ال نینو افسانه یا واقعیت؟ مسئله این نیست! / اندراحوالات پیش بینیهای بارشی آینده ایران
به گزارش گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو؛ مدتهاست در فضای مجازی درباره پدیده ال نینو و پیش بینی بارش فرانرمال برای فصل پاییز و زمستان سال آبی 1405 مطرح میشود اما سوال اصلی که میتواند مطرح شود این است که آیا تغییر الگوهای بارشی ناشی از جابجایی سیستمهای پرفشار جنب حارهای است میتواند بر مسئله حکمرانی آب ایران اثرگذار باشد؟ آیا صرفا مسئله آب کشورمان در رشد میزان بارش سالیانه است؟
ال نینو چیست؟
پدیده «النینو» یک چرخه آبوهوایی طبیعی است که هر چند سال یکبار با گرم شدن غیرعادی سطح آب در مرکز و شرق اقیانوس آرام استوایی رخ میدهد. این افزایش دما، با وجود اینکه گاهی تنها چند درجه است، آنقدر قدرتمند عمل میکند که نظم معمول بادها و جریانهای اقیانوسی را به هم میریزد و سیستمهای جوی سراسر کره زمین را دستخوش تغییر میکند.
با شکلگیری این پدیده، گردش جریانهای هوایی در اتمسفر سیاره زمین تغییر کرده و ناهنجاریهای اقلیمی متفاوتی در نقاط مختلف جهان ثبت میشود. النینو میتواند در یک سوی جهان مانند سواحل قاره آمریکا باعث طوفان و سیلابهای ویرانگر شود و همزمان در سوی دیگر مانند استرالیا و جنوب شرق آسیا، خشکسالیهای شدید و آتشسوزی جنگلها را رقم بزند چیزی که در سالهای اخیر با آن مواجه بودیم.
پدیده ال نینو در ایران معجزه خواهد کرد؟
طبق تاکید کارشناسان هواشناسی النینو یک «تضمین قطعی» برای بارندگی نیست. سیستم جوی ایران به شدت تحت تاثیر متغیرهای همزمان دیگری است. اگر پدیدههایی نظیر نوسانات دمایی اقیانوس هند و پرفشار سیبری با النینو همفاز نشوند، رطوبت به مرزهای ایران نمیرسد. در واقع، سالهای النینویی متعددی در تاریخچه اقلیمی ایران ثبت شدهاند که در نهایت با خشکسالی به پایان رسیدهاند و عایدی سرزمینی برای ایران نداشته است.
در خاورمیانه و بهویژه ایران النینو معمولاً مسیر را برای ورود سامانههای رطوبتی باز کرده و شانس بارشهای پاییز و زمستان را افزایش میدهد. با این حال ایجاد این پدیده و تاثیر آن به طور قطع نمیتواند تضمینکننده پایان خشکسالی یا ایجاد ترسالی در ایران شود.
جبران ناترازی آب با ال نینو واقعیت یا توهم؟
در چند سال گذشته مسئلهای تحت عنوان کسری منابع آب و در پی آن ناترازی آب وارد ادبیات سیاسی و سیاستی ایران شده است و چه در محافل دانشگاهی و چه در محافل تصمیم گیری درباره آن صحبت میشود و معمولا ذهن مسئولین مردم به دنبال معجزهای است که روند کنونی آب کشور را رو به بهبودی ببرد؛ مطرح شدن پدیده ال نینو در چند سال اخیر ناشی از همین ادبیات در کشور بوده است و به میزانی بالاتر از اهمیتش به آن پرداخته شده است.
شاید این انگاره که ال نینو پایان کم آبی است بسیار تقلیل گرایانه است زیرا واقعیتهای موجود تصویر دیگری را به ما نشان میدهد. پیش از بررسی این مسئله باید به این پرداخته شود که آیا ایران اساسا کشور کم بارش است؟
ایران کشور کم بارشی است؟
جغرافیای کشور ایران در منطقه نیمه خشک قرار گرفته است و همیشه مسئله تامین و توزیع آب از سوی حکمرانان ایران چالش بزرگی بوده است و به همین خاطر نیاکان ما به فکر حفر قنات و تاسیس آب انبار افتاده اند تا در فصل تابستان بتوانند از آب برای رفع نیازهایشان استفاده کنند. اما شرایط آبی ایران با دیگر کشورهای منطقه متفاوت است و به همین دلیل است که جغرافیای ایران خشک نیست بلکه معمولا از سوی کارشناسان «نیمه خشک» تلقی میشود.
ایران سالانه به صورت میانگین حدود 400 میلیارد مترمکعب بارش دارد اما از این میزان با کسر شدن تبخیر و آب خارج شده از دسترس حدود 100 میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر برای ایران باقی میماند. آب تجدیدپذیر به منابع آبی گفته میشود که در چرخه طبیعی آب، از طریق بارش، روانآب رودخانهها و تغذیه آبخوانها بهطور مستمر جایگزین و بازتولید میشوند.
ایران با حدود 100 میلیارد مترمکعب بیشتر از تمام کشورهای منطقه غرب آسیا مانند عربستان، کویت، امارات، قطر و رژیم اشغالگر قدس آب تجدیدپذیر بیشتر دارد به عنوان مثال عربستان تقریبا سه میلیارد مترمکعب منابع آبی تجدیدپذیر دارد و در اراضی اشغالی این عدد به 2 میلیارد مترمکعب میرسد و این در حالی است که کشوری مانند کویت اصلا آب تجدیدپذیر ندارد.
حال پاسخ به سوالی «آیا ایران کشوری کم بارش است؟» به این گونه است که نسبت به کشورهای پربارش دنیا بله اما نسبت به کشورهای منطقه اتفاقا پربارش تر است و همین مسئله پایداری ژئوپلتیکی ایران را افزایش داده است.
فرسایش خاک و کمین زاگرس / دو مسئلهای که کمتر مورد توجه است
ایران با میانگین فرسایش خاک 16.5 تن در هکتار یکی از بالاترین نرخهای فرسایش در جهان را دارد، برخی از نقاط سرزمین ایران سالها دچار خشکسالی بوده است در نتیجه فاقد پوشش گیاهی مناسب است و فرسایش خاک باعث شده که زمین توانایی جذب بارشها را نداشته باشد در نتیجه بارشها نمیتواند به زمین نفوذ کند و سفرههای آب زیرزمینی را تغذیه کند و این بارشها بر عکس میتواند به ایجاد روان آب سطحی و سیلاب تبدیل شود که خود عاملی بر گسترش بیشتر فرسایش خاک است.
از طرفی دیگر در نقاط غربی کشور و سلسله جبال زاگرس شاهد پدیدههای طبیعی کوهستانی با شیب بالا هستیم که اتفاقا این استانها (ایلام، کردستان، لرستان، خوزستان و...) بیشتر تحت تاثیر سامانههای جوی بارشی از دریای مدیترانه هستند و با وقوع ال نینو امکان افزایش بارش وجود دارد و به دلیل شیب زیاد احتمال ایجاد سیلاب و روان آب افزایش مییابد که میتواند افزایش خسارت را برای زمینهای کشاورزی و شهرهای غرب کشور داشته باشد.
حکمرانی آب پدیده گم شده در هیاهو
معمولا در اذهان مردم و مسئولین به جای تکیه بر حکمرانی و سیاستگذاری صحیح آب بر رویدادهای تصادفی جوی تکیه میکنیم و این مسئله باعث شده است که از ایجاد چارچوب منسجم برای استفاده صحیح آب و رعایت الگوی مصرف در نیازهای آبی (خانگی، بهداشت، کشاورزی، صنعتی و...) دور بمانیم و به پدیدههای زودگذر بچسبیم.
گاهی راه حل مسائل در اتفاقات معجزه آسا نیست بلکه شاید معجزه در نگاه به مسئله باشد، در بحث حکمرانی آب نیز باید به این فکر کنیم که مشکل آب صرفا در عرضه آب و افزایش منابع آبی است یا تقاضا و مدیریت منابع آب نیز اهمیت دارد؟ طبق آمار میزان بارش در کشور کم نیست اما مسائلی غیر از میزان بارش نظیر فرسایش خاک، مدیریت نامناسب آبخوانها، بدمصرفی، عدم اصلاح الگوی کشت و دیگر مسائل که اتفاقا در طرف تقاضای مصرف آب قرار میگیرد اهمیت بیشتری در ایجاد راه حل دارد اما متاسفانه کمتر به آن پرداخته میشود.