آیا ترکیه منتظر جنگ است؟

 به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو، این روزها در ترکیه، اغلب شرکت‌های صنایع دفاعی این کشور خود را برای برپایی یک نمایشگاه بزرگ مهیا می‌کنند. نمایشگاهی که قرار است در استانبول برگزار شود و عزم دولت اردوغان برای سرمایه گذاری بیشتر در حوزه تسلیحات را نشان دهد.

اما به موازات این رویداد، برخی از فعالان صنایع دفاعی ترکیه به این اشاره کرده‌اند که لازم است در سراسر ترکیه و در 81 استان این کشور، کارگاه‌های کوچک و بزرگی برای ساخت پهپاد، احداث شوند.

در دیگر سو، دولت اردوغان تصمیم گرفته که موضوع احداث پناهگاه را نیز به شکلی گسترده در همه استان‌ها در دستور کار خود قرار دهد.

اینجاست که کارشناسان می‌پرسند: در ترکیه چه خبر است؟ آیا قرار است ترکیه از جانب رژیم صهیونیستی مورد حمله قرار بگیرد و خود را برای یک دفاع گسترده آماده می‌کند؟

ترکیه در شرایطی بر ضرورت توسعه صنایع دفاعی پافشاری می‌کند که در اثنای حملات مشترک آمریکا و رژیم اسرائیل به کشورمان، اغلب تحلیلگران سیاسی و دفاعی آنکارا و استانبول، بارها به این واقعیت اذعان کردند که استقلال و خودکفایی ایران در حوزه صنایع دفاعی و به ویژه بخش‌های موشکی و پهپادسازی، مصونیت استراتژیک قابل توجهی در برابر تهدیدات خارجی به وجود آورده است.

اغلب رسانه‌ها و جراید نزدیک به حزب عدالت و توسعه در روزهای اخیر، به اهمیت برگزاری نمایشگاه SAHA EXPO 2026 اشاره کرده‌اند. این نمایشگاه قرار است با نام اختصاری SAHA استانبول، پذیرای علاقه مندان به بازدید از دستاوردهای تسلیحاتی باشد. نمایشگاه اکسپو در چند سال اخیر به ابتکار سلجوق بیرقدار داماد اردوغان و طراح و تولیدکننده مشهور پهپادهای «بایکار» (BAYKAR) برگزار شده و سال به سال گسترده‌تر شده است.

خلوق بیرقدار برادرِ بزرگتر سلجوق و دارنده اصلی کارخانه‌های گروه بایکار، از طرف رئیس جمهور ترکیه به عنوان رئیس نمایشگاه ساحا استانبول انتخاب شده و او عملاً این نمایشگاه را به محل قدرت نمایی اکوسیستم صنایع دفاعی، هوانوردی و فضایی ترکیه، تبدیل کرده است.

امسال برای اولین بار، بازدید از نمایشگاه مزبور منوط به خرید بلیط است و قرار شده کل درآمدهای نمایشگاه صرف احداث کارگاه‌های کوچک و بزرگ پهپاد در 81 استان ترکیه شود.

روزنامه آکشام گازته از قول خلوق بیرقدار نوشته است: «هدف ما ایجاد مراکز آموزش و تولید پهپاد در تمام استان‌های کشورمان است. ما به ظرفیت تولید میلیون‌ها پهپاد در سراسر ترکیه رسیده‌ایم».

این رویکرد با هدف ایجاد یک زیرساخت صنعتی توزیع‌شده انجام می‌شود که تولید بی‌وقفه را در سناریوهای بحران و جنگ امکان‌پذیر می‌سازد و از مدل تولید متمرکز کلاسیک فاصله می‌گیرد. مراکزی که قرار است تأسیس شوند، به عنوان یک ساختار چندلایه طراحی شده‌اند که نه تنها تولید، بلکه فرآیندهای آموزش، آزمایش و توسعه را نیز در بر می‌گیرد.

خانواده بیرقدار که در اواخر قرن بیستم ارتباط عمیقی با مرحوم نجم الدین اربکان نخست وزیر اسلامگرای ترکیه داشته و در حوزه تحقیقات ساخت موتور خودرو فعال بودند، با راهنمایی‌های اربکان وارد حوزه صنایع دفاعی شدند و پس از وصلت مغز متفکر این خانواده با خانواده اردوغان، راه برای رشد آنها در صنایع دفاعی ترکیه هموار شد.

پهپادهای ساخت کارخانه بایکار در جنگ‌های لیبی، قره باغ، اوکراین و آفریقا، امتیازات سیاسی – دفاعی و مالی قابل توجهی عاید ترکیه کرد و حالا علاوه بر پهپاد، چندین پروژه دفاعی دیگر از جمله ساخت هواپیمای جنگنده بدون سرنشین به دست این خانواده در حال اجرا است که عربستان سعودی نیز قصد دارد با آن شراکت کند.

خلوق بیرقدار معتقد است که ساخت پهپاد در همه استان‌های ترکیه، یک ضرورت است. او می‌گوید: «ما مدل اوکراین را بررسی کردیم و متوجه شدیم که حمله روسیه به بزرگترین کارخانه‌های پهپادسازی و تولید صنایع دفاعی در کی یف، کاری آسان بود و اوکراین دقیقاً به این دلیل ضربه خورد. به همین خاطر معتقدیم که صنایع دفاعی باید در اندازه کارگاه‌های بزرگ، متوسط و کوچک، در همه استان‌ها و شهرها پراکنده شوند و چیزی به نام تمرکز منطقه‌ای وجود نداشته باشد. در این صورت دشمن نمی‌تواند حمله موثری انجام دهد».

سلجوق بیرقدار نیز در تایید سخنان برادرش می‌گوید: «روند جدید صنایع دفاعی با تولید در خانه‌ها، کارگاه‌های کوچک، با چاپگرهای سه‌بعدی و سیستم‌های نمونه‌سازی ساده انجام می‌شود. این مدل تولید به ظاهر ساده، نتایج بسیار مؤثری را در میدان عمل به همراه دارد.»

به گفته بیرقدار، این تصویر نشان می‌دهد که محیط جنگ نه تنها به بستری برای تخریب، بلکه به زمینه مطلوبی برای رشد نوآوری سریع نیز تبدیل شده است. به لطف مدل تولید گسترده، هم توسعه فناوری تسریع می‌شود و هم بسیج صنعتگران ملی در سراسر کشور محقق می‌شود. در این زمینه، تأکید می‌شود که رویکرد کلاسیک، مبتنی بر پلتفرم‌های پرهزینه و با تعداد محدود، با سیستم‌های کم‌هزینه، چند واحدی و تولید محلی جایگزین ‌شود.

در اثنای حملات گسترده رژیم صهیونیستی علیه فلسطین و لبنان، مقامات سیاسی ترکیه، احداث پناهگاه‌های مستحکم را به عنوان یک ضرورت جدی مطرح کردند. پس از حملات آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران، یک بار دیگر این موضوع به بحث داغ رسانه ای تبدیل شده است.

مراد یتکین از روزنامه نگاران و تحلیلگران مشهور ترکیه درباره این موضوع می‌گوید:«حالا در ترکیه، ساخت پناهگاه در قانون گنجانده شده و نشان دادن منطقه پناهگاه در پروژه‌ها برای اخذ مجوز برای ساخت و سازهای جدید اجباری است. اگرچه با پایان جنگ سرد در سال 1990 میلادی، ایده ساخت پناهگاه در برابر حملات دشمن اهمیت خود را از دست داد، اما پس از حملات مکرر اسرائیل و آمریکا به ایران، یک بار دیگر ضرورت این موضوع برجسته شده است. کما این که سرویس اطلاعاتی میت ترکیه در آگوست سال 2025 میلادی و در گزارشی رسمی تحت عنوان (جنگ 12 روزه و درس‌هایی برای ترکیه) به ضرورت ساخت پناهگاه اشاره کرد».

به این ترتیب، ساخت پناهگاه‌ها در تمام 81 استان ترکیه برنامه‌ریزی شد که با احتساب یک متر مربع برای هر نفر محاسبه شده است. انتظار می‌رفت ساخت‌وساز که توسط TOKİ (اداره توسعه مسکن ترکیه) انجام می‌شد، در 120 روز به پایان برسد. با این حال، هنوز هم هیچ خبری در مورد شروع یا زمان شروع ساخت‌وساز منتشر نشده است.

مراد یتکین در ادامه از مقامات ترکیه انتقاد کرده و می‌گوید: «در ترکیه، الزام به ساخت پناهگاه در قانون گنجانده شده و برای اخذ مجوز برای ساختمان‌های جدید، نشان دادن منطقه پناهگاه در پروژه‌ها اجباری است. ولی این الزام تا حد زیادی به یک تشریفات معماری تقلیل یافته است. در بسیاری از ساختمان‌های امروزی، فضاهایی که به عنوان پناهگاه تعیین شده‌اند، به هیچ وجه این عملکرد را ندارند. سیستم‌های فنی لازم یا اصلاً نصب نشده‌اند یا عملیاتی نیستند و صرفاً چیزی در حد طبقه زیر زمینی است. این وضعیت نه تنها یک نقص فنی، بلکه یک توهم خطرناک از امنیت نیز ایجاد می‌کند؛ زیرا یک پناهگاه بدون زیرساخت فنی، به ویژه در برابر خطرات شیمیایی، بیولوژیکی یا رادیولوژیکی، نه تنها نمی‌تواند محافظت ایجاد کند، بلکه حتی ممکن است خطر را افزایش دهد».

قرار بود این پناهگاه‌ها در زیر ساختمان‌های عمومی مانند مدارس و بیمارستان‌ها و همچنین پارک‌ها قرار گیرند و به عنوان مناطقی طراحی شوند که در مدت زمان کوتاهی برای تعداد زیادی از مردم قابل دسترسی باشند.

بر اساس دستور کار اولیه، قرار بود آنها به گونه‌ای طراحی شوند که شرایط اولیه زندگی را به مدت 21 روز فراهم کنند و حداقل به مدت 72 ساعت مستقل از محیط بیرون عمل کنند.

یک مهندس نظامی ترکیه که مدتی در قرارگاه ناتو در بروکسل فعالیت کرده، درباره دیدگاه غربی‌ها درباره پناهگاه می‌گوید: «در دوره‌ای از زندگی حرفه‌ای‌ام، روی طراحی پناهگاه‌های نظامی در محدوده پروژه‌های ناتو کار کردم. اساسی‌ترین حقیقتی که در آنجا آموختم این بود: یک پناهگاه یک جعبه بتنی ضخیم نیست، بلکه یک سیستم پشتیبانی از حیات است. این سازه‌ها باید بتوانند کاملاً جدا از محیط خارجی عمل کنند».

در مجموع درباره پناهگاه‌سازی با سیاست ایده آل دولت اردوغان باید گفت: ساخت 86 میلیون متر مربع پناهگاه، مستلزم یک تامین مالی عظیم است که با شرایط بحران زده کنونی اقتصاد ترکیه سازگار نیست. با این حال، به قول مراد یتکین «احداث پناهگاه‌ها یک ضرورت است، نه یک انتخاب. تحولات در منطقه‌ نزدیک ما به وضوح نشان می‌دهد که این سناریوها دیگر در حد تئوری نیستند. نادیده گرفتن خطرات، آنها را از بین نمی‌برد، بلکه فقط احتمال غافلگیر شدن در شرایط عدم آمادگی را افزایش می‌دهد. پناهگاه‌ها یادگار گذشته نیستند، آنها وسیله‌ای اساسی برای محافظت در زمان افزایش عدم قطعیت هستند».

در پایان باید گفت: تاکید بر عملیات پهپادسازی در 81 استان ترکیه، برجسته شدن موضوع احداث پناهگاه‌ها و همچنین توجه دولت اردوغان به ضرورت ائتلاف‌سازی دفاعی جدید با مشارکت قطر، عربستان سعودی، مصر و پاکستان، از موارد مهمی است که نشان می‌دهد مقامات آنکارا در معادلات دفاعی خود، دغدغه‌های ذهنی جدیدی درباره امنیت منطقه و خطرات رژیم صهیونیستی دارند.

کما این که افشاگری مقام سابق تیم ترامپ درباره احتمال خروج آمریکا از ناتو به منظور باز نگه داشتن دست رژیم اسرائیل در حمله به ترکیه، موضوعی است که آنکارا نمی‌تواند به سادگی از کنار آن بگذرد.