وقتی دود از خانه شروع میشود/نوجوانان ایلام میان هویت، تعلق و وسوسه دخانیات+فیلم
سیگار شاید کوچک باشد، اما مسیری که یک نوجوان را به سمت آن میبرد، گاهی از خانه آغاز میشود، از جمع دوستان عبور میکند و در جستوجوی هویت و پذیرفتهشدن به نقطهای میرسد که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک «انتخاب فردی» دانست.
به گزارش خبرنگار گروه استانهای خبرگزاری دانشجو، در برخی دورهمیهای خانوادگی و فضاهای تفریحی، قلیان هنوز بخشی از تصویر آشنای جمعهای بزرگسالان است؛ وسیلهای که شاید برای مصرفکننده صرفاً تفریح یا سرگرمی تلقی شود، اما برای کودکی که کنار خانواده نشسته، میتواند یکی از نخستین مواجههها با دود و دخانیات باشد.
ماجرا الزاماً با گرفتن قلیان یا روشن کردن سیگار توسط یک نوجوان آغاز نمیشود؛ گاهی با عادیشدن تصویر مصرف شروع میشود؛ با بویی که کودک بارها استشمام میکند، با دیدن بزرگسالانی که در جمع خانوادگی قلیان میکشند و با شکلگیری این تصور که دخانیات بخشی طبیعی از معاشرت و تفریح است.
معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایلام نیز در همین زمینه هشدار میدهد که یکی از مهمترین نگرانیها، عادیشدن مصرف قلیان در خانوادههاست؛ چراکه به گفته مسئولان حوزه سلامت، بسیاری از نوجوانان نخستین مواجهه خود با دخانیات را نه در خیابان و میان دوستان، بلکه در محیط خانواده تجربه میکنند.
اما داستان گرایش نوجوانان به دخانیات، فقط داستان دود و سیگار نیست.
وقتی سیگار معنای دیگری پیدا میکند
«چرا نوجوان سیگار میکشد؟» شاید سادهترین سؤال ممکن باشد، اما پاسخ آن ساده نیست.
دکتر طاهره فرازمند، جامعهشناس، معتقد است نمیتوان برای مصرف دخانیات یک علت واحد تعیین کرد و اگر قرار باشد تنها یک متغیر محوری انتخاب شود، باید از «خلأ تعلق و هویت» سخن گفت؛ نیازی که در دوره نوجوانی برای دیدهشدن، پذیرفتهشدن، تعلق داشتن به یک جمع و ساختن تصویری از خود شدت میگیرد.
از نگاه این جامعهشناس، نوجوان در مرحلهای بین کودکی و بزرگسالی قرار دارد؛ استقلال میخواهد، اما هنوز استقلال اقتصادی و اجتماعی کامل ندارد، میخواهد انتخاب کند، اما بخش بزرگی از زندگیاش توسط خانواده و مدرسه تنظیم میشود و در عین حال نیاز دارد جایگاه خود را در میان همسالان پیدا کند.
در چنین شرایطی، سیگار برای برخی نوجوانان میتواند معنایی فراتر از مصرف یک ماده پیدا کند؛ نشانهای از بزرگشدن، استقلال، متفاوتبودن، تعلق به گروه، اعتراض، آرامکردن خود یا حتی اثبات هویت.
فرازمند تأکید میکند که از همین منظر نباید همهچیز را به «دوست ناباب» یا «کمبود محبت در خانواده» تقلیل داد؛ بلکه باید پرسید چرا گروه همسالان برای برخی نوجوانان از سایر نهادهای اجتماعی جذابتر و معنادارتر شده است.
این سؤال، مسئله را از «نوجوان سیگار میکشد» به «جامعه برای نوجوان چه ساخته است؟» تغییر میدهد.
آمار چه میگوید؟
در حالی که بخش مهمی از مصرف نوجوانان ممکن است پنهان بماند، نظام سلامت از طریق برنامههای غربالگری تلاش میکند تصویری از وضعیت مصرف مواد، الکل و دخانیات در جامعه به دست آورد.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایلام، در سال ۱۴۰۴ بیش از ۲۰۴ هزار و ۶۹۳ نفر از جمعیت ۱۵ تا ۵۹ سال استان تحت غربالگری اولیه قرار گرفتند؛ جمعیتی که نوجوانان، جوانان و بزرگسالان را شامل میشود.
در این غربالگری، حدود ۱۳ هزار و ۵۰۰ نفر در مجموع در حوزه دخانیات، مواد و الکل مثبت شناسایی شدند و برای افراد شناساییشده، متناسب با میزان خطر، مداخلات روانشناختی و مشاورهای انجام شد.
اما بخش قابل توجه ماجرا در سنین پایینتر قرار دارد.
در میان افراد شناساییشده در سال گذشته، ۶۲ نوجوان و ۷ جوان در غربالگری مثبت شناسایی شدند و برای آنان مداخلات لازم انجام گرفت.
با این حال، خود مسئولان حوزه سلامت تأکید دارند که نمیتوان این اعداد را معادل «آمار واقعی مصرف نوجوانان» دانست؛ چراکه در سنین پایین، کتمان مصرف از سوی نوجوان یا خانواده میتواند باعث شود بخشی از موارد اساساً وارد چرخه شناسایی نشوند.
در سه ماه نخست سال جاری نیز حدود ۱۴۲۶ نفر در غربالگری مثبت شناسایی شدهاند و برای بخشی از آنان مداخلات روانشناختی انجام شده است؛ مداخلاتی که بسته به شرایط فرد میتواند بین یک تا چهار جلسه ادامه داشته باشد.
مدرسه؛ جایی برای شناسایی قبل از بحران
اگر خانه نخستین محل مواجهه با بسیاری از رفتارها باشد، مدرسه یکی از مهمترین نقاط شناسایی و مداخله است.
محمدرضا ولدبیگیان، معاون پرورشی و فرهنگی آموزش و پرورش ایلام، از اجرای برنامههای پیشگیرانه در مدارس و استفاده از سامانههای «نماد» و «رصد و پایش آسیبهای اجتماعی» برای شناسایی و پیگیری آسیبهای دانشآموزان خبر میدهد.
به گفته او، دانشآموزان در معرض آسیب پس از غربالگری، برای بررسی بیشتر سطحبندی شده و در صورت نیاز از خدمات مشاوره، مداخله و درمان استفاده میکنند و این فرآیند تا زمان اطمینان از بهبود وضعیت دانشآموز ادامه دارد.
در استان ایلام، حدود ۱۱۰ هزار دانشآموز مشغول تحصیل هستند و در آخرین مرحله غربالگری مجدد آسیبهای اجتماعی، طی حدود سه هفته نزدیک به ۵۰ هزار دانشآموز مورد بررسی قرار گرفتهاند.
در این میان، آموزش و پرورش از شناسایی دانشآموزان در معرض خطر و ارجاع آنان به مشاوران مدارس و مراکز تخصصی خبر داده است.
اما یک چالش جدی همچنان پابرجاست: کمبود مشاور.
به گفته معاون پرورشی و فرهنگی آموزش و پرورش ایلام، این استان حدود ۳۸۰ مشاور کمبود دارد؛ هرچند فرآیند جذب نیروهای جدید آغاز شده و بخشی از نیروهای جدید نیز به مجموعه مشاوران اضافه شدهاند.
این کمبود زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم پیشگیری از مصرف دخانیات تنها با یک جلسه آموزشی یا توصیه «سیگار نکش» محقق نمیشود.
مهارت «نه گفتن» کافی نیست
مدرسه در کنار غربالگری، آموزش مهارتهای زندگی را نیز دنبال میکند؛ از مهارت «نه گفتن» گرفته تا خودآگاهی، همدلی، ارتباط مؤثر، مدیریت هیجان، صبر و دیگر مهارتهایی که میتواند توان مقابله دانشآموزان با فشار همسالان و موقعیتهای پرخطر را افزایش دهد.
اما جامعهشناس معتقد است مسئله فقط آموزش مهارت نیست.
نوجوانی که احساس تعلق نمیکند، آینده روشنی پیش روی خود نمیبیند، امکان تفریح و مشارکت اجتماعی محدودی دارد یا برای تجربه استقلال مسیر مناسبی در اختیارش نیست، ممکن است همچنان به دنبال جایگزینی برای این خلأها بگردد.
از این منظر، سیگار و قلیان ممکن است «نشانه» یک مسئله عمیقتر باشند، نه تمام مسئله.
فرازمند میگوید جامعه باید از خود بپرسد اگر از نوجوان انتظار داریم سراغ دخانیات نرود، چه جایگزین جذاب و در دسترسی برای تعلق، هیجان، تفریح، مشارکت و استقلال تدریجی او فراهم کرده است؟
قلیان؛ دروازهای که نباید عادی شود
در میان تمام روایتهای این گزارش، یک هشدار بیش از همه تکرار میشود: عادیشدن قلیان.
مسئولان حوزه سلامت ایلام معتقدند قلیان در برخی خانوادهها به یک ابزار تفریحی تبدیل شده و حضور آن در خانه یا جمعهای خانوادگی میتواند نخستین مواجهه کودکان با مصرف دخانیات را رقم بزند.
مشکل دیگر این است که برخی خانوادهها مصرف چند پک قلیان را اصلاً «مصرف دخانیات» تلقی نمیکنند؛ در حالی که همین عادیسازی میتواند مرزهای ذهنی کودک و نوجوان را نسبت به دخانیات تغییر دهد.
از سوی دیگر، نظارت بر فروش دخانیات در اطراف مدارس و دانشگاهها نیز بخشی از برنامه پیشگیری است و دستگاههای مرتبط موظفاند در زمینه محل عرضه و صدور مجوز فروش دخانیات، محدودیتها و ضوابط مربوط را اعمال کنند.
اما پیشگیری تنها با دور کردن مغازه سیگارفروشی از مدرسه تمام نمیشود؛ چراکه نوجوان ممکن است چند خیابان آنطرفتر، در خانه یا حتی در فضای مجازی با تصویری جذاب از مصرف مواجه شود.
مسئله فقط سیگار نیست
وقتی خانواده، مدرسه، گروه همسالان، رسانه، فضای مجازی، وضعیت اقتصادی، فرصتهای فراغتی و آینده شغلی نوجوان را کنار یکدیگر قرار میدهیم، تصویر روشنتری از مسئله به دست میآید.
نوجوان امروز در جهانی زندگی میکند که دائماً با سبکهای مختلف زندگی مقایسه میشود؛ جهانی که در آن دیدهشدن، متفاوتبودن و پذیرفتهشدن اهمیت زیادی دارد.
در چنین فضایی، برخی رفتارهای پرخطر ممکن است به بخشی از یک خردهفرهنگ تبدیل شوند؛ رفتاری که در یک جمع خاص، معنای استقلال، جسارت یا تعلق پیدا میکند؛ بنابراین نمیتوان همه مسئولیت را بر دوش خانواده گذاشت، همهچیز را به مدرسه نسبت داد یا فضای مجازی را مقصر اصلی دانست.
خانواده مهم است؛ مدرسه مهم است؛ گروه همسالان مهم است؛ اما هیچکدام به تنهایی توضیحدهنده تمام مسئله نیستند.
جامعه یک سیستم بههمپیوسته است و اگر یک نهاد نتواند نیازهای نوجوان را پاسخ دهد، ممکن است نهاد یا گروه دیگری جای خالی آن را پر کند.
نوجوان را فقط از سیگار نترسانیم؛ برایش جایگزین بسازیم
واقعیت این است که نمیتوان نوجوان را فقط با ترساندن از آسیبهای سیگار و قلیان از مصرف دور کرد.
اگر قرار است نوجوان تفریح سالم داشته باشد، باید فضای تفریح سالم و در دسترس وجود داشته باشد.
اگر قرار است تعلق سالم را تجربه کند، باید باشگاه، گروه، انجمن و محیط اجتماعی امن در اختیارش باشد.
اگر قرار است استقلال را تجربه کند، باید فرصت مسئولیتپذیری، مهارتآموزی و تجربه اجتماعی داشته باشد؛ و اگر قرار است آیندهای سالم بسازد، باید بتواند تصویری واقعی از آینده خود در تحصیل، مهارت، اشتغال و مشارکت اجتماعی ببیند.
گزارشهای رسمی از غربالگری و مداخله نشان میدهد دستگاههای متولی، شناسایی و درمان را دنبال میکنند؛ اما در کنار این اقدامات، یک سؤال اساسی همچنان باقی است: آیا برای نوجوانان به اندازه کافی جایگزین جذاب برای رفتارهای پرخطر ساختهایم؟
شاید مسئله نوجوان فقط سیگار نباشد؛ مسئله این باشد که جامعه برای «شدن» او چه فرصتهایی فراهم کرده است.
نسلی که احساس کند دیده میشود، صدایش شنیده میشود، جایی برای تعلق دارد و میتواند آیندهاش را بسازد، کمتر برای اثبات خود به رفتارهای پرخطر نیاز پیدا میکند.
مبارزه با مصرف دخانیات از زمانی آغاز میشود که به جای فقط پرسیدن «چرا سیگار میکشی؟»، از خودمان بپرسیم: «برای اینکه نوجوان سیگار نکشد، چه زندگی جذابتری برایش ساختهایم؟»
لینک کپی شد
گزارش خطا