راز مجوز پیامرسانها در ایران/ آیا تلگرام میتواند در ایران مجوز بگیرد؟
به گزارش گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو، در دنیای امروز پیامرسانها دیگر صرفاً اپلیکیشنهای چت نیستند؛ آنها به زیرساختهای حیاتی ارتباطی، اقتصادی و دادهای تبدیل شدهاند. در ایران، موضوع پیام رسانهای داخلی و خارجی از منظر مجوز، نظارت، استفاده کاربران و مخاطرههای مربوط به «دادههای بزرگ» (Big Data) اهمیت ویژهای یافته است.
روند مجوزدهی: داخلیها و خارجیها
برای پیامرسانهای خارجی که مایلاند رسماً در ایران فعالیت کنند، گامهایی تعریف شده است. ابتدا باید درخواست خود را به «پنجره واحد» یا زیرساخت قانونی ثبت کنند، سپس نماینده قانونی ایرانی معرفی نمایند و تعهد دهند که داده کاربران ایرانی را داخل کشور میزبان یا تحت نظارت داخلی قرار دهند.
همچنین باید با مقررات محتوایی، همکاری با نهادهای نظارتی ایران، و الزامات امنیتی هماهنگ شوند. مثلاً اگر تلگرام بخواهد در ایران مجوز بگیرد، لازم است تمامی این مراحل را طی کند تا از منظر قانونی پذیرفته شود.
در مقابل، پیامرسانهای داخلی مسیر سادهتری دارند، آنها باید به ثبت شرکت داخلی، داشتن سهام عمدتاً ایرانی، میزبانی دادهها داخل کشور، رعایت الزامات امنیتی، فنی و محتوایی بپردازند. پیامرسانها از حیث فنی و امنیتی ابتدا توسط سازمان فناوری اطلاعات ایران ارزیابی میشوند و پس از تأیید، میتوانند فعالیت کنند.
نکته مهم این است که روند مجوزدهی صرفاً ورود به بازار نیست؛ نظارت مستمر پس از راهاندازی نیز بخشی از تعهدات است، یعنی پیامرسان باید سیستمهای گزارشدهی، حذف محتوا و کنترل گروهها و کانالهای بزرگ را در اختیار داشته و پاسخگو باشد.
وضعیت بازار پیامرسانها در ایران
از منظر استقبال کاربران، پیام رسانهای داخلی در ماههای اخیر رشد چشمگیری داشتهاند. طبق گزارشات، مجموع کاربران فعال ماهانه پیام‑رسانهای بومی (مانند روبیکا، ایتا، بله و دیگران) تا پایان اردیبهشت به بیش از ۱۰۱ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر رسیده است. همچنین طبق نظر سنجی مرکز افکارسنجی «ایسپا»، ۱۴٫۹ ٪ افراد بالای ۱۸ سال فقط از پیامرسانها و رسانههای داخلی استفاده میکنند، ۳۷٫۶ ٪ فقط از خارجیها و ۲۵٫۵ ٪ از هر دو پیام رسان (داخلی و خارجی) استفاده میکنند.
در بین اپلیکیشنهای خارجی به ترتیب بیشترین میزان استفاده، اینستاگرام با ۵۰/۶ درصد کاربر مرد و ۵۰/۷ درصد کاربر زن، تلگرام با ۴۱/۴ درصد کاربر مرد و ۳۷/۱ کاربر زن و واتساپ با ۳۳/۱ کاربر مرد و ۳۳/۵ کاربر زن را به خود اختصاص دادند.
در بین اپلیکیشنهای ایرانی ایتا با ۲۴ درصد کاربر مرد و ۳۴/۱ درصد کاربر زن در رتبه نخست قرار قرار بعد از آن پلتفرم روبیکا با ۲۶/۹ درصد کاربر مرد و ۳۰/۳ درصد کاربر خانم، اپلیکیشن بله با ۷/۸ درصد کاربر مرد و ۱۱/۶ درصد کاربر زن به ترتیب در رتبه دوم و سوم قرار گرفتند.
مخاطره دادهها و استفاده از Big Data
پیامرسانها، چه داخلی و چه خارجی، مقادیر قابلتوجهی از دادههای کاربران شامل پیامها، فایلها، موقعیتها، تماسها و… را تولید و ذخیره میکنند، چیزی که در زمرۀ «دادههای بزرگ» طبقهبندی میشود. استفاده از این دادهها برای تحلیل، تبلیغات هدفمند، نظارت یا حتی فروش داده، یک ریسک جدی امنیتی و حریم خصوصی محسوب میشود.
برای مثال، پیامرسانهای خارجی ممکن است تحت فشار دولت یا شرکتهای جهانی قرار گیرند تا داده کاربران ایرانی را در اختیار بگذارند یا سرورهایشان خارج از کشور قرار گرفته باشد؛ در ایران، یکی از دلایل محدود شدن فعالیت برخی پیامرسانها همین «عدم امکان اعمال حاکمیت بر داده» ذکر شده است.
از سوی دیگر، پیامرسانهای داخلی که موظف به میزبانی دادهها داخل کشور هستند، به دلیل الزام نظارتی، در معرض پرسشهایی قرار دارند: آیا واقعاً دادهها کاملاً داخلی هستند؟ آیا نظارت بر آنها شفاف است؟
شفافیت گمشده در مسیر دیجیتال
محمد کشوری، کارشناس فناوری اطلاعات و فضای مجازی، در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری دانشجو، درباره وضعیت صدور مجوز و نظارت بر پیامرسانها در کشور اظهار کرد: نظام مجوزدهی پیامرسانهای داخلی هنوز از چارچوب مشخص و استانداردی برخوردار نیست. زیرا در بسیاری از موارد، پیامرسانها ابتدا شکل گرفتهاند و پس از رشد و گسترش فعالیت خود، برای دریافت مجوز اقدام کردهاند.
وی در توضیح وضعیت پیامرسانهای خارجی نیز گفت: در مورد پلتفرمهای بینالمللی، شرایط به مراتب متفاوتتر است. پیامرسانهای بزرگ جهانی معمولاً پس از تثبیت جایگاه خود در بازارهای بینالمللی، در کشورهای مختلف مجوزهایی را دریافت میکنند، اما این مجوزها فرآیندی مشابه پروانه فعالیت رسمی در ایران ندارد. اغلب این مذاکرات بر پایه توافقهای دوجانبه یا شرایط خاص هر کشور انجام میشود و نه الزاماً در قالب مصوبهای واحد یا فرآیند مشخص قانونی.
کشوری افزود: بر اساس مصوبه سال ۱۳۹۶، تمامی پیامرسانها ــ داخلی یا خارجی ــ مشمول یک چارچوب قانونی واحد برای فعالیت در ایران هستند، اما در عمل این مقررات به طور کامل اجرا نشده است. حتی بسیاری از پلتفرمهای بینالمللی به دلیل اختلاف نظر در موضوعاتی مانند محل ذخیره دادهها و انتقال اطلاعات کاربران، حاضر به پذیرش الزامات کشورها نمیشوند.
این کارشناس فناوری با اشاره به پیچیدگی تعاملات بینالمللی در حوزه پلتفرمهای ارتباطی خاطرنشان کرد: شرایط نظارتی بر پلتفرمها در کشورهای مختلف به میزان قدرت سیاسی و اقتصادی آن کشورها بستگی دارد. برای مثال، الزام به استقرار سرورها در خاک کشور، از نظر فنی چالشبرانگیز است و همه شرکتها زیر بار چنین درخواستی نمیروند؛ مگر در شرایطی که بازار آن کشور برایشان از اهمیت ویژهای برخوردار باشد.
کشوری در ادامه با اشاره به نمونههایی در سطح جهانی گفت: در خود آمریکا نیز چالشهای مشابهی وجود دارد. اختلافات میان دولت این کشور و پلتفرمهایی نظیر تیکتاک طی سالهای اخیر هنوز به نتیجه نهایی نرسیده است. در مواردی حتی پس از تصویب قوانین محدود کننده، تصمیمات سیاسی موجب تعلیق یا بازنگری در اجرای آنها شده است.
روند مجوزدهی و نظارت بر پیامرسانها در ایران نشان میدهد که فعالیت رسمی در این حوزه، هم برای پیامرسانهای داخلی و هم برای خارجیها، مستلزم رعایت الزامات فنی، امنیتی، محتوایی و میزبانی دادهها است. با وجود این چارچوبها، چالشهای اجرایی و نظارتی همچنان باقی است؛ پیامرسانهای داخلی اغلب پس از رشد اولیه اقدام به دریافت مجوز میکنند و پیامرسانهای خارجی نیز در مواجهه با الزامات میزبانی دادهها و مقررات محتوایی، مسیر پیچیدهای پیشرو دارند. این وضعیت، هم فرصت توسعه بازار داخلی و افزایش امنیت دادهها را فراهم میکند و هم محدودیتهایی برای ورود پلتفرمهای جهانی ایجاد میکند.
در کنار این مسائل، مخاطرات مربوط به دادههای بزرگ (Big Data) و شفافیت نظارت، اهمیت ویژهای یافته است. حتی با میزبانی داخلی دادهها، پرسشهایی درباره دسترسی و کنترل بر دادهها مطرح است و برای پیامرسانهای خارجی، اعمال حاکمیت ملی بر دادهها چالش اصلی محسوب میشود. به همین دلیل توسعه پیامرسانها در ایران نیازمند تعادل میان حمایت از بومیسازی، امنیت ملی و حفظ دسترسی کاربران به خدمات جهانی است، در حالی که شفافیت در روند مجوزدهی و نظارت، کلید اعتماد عمومی و کارآمدی سیستمهای دیجیتال خواهد بود.