گره گردشگری سلامت ایلام کجاست؟

به گزارش گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، بیمار عراقی آن سوی مرز است، پزشک متخصص در ایلام حضور دارد، بیمارستان و اتاق عمل و بخش بیماران بین‌الملل هم وجود دارد؛ اما با وجود همه این ظرفیت‌ها، گردشگری سلامت در ایلام هنوز نتوانسته به یک جریان منسجم و درآمدزا تبدیل شود.

این سؤال وقتی جدی‌تر می‌شود که بدانیم سالانه بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار گردشگر سلامت وارد کشور می‌شوند و گردشگری سلامت در سال ۱۴۰۴ حدود ۲ میلیارد دلار برای ایران درآمد ایجاد کرده است؛ رقمی که نشان می‌دهد درمان بیماران خارجی دیگر فقط یک موضوع پزشکی نیست و می‌تواند زنجیره‌ای از اقامت، حمل‌ونقل، دارو، خرید و سایر خدمات را نیز فعال کند.

از سوی دیگر، هدف‌گذاری کشور برای رسیدن به درآمد ۶ میلیارد دلاری گردشگری سلامت تا پایان برنامه هفتم توسعه، نشان می‌دهد این بازار ظرفیت بزرگی برای توسعه دارد.

برای ایلام، اما مسئله متفاوت است؛ استانی که با عراق مرز مشترک دارد، به بازار درمانی کشور همسایه نزدیک است و از پزشکان متخصص و مراکز درمانی برخوردار است، اما هنوز آمار دقیق و جامعی از تعداد بیماران بین‌الملل و میزان درآمد حاصل از این حوزه ندارد.

اگر ظرفیت درمانی وجود دارد و بیمار هم در آن سوی مرز هست، چرا گردشگری سلامت در ایلام شکل نگرفته است؟

آمار دقیقی از بیماران بین‌الملل در ایلام وجود ندارد

سعید براتی، مسئول اداره IPD و VIP معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی ایلام، با اشاره به نبود آمار جامع از تعداد بیماران بین‌الملل در استان اظهار کرد: بخش قابل توجهی از مراجعات بیماران به مطب‌های خصوصی و مراکز غیردولتی انجام می‌شود و به همین دلیل در شرایط فعلی امکان ارائه آمار دقیق و یکپارچه از تعداد بیماران و میزان هزینه‌کرد آنها وجود ندارد.

وی افزود: اخیراً وزارت بهداشت سامانه‌ای برای ثبت اطلاعات بیماران بین‌الملل در نظر گرفته است که با راه‌اندازی و دسترسی مراکز درمانی به این سامانه، اطلاعات بیماران در مراکز مختلف ثبت و امکان دستیابی به آمار دقیق‌تر در سطح استان و کشور فراهم خواهد شد.

براتی با بیان اینکه نبود اطلاعات متمرکز، برآورد دقیق درآمد گردشگری سلامت را نیز دشوار کرده است، گفت: هزینه‌های یک بیمار بین‌الملل تنها به درمان محدود نمی‌شود و ممکن است بیمار و همراهان او برای اقامت، خرید، دارو و سایر خدمات نیز هزینه کنند؛ اما این هزینه‌ها در حال حاضر در یک سامانه واحد ثبت نمی‌شود.

این یعنی حتی در شرایطی که بیمار خارجی وارد ایلام می‌شود و برای درمان هزینه می‌کند، تصویر دقیقی از تعداد این بیماران و میزان گردش مالی ایجادشده در استان وجود ندارد.

پزشکان ایلام؛ ظرفیتی که هنوز به بازار عراق متصل نشده است

مسئول اداره IPD و VIP معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی ایلام، توانمندی پزشکان و کادر درمان را یکی از ظرفیت‌های استان برای جذب بیماران بین‌الملل دانست و گفت: پزشکان و نیرو‌های درمانی ایلام از دانش و تخصص مناسبی برخوردارند و برخی از آنها در سطح بین‌المللی نیز شناخته شده‌اند.

به گفته وی، بخشی از بیماران با شناخت پزشک موردنظر خود، ایلام را برای دریافت خدمات درمانی انتخاب می‌کنند و حضور این بیماران می‌تواند علاوه بر بخش درمان، اقامت، خرید و سایر خدمات را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

براتی همچنین از تلاش برای معرفی ظرفیت‌های گردشگری استان به بیماران خارجی خبر داد و افزود: در برخی مراکز درمانی، محتوایی درباره جاذبه‌های گردشگری و زیارتی ایلام در اختیار بیماران و همراهان آنها قرار گرفته است.

چهار مرکز مجوز فعالیت در حوزه بیماران بین‌الملل دارند

براتی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای توسعه گردشگری سلامت در استان گفت: طی چهار تا پنج سال اخیر برنامه‌ریزی‌هایی در این زمینه انجام شده و در نهایت مجوز فعالیت چهار مرکز در حوزه بیماران بین‌الملل صادر شده است.

وی افزود: سه مرکز دولتی و یک مرکز خصوصی هستند و تلاش می‌شود تعداد مراکز دارای مجوز در سال‌های آینده افزایش پیدا کند.

اما داشتن مجوز IPD به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری گردشگری سلامت نیست؛ چراکه بیمار خارجی باید از زمان تصمیم به سفر برای درمان تا پذیرش، دریافت خدمات، اقامت و بازگشت، با یک زنجیره مشخص و هماهنگ مواجه باشد.

اگر بیمار نداند از کجا باید پزشک موردنظر خود را پیدا کند، چگونه نوبت بگیرد، هزینه درمان چقدر است، چه کسی مسئول هماهنگی سفر اوست و محل اقامت و بازگشتش چگونه مدیریت می‌شود، وجود بیمارستان و پزشک متخصص به‌تنهایی نمی‌تواند یک مقصد گردشگری سلامت بسازد.

بیماران ایرانی همچنان در اولویت هستند

یکی از دغدغه‌ها درباره توسعه گردشگری سلامت این است که پذیرش بیماران خارجی ممکن است از ظرفیت درمانی بیماران ایرانی کم کند؛ موضوعی که براتی آن را رد می‌کند.

وی گفت: تخت‌های اختصاص‌یافته به بیماران بین‌الملل از ظرفیت مازاد بیمارستان‌هاست و ارائه خدمات به بیماران خارجی موجب کاهش ظرفیت خدمات‌رسانی به بیماران ایرانی نمی‌شود.

براتی تأکید کرد: هم استانی‌ها همچنان در دریافت خدمات درمانی در اولویت قرار دارند.

ظرفیت درمانی هست، اما زنجیره گردشگری سلامت ناقص است

خلیل مومنی، رئیس بیمارستان رازی ایلام، نبود سازوکار منسجم برای اتصال بخش درمان، گردشگری و آژانس‌های گردشگری را یکی از مهم‌ترین چالش‌های گردشگری سلامت در استان عنوان کرد.

وی اظهار کرد: بیمارستان رازی دارای بخش بیماران بین‌الملل و تخصص‌های مختلف است، اما گردشگری سلامت صرفاً ارائه خدمت پزشکی نیست و برای شکل‌گیری واقعی مدیکال توریسم، مجموعه‌ای از دستگاه‌ها و بخش‌های مختلف باید در کنار یکدیگر فعالیت کنند.

مومنی افزود: بیمار عراقی باید بتواند از کشور مبدأ تا مرکز درمانی و سپس زمان بازگشت، یک بسته کامل خدماتی دریافت کند؛ به این معنا که آژانس گردشگری دارای مجوز، بیمار را از کشور مبدأ پذیرش و با هماهنگی بیمارستان، فرآیند درمان، اقامت و بازگشت او را مدیریت کند.

رئیس بیمارستان رازی، حذف واسطه‌گری و ایجاد ارتباط مستقیم و رسمی میان بیمار، آژانس گردشگری و مرکز درمانی را از الزامات این فرآیند دانست و گفت: استفاده از ظرفیت تله‌مدیسین نیز می‌تواند پیش از ورود بیمار به استان، امکان ارتباط پزشک و بیمار و بررسی اولیه شرایط درمان را فراهم کند.

وی ادامه داد: پس از ارائه خدمات درمانی، بیمار می‌تواند از طریق همان سازوکار و با همکاری آژانس مربوطه به کشور خود بازگردد؛ اما این زنجیره در ایلام هنوز به شکل کامل شکل نگرفته است.

تلاش برای جذب بیمار؛ قرارداد‌هایی که به نتیجه نرسید

مومنی با اشاره به تلاش بیمارستان رازی برای همکاری با آژانس‌های گردشگری گفت: دو آژانس گردشگری برای همکاری و جذب بیمار به ایلام دعوت شدند، اما در روند انعقاد قرارداد و مسائل مربوط به اسناد و سازوکار همکاری، مشکلاتی ایجاد شد و این همکاری‌ها عملیاتی نشد.

این موضوع نشان می‌دهد مسئله گردشگری سلامت در ایلام فقط کمبود زیرساخت درمانی نیست؛ بلکه بخشی از مشکل به نبود سازوکار مشخص برای همکاری میان دستگاه‌های متولی و فعالان بخش خصوصی بازمی‌گردد.

چرا بیمار عراقی ایلام را انتخاب نمی‌کند؟

رئیس بیمارستان رازی ایلام با اشاره به ظرفیت‌های موجود گفت: ایلام از پزشکان متخصص، بیمارستان مجهز، اتاق عمل و بخش IPD برخوردار است و آژانس‌های گردشگری نیز در استان فعالیت دارند، اما زنجیره جذب و پذیرش بیمار خارجی هنوز به شکل کامل فعال نشده است.

به گفته مومنی، بخشی از بیمارانی که امکان دریافت خدمات درمانی و حتی برخی اعمال جراحی در ایلام را دارند، به استان‌های دیگر از جمله شیراز مراجعه می‌کنند یا خدمات خود را در مطب‌های خصوصی دریافت می‌کنند.

وی تأکید کرد: هزینه برخی خدمات برای بیماران خارجی می‌تواند چند برابر بیماران داخلی باشد و همین موضوع ظرفیت اقتصادی قابل توجهی برای استان ایجاد می‌کند.

اما تا زمانی که بیمار عراقی نداند از کجا باید خدمات درمانی ایلام را پیدا کند، چه پزشکی را انتخاب کند، چگونه نوبت بگیرد، چه کسی مسئول انتقال او باشد، کجا اقامت کند و پس از درمان چگونه به کشورش بازگردد، داشتن بیمارستان و پزشک متخصص به‌تنهایی به معنای گردشگری سلامت نیست.

بازار شهر؛ نشانه‌ای از یک ظرفیت پراکنده

با نگاهی به سطح شهر ایلام و تمرکز بخش قابل توجهی از مطب پزشکان در هسته مرکزی شهر می‌توان دریافت که بخشی از مراجعات به استان، با هدف دریافت خدمات درمانی انجام می‌شود.

در کنار مراکز درمانی و مطب‌ها، خانه‌مسافر‌ها و کسبه بازار نیز به‌طور غیرمستقیم از حضور این افراد و همراهان آنها منتفع می‌شوند.

بیماری که برای درمان وارد شهر می‌شود، علاوه بر پرداخت هزینه پزشک و درمان، به اقامت، غذا، رفت‌وآمد، خرید دارو و گاهی خرید از بازار نیاز دارد؛ بنابراین گردشگری سلامت فقط یک موضوع مربوط به بیمارستان نیست؛ بلکه می‌تواند زنجیره‌ای از کسب‌وکار‌های شهری را درگیر کند.

اما در ایلام این جریان هنوز بیشتر به شکل پراکنده اتفاق می‌افتد و کمتر می‌توان از یک زنجیره رسمی و مدیریت‌شده سخن گفت.

دلالان؛ برندگان خلأ موجود

یکی از مشکلاتی که در این میان خود را نشان می‌دهد، فعالیت واسطه‌ها و دلالان است.

وقتی شرکت یا مجموعه‌ای مشخص و قانونی وجود نداشته باشد که مدیریت این چرخه را برعهده بگیرد، طبیعی است که بخشی از فرآیند به واسطه‌ها سپرده شود.

در چنین شرایطی، بیمار خارجی برای پیدا کردن پزشک، دریافت نوبت، انتخاب محل اقامت یا هماهنگی خدمات مختلف ممکن است به افراد و واسطه‌های غیررسمی متکی شود.

دلالان دقیقاً از همین خلأ سود می‌برند؛ از نبود یک مسیر قانونی، مشخص و قابل نظارت برای بیمار خارجی.

اگر نظارتی بر قیمت خدمات ارائه‌شده به گردشگران سلامت و نحوه خدمات‌دهی به آنها وجود داشته باشد، هم حقوق بیمار بهتر حفظ می‌شود و هم امکان برنامه‌ریزی برای توسعه این بازار افزایش پیدا می‌کند.

در واقع، ایجاد یک سازوکار رسمی برای مدیریت این چرخه می‌تواند هم دست دلالان را کوتاه کند و هم سهم بیشتری از درآمد گردشگری سلامت را نصیب فعالان قانونی استان کند.

گردشگری سلامت فقط بیمارستان نیست

در گردشگری سلامت، بیمار تنها برای دریافت یک خدمت پزشکی وارد مقصد نمی‌شود.

بیمار و همراهان او به محل اقامت، حمل‌ونقل، غذا، دارو و سایر خدمات نیاز دارند و همین موضوع باعث می‌شود گردشگری سلامت به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم بر بخش‌های مختلف اقتصاد شهری اثر بگذارد.

در ایلام نیز خانه‌مسافرها، کسبه بازار، رانندگان، مراکز اقامتی و دیگر ارائه‌دهندگان خدمات می‌توانند از این بازار منتفع شوند.

اما زمانی می‌توان از ظرفیت واقعی گردشگری سلامت سخن گفت که این فعالیت‌ها در قالب یک زنجیره مشخص و تحت نظارت انجام شوند، نه اینکه هر بخش به‌صورت جداگانه و بدون ارتباط با بخش دیگر فعالیت کند.

حلقه مفقوده؛ یک متولی واحد یا یک زنجیره هماهنگ؟

آنچه از اظهارات مسئولان درمانی ایلام برمی‌آید، نشان می‌دهد استان از نظر ظرفیت پزشکی و درمانی با خلأ مطلق مواجه نیست؛ مشکل اصلی در مرحله اتصال این ظرفیت به بازار هدف، به‌ویژه بازار عراق، خود را نشان می‌دهد.

ایلام بیش از ۴۰۰ کیلومتر مرز مشترک با عراق دارد و سالانه بیش از ۸ میلیون زائر و مسافر از مرز مهران وارد و خارج می‌شوند؛ ظرفیتی که می‌تواند زمینه ارتباط بیشتر استان با بازار کشور همسایه را فراهم کند.

اما برای تبدیل این ظرفیت به گردشگری سلامت، صرف داشتن بیمارستان و پزشک کافی نیست.

استان نیازمند برنامه مشخص، آمار شفاف، بازاریابی هدفمند، همکاری آژانس‌های گردشگری، تسهیل قرارداد‌ها و هماهنگی میان دانشگاه علوم پزشکی، میراث فرهنگی، استانداری، وزارت امور خارجه و بخش خصوصی است.

در این میان، نبود یک شرکت یا مجموعه قانونی که بتواند مدیریت کل این چرخه را برعهده بگیرد، یکی از خلأ‌های جدی است؛ مجموعه‌ای که بیمار را از مبدأ تا مقصد همراهی کند، با پزشک و بیمارستان هماهنگ باشد، اقامت و حمل‌ونقل را مدیریت کند و بر قیمت و کیفیت خدمات نظارت داشته باشد.

گردشگری سلامت کمبود دارو برای بیماران ایلامی ایجاد نمی‌کند

در کنار بحث توسعه گردشگری سلامت، یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره حضور بیماران خارجی، احتمال تأثیر آن بر تأمین داروی بیماران داخل استان است.

محمدی، مسئول روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، در این رابطه گفت: بیماران گردشگر تنها به میزان نیاز و حداکثر یک ماه دارو دریافت می‌کنند و امکان دریافت مقادیر بیشتر برای آنها وجود ندارد.

وی افزود: هنگام خروج بیماران از کشور نیز گمرک نظارت لازم را بر میزان داروی همراه آنها انجام می‌دهد و در صورت همراه داشتن داروی مازاد بر میزان مجاز، دارو‌های اضافه برگشت داده می‌شود؛ بنابراین از این منظر، حضور بیماران خارجی قرار نیست به معنای خروج حجم نامحدود دارو از استان و ایجاد کمبود برای بیماران ایلامی باشد.

ایلام؛ چند قدم تا یک بازار بزرگ

ایلام برای ورود جدی‌تر به بازار گردشگری سلامت، بسیاری از مؤلفه‌های اولیه را در اختیار دارد؛ مرز مشترک با عراق، فاصله کوتاه با بازار هدف، پزشکان متخصص، مراکز درمانی مجهز، اتاق عمل، مراکز دارای مجوز IPD و آژانس‌های گردشگری.

اما آنچه کم است، اتصال این قطعات به یکدیگر است.

امروز ممکن است بیمار عراقی در آن سوی مرز، پزشک متخصص در ایلام و بیمارستان مجهز در همین شهر وجود داشته باشد؛ اما اگر بیمار نداند چگونه به این پزشک و بیمارستان دسترسی پیدا کند، این ظرفیت‌ها عملاً به یک بازار واقعی تبدیل نمی‌شوند.

از طرف دیگر، وقتی آمار دقیقی از تعداد بیماران و میزان درآمد این حوزه وجود نداشته باشد، مشخص نیست استان دقیقاً چه اندازه از این بازار سهم دارد و چه میزان ظرفیت بلااستفاده مانده است.

سؤال اصلی همچنان بی‌پاسخ است

گردشگری سلامت ایلام بیش از آنکه با کمبود پزشک و بیمارستان مواجه باشد، با خلأ مدیریت و هماهنگی روبه‌روست.

سؤال امروز دیگر این نیست که «آیا ایلام ظرفیت درمانی دارد؟»؛ پاسخ این سؤال روشن است.

سؤال این است که چه کسی قرار است این ظرفیت را به بیمار عراقی معرفی و این بیمار را از آن سوی مرز تا مطب، بیمارستان، محل اقامت و سپس بازگشت به کشورش همراهی کند؟

چه کسی باید بر قیمت خدمات، کیفیت ارائه خدمات و فعالیت واسطه‌ها نظارت کند؟ چه کسی باید آمار بیماران بین‌الملل و درآمد این حوزه را جمع‌آوری و منتشر کند؟ و مهم‌تر از همه، چه کسی مسئول است تا درآمد گردشگری سلامت به جای خروج از استان، سهم بیشتری برای اقتصاد ایلام ایجاد کند؟

اگر این حلقه تکمیل شود، گردشگری سلامت می‌تواند برای ایلام فقط به معنای پذیرش چند بیمار خارجی نباشد؛ بلکه به یک زنجیره اقتصادی تبدیل شود که بیمارستان، پزشک، آژانس گردشگری، مراکز اقامتی، حمل‌ونقل و بازار را درگیر کند.

در غیر این صورت، ممکن است بیمار در آن سوی مرز باشد، پزشک متخصص و بیمارستان مجهز در ایلام، اما سهم اصلی بازار درمانی عراق همچنان نصیب استان‌ها و شهر‌هایی شود که زنجیره گردشگری سلامت را پیش از ایلام کامل کرده‌اند.