های دلاری است. چنان سازوکارهایی می‌تواند تجارت را تسهیل کند، اما نیازمند حکمرانی شفاف، قواعد احتیاطی، و سازگاری با استانداردهای مبارزه با پول‌شویی/تأمین مالی تروریسم (FATF) است.

ایران: از ناظر به عضو دائم و پیامدها

ایران پس از سال‌ها حضور به‌عنوان ناظر و طی فرآیند حقوقیِ چندمرحله‌ای، در ۴ ژوئیه ۲۰۲۳ به عضویت کامل سازمان درآمد؛ یک سال بعد بلاروس نیز پیوست و امروز ترکیب ده‌عضوی تثبیت شده است. این ارتقا، حقوق و تعهدات ایران را تغییر داده: مشارکت کامل در تصمیم‌سازی‌ها، امکان هدایت کارگروه‌ها، دسترسی به برخی برنامه‌ها/پروژه‌های مشترک و ورود فعال به گفت‌وگوهای دستورکاری (امنیتی، اقتصادی و انسانی). در عین حال، مسئولیت هم‌راستاسازی مقررات داخلی با اسناد سازمانی و اجرای تعهدات موافقت‌نامه‌ای نیز افزایش یافته است.

سازمان در سال‌های ۲۰۲۴–۲۰۲۵ نیز دستورکار توسعه‌محور را برجسته کرده است (ایده بانک توسعه، پلتفرم انرژی و دسترسی به بیدو). این روند، پنجره‌های جدیدی برای پروژه‌های مشترکِ انرژی، زیرساخت، دیجیتال و مالی پیش روی اعضا گذاشته که ایران به‌عنوان عضو جدید می‌تواند از مرحله «شرکت در نشست‌ها» به «شکل دادن به پروژه‌ها» عبور کند.

ایران و عضویت دائم در SCO: تحولی راهبردی از ۲۰۲۳ به بعد

ایران از ۴ ژوئیه ۲۰۲۳ رسماً به عضویت دائم سازمان درآمد. این تغییر جایگاه، به تهران اجازه می‌دهد در تصمیم‌سازی‌ها، هدایت کارگروه‌ها، بهره‌مندی از پروژه‌های منطقه‌ای و طراحی پروژه‌های مشترک مشارکت فعال داشته باشد.

فرصت‌های کلیدی عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای

اتصال ترانزیتی ایران به کریدورهای منطقه‌ای

موقعیت ایران در مسیر کریدورهای شمال–جنوب (INSTC)، شرق–غرب و شاخه‌های دریایی، این امکان را فراهم می‌کند تا از طریق SCO:

• زیرساخت‌های گمرکی و ترانزیتی را با اعضا هم‌راستا کند.

• قراردادهای چندجانبه در زمینه استفاده از بنادر و ریل را امضا کند.

• ریسک‌های تحریم و بیمه را از طریق سازوکارهای مالی منطقه‌ای مدیریت کند.

تبدیل ایران به حلقه مکمل در زنجیره ارزش انرژی

ایران با عضویت در SCO می‌تواند:

• سوآپ انرژی (نفت و گاز) را توسعه دهد.

• در اتصال‌های برقی و مدیریت پیک بار همکاری کند.

• صنعت پتروشیمی را در قالب بازار مشترک انرژی منطقه‌ای گسترش دهد.

• در روند کربن‌زدایی منطقه با محورهای کم‌هزینه مشارکت کند.

تسویه‌های مالی غیردلاری و سرمایه‌گذاری چندجانبه

ایران می‌تواند در بستر SCO:

• از تسویه با ارزهای ملی برای کاهش هزینه تجارت استفاده کند.

• از بانک/صندوق توسعه سازمان برای تأمین مالی پروژه‌ها بهره ببرد.

• با ایجاد چارچوب‌های تبدیل ارز (Cross Rates)، نظام مالی تطبیق‌پذیر ایجاد کند.

مشارکت در صنعت مشترک و انتقال فناوری

از طریق پروژه‌های هم‌ساخت با چین، روسیه و هند، ایران می‌تواند به‌ویژه در تجهیزات راه‌آهن، معدن، و نفت و گاز وارد زنجیره تولید شود و با همگرایی در استانداردها، هزینه صادرات به شرق را کاهش دهد.

بهره‌مندی از فناوری فضایی و خدمات ناوبری

دسترسی به خدمات سنجش‌ازدور و ناوبری بیدو، امکان توسعه کشاورزی دقیق، مدیریت منابع و کاربردهای حمل‌ونقل هوشمند را فراهم می‌کند.

همکاری امنیتی منطقه‌ای

ایران می‌تواند با تکیه بر ساختار «راتس» و رزمایش‌های مشترک، امنیت مرزی، مقابله با افراط‌گرایی و مواد مخدر، و همچنین پدافند سایبری را ارتقا دهد.

تقویت دیپلماسی چندجانبه و کاهش ریسک ژئوپلیتیکی

حضور در نشست‌های تخصصی سازمان همکاری شانگهای، ابزار مؤثری برای تنوع‌بخشی سیاست خارجی ایران و ایجاد «بیمه پورتفوی» در برابر بحران‌های ژئوپلیتیکی است.

نتیجتا سازمان همکاری شانگهای امروز یک چارچوب چندبُعدی اوراسیایی است که از یک پلتفرم امنیتیِ ضدتروریسم فراتر رفته و به‌تدریج دستورکار توسعه، زیرساخت، انرژی و مالی را نیز برجسته کرده است. منشور سازمان اهداف روشنی را در امنیت، اقتصاد و همکاری‌های انسانی تعیین کرده و روابط نهادی با ملل متحد بر مشروعیت بین‌المللی آن افزوده است. ایران با عضویت دائم از ۴ ژوئیه ۲۰۲۳ وارد فاز جدیدی شده است؛ اکنون فرصت دارد از نقش «حاضر در نشست‌ها» به نقش «معمار پروژه‌ها» تغییر وضعیت دهد. پنجره‌های اصلی برای ایران در سه حوزه کلیدی است: (۱) ژئو‌اکونومی ترانزیت و اتصال کریدورها؛ (۲) زنجیره ارزش انرژی و برق فرامرزی/سوآپ‌های هوشمند؛ (۳) مالی–استاندارد–دیجیتال (تسویه‌های محلی، بانک توسعه، گمرک هوشمند و استانداردسازی). موفقیت در بهره‌برداری، به اصلاحات داخلی (زیرساخت، حکمرانی تطبیق، استاندارد)، معماری مالی چندسطحی، و دیپلماسی پروژه‌محور با سه‌ضلعی چین–روسیه–هند وابسته است. افق پیشِ رو نشان می‌دهد که SCO، با وجود ناهمگونی‌ها و رقابت‌های درون‌باشگاهی، ظرفیت بالفعل برای تبدیل‌شدن به سکوی همکاریِ «امنیت–زیرساخت–توسعه» را دارد؛ ظرفیتی که اگر ایران هوشمندانه آن را با اولویت‌های ملی هم‌خط کند، می‌تواند به رشد پایدار، تاب‌آوری ژئو‌اکونومی و ارتقای نقش منطقه‌ای کشور بینجامد.