رمضان فروشی در اروپا

به گزارش گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو، امروزه در شهر‌های اروپایی هم با شروع ماه رمضان ناگهان همه‌چیز رنگ و بوی تبلیغات رمضانی می‌گیرد؛ از تخفیف خرما و گوشت حلال گرفته تا پیشنهاد ویژه افطار در رستوران‌ها و حتی پیام‌های اپلیکیشن‌های موبایلی برای خرید بیشتر. چیزی که زمانی یک عبادت ساده و خانوادگی بود، حالا به یک «فصل طلایی فروش» برای غول‌های خرده‌فروشی تبدیل شده است.

در خط مقدم این ماجرا، نام شرکت‌هایی مثل Carrefour دیده می‌شود؛ شرکتی فرانسوی که امروز در بسیاری از کشور‌های اروپایی فروشگاه دارد و هر سال پیش از رمضان، کمپین‌های گسترده‌ای با عنوان «تخفیف‌های ویژه ماه مبارک» راه می‌اندازد. قفسه‌های جداگانه برای محصولات حلال، تزئینات رمضانی و بسته‌های ویژه افطار، بخشی از این سیاست است.

رشد بی‌سابقه بازار حلال در اروپا

بر اساس برآورد‌های اقتصادی، بازار محصولات حلال در فرانسه که در سال ۲۰۱۰ حدود ۵.۵ میلیارد یورو بود، حالا به چندین میلیارد یورو بیشتر رسیده و همچنان در حال رشد است. در کل اروپا نیز ارزش بازار غذای حلال ده‌ها میلیارد دلار تخمین زده می‌شود و پیش‌بینی می‌شود در سال‌های آینده با سرعت قابل توجهی افزایش یابد. این یعنی رمضان دیگر فقط یک مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه یک موتور بزرگ اقتصادی است.

اما این روند چگونه شکل گرفت؟

ماجرا به دهه‌های پس از جنگ جهانی دوم برمی‌گردد؛ زمانی که کشور‌های اروپایی برای بازسازی اقتصاد خود به نیروی کار نیاز داشتند و میلیون‌ها مهاجر مسلمان از ترکیه، شمال آفریقا و جنوب آسیا وارد اروپا شدند. در آن سال‌ها، رمضان یک موضوع خصوصی بود و تنها در خانه‌ها یا محله‌های کوچک مهاجرنشین برگزار می‌شد. فروشگاه‌های بزرگ توجهی به این ماه نداشتند.

اما با گذشت زمان و ماندگار شدن خانواده‌های مسلمان در اروپا، جمعیت آنها افزایش یافت و نسل‌های دوم و سوم شکل گرفتند. همین موضوع باعث شد تقاضا برای غذای حلال و کالا‌های مرتبط با سبک زندگی اسلامی بالا برود. شرکت‌های بزرگ خیلی زود متوجه شدند که با یک «بازار جدید و پرسود» روبه‌رو هستند.

از آن زمان، مفهوم «حلال» از یک اعتماد ساده بین قصاب و مشتری، به یک صنعت بزرگ با گواهی‌نامه‌های رسمی تبدیل شد. شرکت‌های چندملیتی مثل Nestlé نیز وارد این حوزه شدند و خطوط تولید مخصوص محصولات حلال راه‌اندازی کردند. در نتیجه، کالا‌هایی که قبلاً فقط در مغازه‌های کوچک مسلمانان پیدا می‌شد، حالا در بزرگ‌ترین فروشگاه‌های زنجیره‌ای اروپا عرضه می‌شود.

استقبال در بازار، فشار در سیاست

نکته عجیب اینجاست که هم‌زمان با این استقبال تجاری، موج اسلام‌هراسی و فشار‌های سیاسی علیه مسلمانان در برخی کشور‌های اروپایی افزایش یافته است. یعنی از یک طرف، شرکت‌های بزرگ از «مشتری مسلمان» استقبال می‌کنند و برایش تبلیغ می‌سازند؛ از طرف دیگر، در فضای سیاسی و رسانه‌ای، بحث محدودیت حجاب، ممنوعیت برخی مظاهر دینی و فشار‌های اجتماعی ادامه دارد.

به بیان ساده‌تر، مسلمان در اروپا وقتی خرید می‌کند و پول خرج می‌کند، برای بازار ارزشمند است؛ اما وقتی مطالبه سیاسی یا اجتماعی داشته باشد، با مقاومت روبه‌رو می‌شود. این همان تناقضی است که بسیاری از تحلیلگران به آن اشاره می‌کنند.

حاشیه‌های سیاسی کارفور

در مورد کارفور، انتقاد‌ها فقط به تجاری‌سازی رمضان محدود نمی‌شود. این شرکت در سال‌های اخیر به دلیل همکاری‌های تجاری با شرکت‌های فعال در سرزمین‌های اشغالی و بازار اسرائیل، با موجی از اعتراض و فراخوان تحریم در برخی کشور‌های اسلامی مواجه شده است.

منتقدان می‌گویند شرکتی که از یک سو از احساسات مذهبی مسلمانان برای افزایش فروش در ماه رمضان استفاده می‌کند، از سوی دیگر در چارچوب همکاری‌های اقتصادی خود به منافع طرف‌هایی گره خورده که مورد انتقاد افکار عمومی جهان اسلام هستند.

هرچند کارفور این همکاری‌ها را صرفاً تجاری می‌داند، اما برای بسیاری از مردم، این دوگانه قابل پذیرش نیست.

رمضان؛ عبادت یا فصل فروش؟

بنابراین آنچه امروز در اروپا رخ می‌دهد نشان می‌دهد که سرمایه‌داری جهانی حتی مناسک دینی را نیز به بخشی از چرخه سودآوری تبدیل می‌کند. رمضان که ماه معنویت، ساده‌زیستی و همدلی با نیازمندان است، در ویترین فروشگاه‌های بزرگ به یک فرصت طلایی برای افزایش درآمد بدل شده است.

سؤال اصلی اینجاست: آیا این روند به تقویت هویت دینی مسلمانان کمک می‌کند یا آن را به یک «برند مصرفی» تقلیل می‌دهد؟ برای بسیاری از منتقدان، پاسخ روشن است؛ وقتی عبادت در قفسه‌های تخفیف تعریف شود، معنویت به‌تدریج زیر سایه منطق سود و بازار قرار می‌گیرد.