بنزین در ایران قربانی تصمیمات اشتباه/ کیفیت پایین خودرو، جیب دولت را خالی می‌کند

به گزارش گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو؛ مصرف بنزین در ایران در سال‌های اخیر به سطح هشدار رسیده است و این موضوع یکی از چالش‌های اساسی اقتصادی، انرژی و محیط زیستی کشور محسوب می‌شود. گزارش‌ها نشان می‌دهند که در تابستان امسال، بیش از ۱۲ میلیارد لیتر بنزین در کشور مصرف شده است. این حجم مصرف بالا، هم فشار زیادی بر منابع سوختی کشور وارد می‌کند و هم هزینه‌های سنگینی به بودجه کشور تحمیل می‌کند.

یکی از دلایل اصلی این مصرف بی‌رویه، ناترازی ناوگان حمل‌ونقل است؛ حدود نیمی از وسایل نقلیه کشور فرسوده‌اند و پرمصرف شناخته می‌شوند. این وضعیت باعث افزایش اتلاف سوخت، آلودگی هوا و هزینه‌های اقتصادی می‌شود.

از سوی دیگر، هدررفت بنزین در ایران بالاتر از متوسط جهانی تخمین زده شده است. این مسأله در حالی رخ می‌دهد که ایران باید از ظرفیت منابع نفتی خود برای مصرف بهینه و صادرات استفاده کند، نه اینکه به واردکننده بنزین تبدیل شود. یکی از پیامد‌های این مصرف بالا، فشار بیشتر بر ذخایر و بودجه است؛ شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران اعلام کرد که یارانه اختصاص یافته به بنزین در سال گذشته، یک میلیون و ۶۸۰ هزار همت (معادل ۲۱ میلیارد دلار) بوده است.

برای مقابله با این هدررفت، برخی سیاست‌ها در حال اجرا هستند: اسقاط خودرو‌های فرسوده، نوسازی ناوگان، و جایگزینی موتوربرقی یا کم‌مصرف. به‌عنوان نمونه، در سال گذشته، ۳۴۹ هزار خودروی فرسوده اسقاط شد. بر اساس برآورد‌های وزارت صمت، اسقاط این تعداد خودرو بیش از ۲.۶ میلیارد لیتر صرفه‌جویی در مصرف سوخت به همراه داشته است. با این حال، کارشناسان معتقدند که بدون اصلاح سیاست‌های انرژی، حمل‌ونقل عمومی و قیمت‌گذاری سوخت، این اقدامات به تنهایی کافی نخواهند بود.

امیرحسین کاکایی، کارشناس حوزه خودرو در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری دانشجو درباره وضعیت فعلی ناوگان کشور گفت: اکنون حدود ۲۷ تا ۳۰ میلیون خودرو و ۱۲ تا ۱۳ میلیون موتورسیکلت در کشور در حال تردد هستند. اگر فرض کنیم طی ده سال گذشته سالانه ۱.۵ میلیون خودروی نو وارد ناوگان شده، حدود ۱۲ تا ۱۵ میلیون خودرو بیش از ده سال سن دارند و نزدیک به ۵ تا ۶ میلیون خودرو بالای ۲۰ سال سن دارند.

ناوگان فرسوده، قاتل واقعی سوخت

این کارشناس خودرو افزود: این وضعیت در خودرو‌های سنگین و ناوگان تاکسیرانی نیز مشاهده می‌شود. بسیاری از این خودرو‌ها فرسوده و آلاینده‌اند و بخش قابل توجهی از مصرف سوخت کشور را به خود اختصاص می‌دهند.

کاکایی درباره سیاست گذاری نادرست گفت: اشتباه بزرگ سیاست‌گذاری، تمرکز روی خودرو‌های سواری بوده است. این موضوع باعث شده منابع کافی برای سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل عمومی وجود نداشته باشد. در تهران، سهم حمل‌ونقل عمومی از حدود ۱۰ درصد به کمتر از ۵ درصد کاهش یافته است. نتیجه این است که استفاده از خودرو‌های تک‌سرنشین افزایش یافته، ترافیک سنگین‌تر شده و مصرف سوخت به‌طور تصاعدی بالا رفته است.

خودرو سازگار، سوخت ناسازگار

این کارشناس خودرو در رابطه با کیفیت خودرو‌های تولید داخل توضیح داد: طی سال‌های اخیر بسیاری از خودرو‌های داخلی با استاندارد یورو ۵ تولید شده‌اند و با استاندارد‌های رایج دنیا فاصله زیادی ندارند، اما سوخت کشور با این استاندارد تطابق ندارد. بخش عمده بنزین عرضه‌شده عدد اکتان زیر ۹۰ دارد، در حالی که خودرو‌های کشور باید بنزینی با عدد اکتان بالای ۹۳ مصرف کنند. این موضوع باعث افزایش مصرف سوخت، آلایندگی و استهلاک خودرو‌ها شده است.

او اضافه کرد: باید به این نکته توجه کرد وقتی اعلام می‌شود مصرف سوخت یک خودرو ۶.۸ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر است، این عدد بر اساس شرایط آزمایشگاهی است. در شرایط واقعی شهری و بین‌شهری، مصرف واقعی بسیار بیشتر خواهد بود. سبک رانندگی نیز می‌تواند مصرف را تا دو برابر افزایش دهد.

کاکایی تاکید کرد: هنگامی که گفته می‌شود مصرف سوخت خودرو‌های داخلی بالاست، باید توجه کرد بخشی از این موضوع به استهلاک و سن بالای خودرو‌های موجود مربوط است و در طی ماه‌های اخیر در تولید خودرو‌های جدید، مسئله مصرف سوخت ارتقاء یافته است.

راهکار پاک، قیمت بالا

کاکایی با اشاره راهکار‌های کاهش مصرف سوخت گفت: خودرو‌های هیبرید و برقی می‌توانند مصرف را از حدود ۶.۵ لیتر به حدود ۴ لیتر کاهش دهند، اما قیمت بالای آنها مانع جایگزینی خودرو‌های فرسوده می‌شود. تجربه گذشته خودرو‌های گازسوز نشان داد وقتی قیمت سوخت پایین باشد، نه مردم انگیزه استفاده از فناوری‌های جدید دارند و نه تولیدکننده انگیزه تولید گسترده.

اصلاح قیمت سوخت، راه نجات

کاکایی ریشه اصلی مشکلات را  پایین بودن قیمت حامل‌های انرژی و نظام یارانه‌ای که به جای حمایت از حمل‌ونقل عمومی، یارانه را به مصرف‌کننده خودرو شخصی می‌دهد، دانست و توضیح داد: وقتی قیمت سوخت پایین باشد، دولت درآمدی برای ایجاد مشوق فناوری جدید یا توسعه حمل‌ونقل عمومی ندارد. در کشور‌های پیشرفته، مالیات سوخت، هزینه توسعه حمل و نقل عمومی و خودرو‌های پاک را تامین می‌کند. اما در ایران، سوخت یارانه دارد و بودجه‌ای برای توسعه باقی نمی‌ماند.

وقتی واردات خودرو ممنوع باشد، خروج خودرو‌های فرسوده کاهش می‌یابد و خودرو‌های فرسوده به‌ویژه کامیون و اتوبوس همچنان در ناوگان باقی می‌مانند.

اصلاح سیاست‌ها، پایان هدررفت سوخت

کاکایی با بیان اینکه در کشور‌های توسعه‌یافته کاهش مصرف سوخت یک مجموعه کامل از سیاست‌های هماهنگ است، توضیح داد: قیمت انرژی اصلاح می‌شود، یارانه‌ها هدفمند می‌شود، حمل‌ونقل عمومی گسترش می‌یابد، فرهنگ عمومی اصلاح می‌شود و قوانین بازدارنده نیز وجود دارد. اما در ایران مجموعه‌ای از سیاست‌های اشتباه کنار هم قرار گرفته‌اند؛ سوخت ارزان، حمل‌ونقل عمومی توسعه‌نیافته، بحران اقتصادی، ضعف زیرساخت، ضعف اعمال قانون و عدم تغییر رفتار مصرف‌کننده. تا زمانی که اقتصاد، قیمت انرژی، نظام یارانه و سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل عمومی اصلاح نشود، نه خودرو برقی، نه استاندارد جدید و نه اقدامات مقطعی راه‌حل پایدار نخواهند بود.

در نهایت، رشد مصرف بی‌رویه بنزین نتیجه مجموعه‌ای از عوامل است که در تعامل با یکدیگر اثرگذارند. قیمت غیرواقعی سوخت و نظام یارانه‌ای نادرست، انگیزه مردم برای استفاده بهینه از سوخت و جایگزینی خودرو‌های فرسوده را کاهش داده و منابع مالی دولت برای توسعه حمل‌ونقل عمومی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پاک را محدود کرده است. علاوه بر این، تمرکز سیاست‌گذاران صرفاً بر خودرو‌های سواری و عدم توسعه گسترده ناوگان عمومی، سهم استفاده از خودرو‌های تک‌سرنشین را افزایش داده و ترافیک و مصرف سوخت را به شدت بالا برده است. کیفیت سوخت نیز با استاندارد خودرو‌ها همخوانی ندارد؛ پایین بودن عدد اکتان بنزین عرضه‌شده در برابر نیاز خودرو‌های مدرن باعث افزایش مصرف، استهلاک و آلایندگی شده است.

با وجود اقدامات محدود مانند اسقاط خودرو‌های فرسوده و ورود خودرو‌های هیبرید و برقی، اثر واقعی این سیاست‌ها محدود باقی مانده است. خودرو‌های هیبرید و برقی می‌توانند مصرف سوخت را به میزان قابل توجهی کاهش دهند، اما قیمت بالای آن‌ها و محدودیت توان خرید عمومی، مانع جایگزینی گسترده شده و اثر ملی آنها محدود است.

تجربه جهانی نشان می‌دهد که کاهش پایدار مصرف سوخت نیازمند یک بسته کامل سیاستی است: اصلاح قیمت انرژی و هدفمند کردن یارانه‌ها، سرمایه‌گذاری گسترده در حمل‌ونقل عمومی، ارتقای کیفیت سوخت و خودروها، تغییر فرهنگ رانندگی و اعمال قوانین بازدارنده برای خودرو‌های فرسوده.

بدون اجرای همزمان این سیاست‌ها، مصرف بنزین همچنان فراتر از استاندارد‌های جهانی خواهد بود و فشار اقتصادی و زیست‌محیطی ادامه خواهد یافت. صنعت خودرو نیز بدون اصلاحات ساختاری، قادر به کاهش مصرف واقعی نخواهد بود. در نتیجه، تنها راهکار پایدار برای کنترل مصرف سوخت در ایران، بازنگری همزمان در قیمت سوخت، سیاست‌های یارانه‌ای، نوسازی ناوگان و توسعه حمل‌ونقل عمومی است تا از هدررفت میلیارد‌ها لیتر بنزین جلوگیری شود و اثرات اقتصادی، محیط زیستی و اجتماعی آن کاهش یابد.