در گفتوگو با دانشجو مطرح شد:
کیفیت آب شرب قم سال آینده کاهش مییابد / ناچاریم از چاههای کمکیفیت داخل استان استفاده کنیم
مدیرعامل آب منطقهای قم گفت: با کاهش شدید ذخایر سدهای تأمینکننده آب شرب، امکان برداشت از سد پانزده خرداد از بین رفته و برای جبران کمبود، ناچار به استفاده گسترده از چاههای کمکیفیت داخل استان خواهیم شد.
محمد احمدیجبلی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری دانشجو با اشاره به وضعیت سدهای استان قم اظهار کرد: یکی از منابع تأمین آب شرب استان قم، سد ۱۵ خرداد است. افزون بر آن، سد کوچری نیز وجود دارد که کاربری آن صرفاً برای تأمین آب شرب و صنعت است. سد پانزده خرداد عمدتاً برای شرب استفاده میشود و تا حدی نیز در صنعت و کشاورزی نقش دارد.
سد ۱۵ خرداد در آستانه خشکشدن؛ ورود به حجم مرده و پایان قابلیت شرب
وی افزود: حجم مخزن این سد ۲۰۰ میلیون مترمکعب است. در این حجم ۲۰۰ میلیون مترمکعبی، بهسبب آنکه طی سالیان گذشته ورودی سد به حداقل رسیده و اکنون کمترین مقدار ورودی را شاهدیم عمدتاً به دلیل کمبارشیهای مداوم، حجم آب سد طی چند سال اخیر کاهش یافته است چرا که هم ورودی نداشته و هم تبخیر بالایی داشته است. از همین رو، حجم آب بهتدریج کاهش یافته و اکنون به ۱۵ میلیون مترمکعب رسیده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم با بیان اینکه حجم ۱۵ میلیون مترمکعب حجم مرده سد نامیده میشود، گفت: حجم مرده یعنی حجمی که کیفیت آب در آن به حدی افت کرده که دیگر ارزشی برای استفادهی شرب ندارد. در این حجم هم رشد جلبکها مشاهده میشود، هم بو و طعم نامطلوب دارد و هم میزان شوری آن بسیار بالاست؛ بنابراین هیچ ارزشی برای انتقال و مصرف شرب ندارد و به احتمال زیاد تابستان آینده دیگر آبی در این سد باقی نخواهد بود که بتوان برای شرب، کشاورزی یا دیگر مصارف روی آن حساب کرد مگر آنکه لطف الهی شامل حالمان شود و بارش مناسبی در بالادست رخ دهد تا حجم قابلتوجهی آب در مخزن سد جمع شود.
وابستگی قم به سد کوچری و کاهش ۱۵ میلیون مترمکعبی ذخایر آن
احمدیجبلی با اشاره به سد کوچری نیز گفت: سد دیگر ما که اکنون بیشتر وابستگی استان به آن است، سد کوچری است. این سد حجم مخزن ۲۰۸ میلیون مترمکعبی دارد. آبی که از سرشاخههای دز منتقل میشود، پس از عبور از شهرستان الیگودرز به پشت سد گلپایگان میرسد. سدی کوچک با ظرفیتی حدود ۴۰ میلیون مترمکعب. از آنجا سرریز شده و حدود ۱۲ کیلومتر پایینتر وارد مخزن سد کوچری میشود و ذخیره میگردد. اکنون حجم آب موجود در سد کوچری کمتر از ۱۰۰ میلیون مترمکعب است؛ یعنی از ظرفیت ۲۰۸ میلیون مترمکعبی آن، حدود ۹۷ میلیون مترمکعب آب در مخزن وجود دارد. عمده وابستگی شهر قم نیز در حال حاضر به همین آب منتقلشده از سرشاخههای دز است.
وی افزود: با توجه به بارندگی اندک و شاید حتی نبود بارندگی در بالادست، جریان خاصی برای افزایش حجم سد کوچری وجود ندارد. سد کوچری اکنون نسبت به سال گذشته حدود ۱۵ میلیون مترمکعب کاهش ذخیره داشته است. ازاینرو برای مصارف آینده استان باید نهایت مراقبت را داشته باشیم. احمدیجبلی تصریح کرد: به همین دلیل، سال آینده دیگر امکان استفاده از ظرفیت سد پانزده خرداد را نخواهیم داشت. در سالهای گذشته، ما سالانه بین ۱۰ تا ۱۲ میلیون مترمکعب و گاه حتی بیشتر از سد پانزده خرداد برداشت میکردیم و این آب کمکی برای مدیریت نیازهای استان بود. اما امسال این ۱۲ میلیون مترمکعب نیز وجود نخواهد داشت. سد کوچری نیز با کاهش ذخیرهای که تجربه کرده، ما را ناگزیر میسازد که حجم کمتری آب از آن دریافت کنیم.
چاههای کمکیفیت جایگزین آب سدها؛ کاهش محسوس کیفیت آب شرب در سال آینده
وی گفت: در نتیجه، برای جبران کمبود آب شرب شهر قم ناچاریم از چاههای داخل استان بهرهبرداری کنیم. این یعنی افزایش میزان تزریق آب چاهها به شبکه، چاههایی که حدود ۵۳ حلقه از آنها در بستر رودخانه قرار دارد و ۱۲ حلقه نیز در منطقه علیآباد فعال است. این چاهها در چنین شرایطی به کمک تأمین آب شرب استان قم خواهند آمد. اما باید توجه داشت که متأسفانه کیفیت این چاهها مطلوب نیست و بنابراین انتظار میرود که کیفیت آب شرب در شبکهی شهری قم کاهش یابد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم اضافه کرد: با این حال، اختلاط آب حاصل از سرشاخههای دز با آب چاههای داخلی، میتواند مجموعاً نیاز شرب استان را تأمین کند. امیدواریم اگر مشکل خاصی پیش نیاید، تابستان آینده را با دغدغهای کمتر پشت سر بگذاریم و امیدواریم بارندگیهای خوبی در زمستان و بهار پیشرو رخ دهد تا در سرشاخهها حجم مناسبی از آب فراهم شود و بتوانیم میزان مطلوبی انتقال دهیم تا ان شالله سال آبی پیش رو را به سلامت از آن عبور کنیم.
وی درباره برنامههای برداشت از سدها گفت: در برنامههایی که برای برداشت از سدها تدوین میشود، باید توجه داشت که میزان بهرهبرداری از سدهای کشور در اختیار استانها نیست. مثلاً در مورد سد کوچری، تنها ما ذینفع نیستیم بلکه علاوه بر استان قم، شهرستانهای گلپایگان و خوانسار از استان اصفهان و همچنین شهرستانهایی از استان مرکزی مانند محلات و دلیجان نیز سهمبر هستند؛ بنابراین بخشی از آب این سامانه در مسیر به آنها نیز اختصاص مییابد. جبران کسری آب شرب قم، همانطور که گفتم، با استفاده از منابع داخلی یعنی چاهها انجام خواهد شد.
احمدیجبلی در توضیح هماهنگی برداشت آب گفت: در خصوص هماهنگی با شهرها و استانهای دیگر باید گفت که میزان آبی که میتوان از سدها برداشت کرد، از سوی وزارت نیرو تعیین میشود. وزارت نیرو در ابتدای هر سال آبی، در مهرماه، اعلام میکند که هر استان چه میزان آب میتواند برداشت کند. برای مثال فرض کنید وزارت نیرو اعلام کند سهم استان قم ۹۵ میلیون مترمکعب است؛ همین مقدار برای طول سال آبی ثابت خواهد بود، مگر اینکه بالادست بارشهای قابلتوجهی رخ دهد و حجم مخزن سدها افزایش یابد.
وی عنوان کرد: به همین ترتیب، مثلاً ۵ میلیون مترمکعب برای استان اصفهان و ۸ تا ۱۰ میلیون مترمکعب برای شهرهای استان مرکزی تعیین میشود. اینها همگی بر اساس برنامهای است که وزارت نیرو ابلاغ میکند و نه هماهنگی بین خود استانها. البته از آنجا که خط انتقال پس از سد کوچری در اختیار قم است، مدیریت تحویل سهمیه تعیینشده به استانهای ذینفع بر عهده ما قرار دارد.
سد الغدیر از مدار خارج شد؛ ساوه هم با تنش شدید آبی روبهروست
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم درباره سد الغدیر نیز گفت: این سد در استان مرکزی و شهرستان ساوه قرار دارد و بر روی رودخانه قره چای در همان منطقه بنا شده است. حجم مخزن این سد ۲۸۰ میلیون مترمکعب است. ما از این سد هیچگونه تخصیص برای شرب نداریم. البته پیگیر دریافت تخصیص برای کشاورزی بودهایم، اما در حال حاضر سد الغدیر تنها حدود ۶ درصد پرشدگی دارد و وارد «حجم مرده» خود شده است. اکنون شهرستان ساوه نیز با تنش شدید آبی روبهروست، بهگونهای که این سد حتی پاسخگوی نیازهای همان شهرستان نیست، چه رسد به آنکه بتواند به استان قم کمک کند. ازاینرو، سد الغدیر کاملاً از مدار بهرهبرداری خارج شده و ما نمیتوانیم برای تأمین آب قم برنامهای بر پایه آن تدوین کنیم.
وی افزود: همانگونه که بیان شد، کار سدها این است که آورد رودخانهها را در پشت خود جمع کنند و هرگاه حجم مناسب شد، بر اساس برنامه منابع و مصارف وزارت نیرو، برای شرب و صنعت و کشاورزی برداشت انجام گیرد. راهکار دیگری هم وجود ندارد، زیرا سدها فقط برای همین هدف ساخته میشوند.
احمدیجبلی با اشاره به مهاجرپذیر بودن قم گفت: با توجه به مهاجرپذیر بودن استان قم، میزان نیاز به آب شرب در این استان رو به افزایش است؛ سالانه نزدیک به ۵۰ هزار نفر به جمعیت استان افزوده میشود که عمدتاً نیز مهاجر هستند و در شهر قم سکونت میگزینند. ورود این جمعیت سالانه، نیاز آبی شهر قم را حدود یکونیم تا دو میلیون مترمکعب افزایش میدهد. به همین دلیل، نیاز شرب شهر قم اکنون به حدود ۱۰۵ میلیون مترمکعب در سال رسیده است. اگر شهرستانها و روستاهای استان را نیز محاسبه کنیم، مجموع نیاز آب شرب و بهداشت استان قم به حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب میرسد. وی ادامه داد: در خصوص تفکیک دقیق میزان مصرف شرب در شهرها و شهرستانها، این اطلاعات در اختیار شرکت آب و فاضلاب است و برنامهریزی آنها انجام میشود. ما تنها ارقام کلان را در اختیار شرکت قرار میدهیم.
مصرف آب در صنعت قم؛ حدود ۱۵ تا ۱۷ میلیون مترمکعب سالانه
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم ابراز کرد: در بخش صنعت، میزان تخصیص نهایی هنوز مشخص نشده، اما مقدار آبی که اکنون در صنعت مصرف میشود حدود ۱۵ تا ۱۷ میلیون مترمکعب است که از منابع زیرزمینی و سطحی استان تأمین میشود. وی درباره بخش کشاورزی نیز گفت: در بخش کشاورزی، مصرف سالانه متغیر است. بهطور میانگین، کشاورزی استان قم سالانه حدود ۶۰۰ میلیون مترمکعب آب مصرف کرده است. برنامه اصلاح الگوی کشت که امسال از سوی جهاد کشاورزی ارائه شده، از منظر بنده با واقعیت تولید آب همخوانی ندارد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم توضیح داد: برای روشن شدن موضوع اجازه دهید عدد دقیقتری ارائه کنم: در سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴، میزان بارندگی در استان ۹۰ میلیمتر بوده است؛ رقمی که نسبت به سال آبی گذشته ۴۳ درصد کمتر است. از این ۹۰ میلیمتر بارش، تنها حدود ۳۷۵ میلیون مترمکعب تغذیه سفرههای زیرزمینی حاصل شده است. با این حال، برنامهای که جهاد کشاورزی بر اساس الگوی کشت پیشنهاد داده، رقمی معادل ۴۹۰ میلیون مترمکعب برداشت از منابع زیرزمینی را پیشبینی کرده است؛ یعنی برداشت بیش از آنچه به طور طبیعی سفرههای آب زیرزمینی شدهاند.
احمدیجبلی سپس درباره راهکارهای مدیریت آب عنوان کرد: تضمین پایداری منابع آبی به معنای یافتن منابع جدید نیست، بلکه مدیریت منابع موجود اهمیت بیشتری دارد. کنترل مصرف در بخش کشاورزی در شرایط بحرانی، ضرورتی غیرقابل چشمپوشی است. همچنین صرفهجویی مردم قم در مصرف روزانه خود، بخشی مهم از این چرخه است. انتظار ما از مردم این است که با توجه به محدودیتها، از مصرف بیرویه بپرهیزند؛ مواردی همچون پرکردن استخرهای خانگی، آبیاری بیضابطه باغچهها و فضاهای سبز داخلی منازل و مجتمعها از جمله مصارف غیرضروری است که باید بهشدت کاهش یابد.
اتلاف ۲۵ درصدی آب در شبکه فرسوده و ضرورت مدیریت مصرف بهجای جستوجوی منابع جدید
وی ادامه داد: بازچرخانی آب خاکستری نیز از مباحث بسیار مهم است. بهجز آب سیاه یعنی آب حاصل از سرویسهای بهداشتی سایر آبهای تولیدی در منازل، بهویژه در مجتمعهای اداری و مسکونی، قابلیت تصفیه و استفاده مجدد برای مصارف غیرشرب را دارند و این امر میتواند نقشی مؤثر در مدیریت مصرف داشته باشد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم افزود: در کنار همه این مسائل، یکی از ظرفیتهای آبی ما در سرشاخههای دز قرار دارد. همچنین یکی از موضوعات بسیار مهم، جلوگیری از پِرت آب در شبکه است. حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از آب تحویلی به شرکت آب و فاضلاب، به دلیل فرسودگی شبکه شهری و روستایی هدر میرود. اصلاح و نوسازی شبکه میتواند نقش چشمگیری در پایداری منابع آبی ایفا کند.
وی تصریح کرد: افزون بر این، توسعههای شهری در استان باید منطبق بر زیرساختها باشد. احداث واحدهای مسکونی جدید و الحاق زمینهای بکر به بافت شهری، بدون توجه به ظرفیت منابع آبی، اقدامی نادرست است. برخی مشکلات امروز استان نتیجه همین بیتوجهیها در سالهای گذشته است که فشار سنگینی بر منابع آبی وارد کرده است؛ بنابراین مسئولان ارشد استان باید انطباق طرحهای توسعه با زیرساختهای موجود را با دقت دنبال کنند.
هفت سد کشور کاملاً خشک شد؛ هشدار جدی درباره بحران آب
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم با بیان آمار کشوری سدها اظهار کرد: در ادامه باید گفت که از حدود ۱۹۰ سد فعال کشور، هفت سد کاملاً خشک شده و نه سد دیگر در آستانه خشکشدن قرار دارند. از ۵۰ میلیارد مترمکعب ظرفیت مخازن سدها، امروز تنها حدود ۱۷ میلیارد مترمکعب آب باقی مانده است. برخی استانها همچون تهران به نقطه صفر آبی نزدیک شدهاند و استانهایی مانند اصفهان، یزد و کرمان نیز با تنشهای جدی مواجهاند. قم نیز اگر مراقبت نکند، ممکن است تابستان دشواری پیشرو داشته باشد؛ بنابراین مدیریت مصرف، بیش از جستوجوی منابع جدید آب، راهکار اصلی ماست. بهرهوری، نه صرف بهرهبرداری، هنر عبور از بحران آب است.
وی درباره مدیریت فضای سبز گفت: مصرف آب برای فضای سبز شهری نیز باید بهشدت کنترل شود، زیرا حجم قابل توجهی از آب در این بخش استفاده میشود و شهرداری باید مراقبت لازم را به عمل آورد.
احمدیجبلی با اشاره به طرحهای آموزشی گفت: روابط عمومی ما طرح «داناب» را نیز پیگیری میکند؛ طرحی که در سطح کشور در شرکتهای آب منطقهای اجرا میشود و مخاطب آن عمدتاً دانشآموزان مقطع متوسطه اول هستند. این نسل مستعد، آیندهساز مدیریت آب کشور خواهد بود و آگاهیبخشی به آنان، قدمی مهم در حفاظت از منابع آبی است.
رسانه؛ ابزار کلیدی برای همراه کردن مردم با مدیریت بحران آب
وی در ادامه درباره نقش رسانه تأکید کرد: رسانه باید ابزاری برای آگاهیبخشی باشد، نه بستری برای رفتار سیاسی یا جانبدارانه. رسانه باید در راستای منافع استان فعالیت کند، نه منافع شخصی یا سازمانی. من یقین دارم رسانه میتواند نقشی بسیار مؤثر در عبور از بحران آب داشته باشد، زیرا اطلاعرسانی صحیح، مردم را پای کار میآورد. رسانهها میتوانند پس از بررسی میدانی و اطمینان از صحت اطلاعات، یافتههای خود را با زبان خویش به مردم منتقل کنند؛ چراکه تکرار مکرر سخنان ما ممکن است برای مردم عادی شده باشد، اما بیان همان واقعیتها از زبان رسانه، تأثیر بیشتر و باورپذیری افزونتری خواهد داشت.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم گفت: این مسئولیت رسانه است. رسانهای که صادقانه، بدون محافظهکاری و بدون گرایش به این یا آن دستگاه، در خدمت حقیقت، منافع شهر و رضایت الهی باشد. ما مهمان سرزمین کریمه اهلبیت، حضرت فاطمه معصومه (س) هستیم و این افتخار، ما را به مسئولیتپذیری بیشتر وامیدارد. این موضوع فشار مضاعفی بر منابع آب زیرزمینی وارد میکند و انتظار ما از جهاد کشاورزی این است که در برداشتها نهایت دقت را به خرج دهد و به این آمار توجه داشته باشد.
وی گفت: تا اینجای سال که دو ماه از پاییز را نیز پشت سر گذاشتهایم، هیچگونه بارندگی در استان قم رخ نداده و میزان بارش صفر است. وضعیت آینده نیز بسیار مبهم است؛ بنابراین باید در برداشت از منابع زیرزمینی نهایت مراقبت را داشته باشیم؛ چراکه برداشت بیش از حد باعث افت سطح آب و سپس فرونشست زمین میشود.
احمدیجبلی اظهار کرد: فرونشست خسارتهایی به بار میآورد که گاه جبرانناپذیرند، زیرا زمانی که بافت زمین از بین برود، حتی اگر بارندگی خوب هم داشته باشیم، آب دیگر قادر به نفوذ در لایههای زیرین نخواهد بود و آبخوان برای همیشه از دست خواهد رفت.
وی ادامه داد: در استان قم طی دستکم چهار دهه گذشته، از سال ۱۳۶۰ به بعد، سطح آب سفرههای زیرزمینی بهطور میانگین سالانه یک متر پایین رفته است. از یکسو آبخوانهای قم ورودی خود را از دست دادهاند. آب رودخانههایی که گذشته از مرز استان میگذشتند، دیگر جریان ندارند. از سوی دیگر، ۲۵ سال خشکسالی متناوب باعث شده بارشها به حداقل برسد. در کنار اینها برداشتهای بیش از اندازه، آبخوانها را به شدت خالی کرده است؛ بهگونهای که در برخی دشتها که روزگاری سطح آب بسیار بالا بود و با حفر چاه ۲۰ تا ۳۰ متری به آب میرسیدند، اکنون حتی با چاههای ۲۵۰ متری نیز نمیتوان به کیفیت و کمیت سابق دست یافت.
احمدیجبلی تصریح کرد: نباید تصور کرد که با افزایش عمق چاه میتوان بیپایان آب برداشت کرد، زیرا ضخامت آبرفت در هر منطقه محدود است. در بسیاری از مناطق قم، حتی اگر تا عمق ۲۵۰ یا ۳۰۰ متر هم حفاری کنیم، پس از آن به سنگ بستر میرسیم و دیگر آبی وجود نخواهد داشت.
وی در ادامه با اشاره به اصلاح الگوی کشت گفت: اصلاح الگوی کشت بر اساس برنامهای که جهادکشاورزی اعلام کرده و سازمان جهادکشاورزی استانها موظف به اجرای آن هستند، اعلام شده است که نیازهای آبی باید بر اساس سامانه نیاز آبی هر استان و دشت اتفاق بیفتند که این سامانه پارامترهای گوناگونی دارد. از همین رو، تعیین شده که اصلاح الگوی کشت باید بر اساس آب برنامهریزیشده باشد و آب برنامهریزی شده برای استان قم در سال ۱۳۹۲، حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب است.
استفاده از پساب در صنایع؛ راهکاری برای کاهش فشار بر منابع شرب
وی در ادامه در پاسخ به این پرسش که چه اقدامات نظارتی برای آن دسته صنعتگر یا کشاورزی که برداشت بیرویه یا عدم استفاده از پساب دارد، دارید، گفت: در حوزه صنعت، امروز با مشکل حاد و جدیای مواجه نیستیم. مطابق قانون برنامه هفتم پیشرفت و همچنین قانون بودجه سال ۱۴۰۲، صنعتگران ما موظفاند از پساب تصفیهخانههای فاضلاب برای مصارف صنعتی خود بهرهبرداری کنند. این موضوع رسماً به صنایع اعلام شده و شرکت شهرکهای صنعتی استان قم نیز بر اساس همین برنامه، فرآیند لولهگذاری و انتقال پساب را برای تأمین نیاز صنایع، بهویژه صنایع مستقر در جاده قدیم قم تهران همچون شهرک صنعتی محمودآباد و شکوهیه، آغاز کرده است. با تکمیل این طرح، صنایع موظف خواهند بود تنها از پساب برای مصارف صنعتی خود استفاده کنند و بدیهی است که در آن زمان، تأمین آب شرب از آنان سلب خواهد شد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم افزود: این الزام برای سایر صنایع، خصوصاً در منطقه نیزار که تعداد قابل توجهی از واحدهای صنعتی در آن مستقرند، نیز برقرار است. طرح انتقال پساب از منطقه پردیسان نیز در دستور کار قرار دارد و امید است سرمایهگذار تعیینشده هرچه زودتر عملیات تصفیه پساب را آغاز کند تا پس از تصفیه، پساب بهسرعت به این مناطق منتقل شود و صنایع نیزار نیز همچون دیگر پهنههای صنعتی، از پساب برای مصارف خود بهرهمند شوند. در نتیجه، منابع آبی طبیعی که اکنون در اختیار آنهاست، بازپس گرفته شده و پساب جایگزین آن خواهد شد. این برنامه قاطعانه در دست اجراست.
وی درباره کشاورزی گفت: عمده اقدامات نظارتی ما در قالب ۱۰ گروه گشت و بازرسی در سطح استان انجام میشود. این گروهها بهصورت منظم میزان برداشت آب را رصد میکنند. در بخش کشاورزی، طی دو سال گذشته حدود ۸۰۰ حلقه از چاههای کشاورزی استان به کنتور هوشمند مجهز شدهاند؛ کنتورهایی که میزان برداشت را دقیقاً ثبت میکنند و در صورت برداشت بیش از حد مجاز، بهطور خودکار جریان را قطع میکنند. چاههایی که هنوز مجهز نشدهاند یا اضافهبرداشت دارند نیز مشمول جرایم قانونی مربوط به خسارت به آبخوان خواهند شد که مطابق تعرفههای وزارت نیرو دریافت میشود. طبیعی است که با این تمهیدات، دیگر راهی برای برداشت بیش از میزان درجشده در پروانه بهرهبرداری باقی نمیماند. پس بخش بزرگی از اقدامات نظارتی ما شامل همین نصب کنتور، کنترل برداشت و اعمال جریمههای قانونی است.
لینک کپی شد
گزارش خطا
۰
اخبار مرتبط
