احزاب؛ ضرورتی فراموش شده در ایران

گروه سیاسی «خبرگزاری دانشجو»، حسین كرمی؛ در جامعه كنونی برای رسیدن به هر هدفی تخصص‌های مختلفی به وجود آمده است، به عنوان نمونه برای هماهنگی در بازار، اتحادیه و اصناف تخصصی ایجاد می شود و یا برای پیدا كردن خانه استیجاری به بنگاه های مسكن مراجعه می شود كه انتظار می رود عرصه فعالیت های سیاسی نیز از این قضیه مستثنی نباشد.

 

غالباً تشكیلات احزاب در تاریخ ایران به دلایلی چند نكات ظریف توان ظهور و بروز واقعی نداشته اند؛ برطبق تجربه تاریخی در قبل از انقلاب اسلامی وابستگی به قدرت های خارجی یكی از این دلایل بود به نحوی كه احزاب نه از مردم و برای مردم بلكه بیشتر از جانب قدرت های حاكم به وجود آمده اند تا منافع آنها را تأمین كنند كه در تاریخ احزاب ایران، حزب «توده» نمونه از چنین احزاب وابسته بود.

 

احزاب در تاریخ معاصر ایران به جای آنكه به دنبال پایگاه های مردمی و استقلال ایدئولوژیكی باشند نه تنها از سوی قدرت حاكم شكل گرفته اند بلكه بیشتر به دنبال كسب قدرت و منافع جناحی و جزبی بودند، حزب «رستاخیز» رژیم پهلوی نمونه ای از این گونه احزاب ناپایدار در ایران به شمار می رفت به طوریكه محمدرضا پهلوی از اولین نفرات اعضای آن بود.

 

كارشناسان سیاسی معتقدند زمانی یك حزب به جایگاه واقعی و موفق خود خواهد رسید كه دارای یك برنامه مستمر، بلند مدت و استراتژیك داشته باشد؛ لازمه این كار داشتن یك برنامه تعریف شده ایدئولوژریك شفاف است یعنی حزب موفق دارای یك مانیفست سیاسی روشن برای همیشه است، در این خصوص عدم شفافیت در تشكیلات سازمانی موجب پاشیده شدن اعضای آن خواهد شد.

 

یكی دیگر از شرایط حزب موفق، داشتن منابع مالی مناسب، منظم و مشخص است، بدون سرمایه گذاری و اختصاص هزینه، حزب نهادینه و شناخته نمی شود، توضیح اینكه برخورداری از منابع مادی لازم است اما كافی نیست.

 

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران گرچه نظام، مخالف سیستم حزبی نبود اما با تعمق اندكی می توان به درك صحیحی از عدم نهادینه شدن این موضوع پی برد.

 

تشكلات و سازمان حزبی در ایران بیشتر از آنكه كاركرد حزبی داشته باشد بهره حزبی برده است، به عبارت بهتر بیشتر از آنكه به تولید فكری و جنبش نرم افزاری بپردازند بیشتر بهره حزبی مانند بهره انتخاباتی كه شرایطی موسمی و موقت دارد، پرداخته اند.

 

نكته دیگر مهمی كه در عدم نهادینه شدن تشكیلات حزبی در ایران وجود دارد زمینه سنتی و مذهبی بودن ملت ایران است؛ به عبارتی بهتر بر طبق آموزه های اسلام یكی از عواملی كه موجب سربلندی اسلام می شود داشتن اتحاد بین مسلمین است، اتحادی كه موجب وحدت رویه یكسان مردم می شود كه به نظر می رسد با فعالیت های حزبی كه موجب شقه شدن امت اسلامی می شود، تقابل دارد.

 

به اعتقاد كارشناسان سیاسی، عدم برخورداری از اقبال عموم مردم از احزاب در ایران پس از انقلاب اسلامی به تك تك عواملی كه در بالا ذكر شد برمی گردد عواملی كه نه به طور مطلق بلكه به طور نسبی و هر كدام به درجات مختلفی بر عدم نهاینه شدن احزاب در ایران دلالت می كند.

 

این كارشناسان معتقدند فعالیت های سیاسی در قالب تشكیلات حزبی از یك سو نه تنها موجب رشد فكری و بصیرت سیاسی جامعه می شود بلكه از سوی دیگر موجب رقابت بین نخبگان سیاسی و اقتصادی و فرهنگی در ورود به مناصب حاكمیتی می شود، به طوری كه ورود نخبه به مناصب حكومتی همانا و جلب رضایت مردم و به تبع آن پیشرفت و توسعه كشور نیز همانا.

 

در اهمیت احزاب همین بس كه وجود احزاب فعال در چارچوب قانون، برای رشد سیاسی جامعه، هوشیاری سازی مردم و ایجاد رقابت در انتخابات لازم است؛ هر چه در یك نظام سیاسی احزاب و جریانات مختلف فعال در چارچوب قانون بیشتر باشد، رقابت سالم و قانونمند در انتخابات افزایش یافته و در نهایت موجب رشد و بالندگی سیاسی و اقتصادی جامعه خواهد شد.

 

هنگامی كه یك كاندیدایی در رقابت انتخاباتی تمایل ورود به قوه مقننه و یا مجریه با تابلوی روشن سیاسی در قالب تشكیلات و سازمان حزبی و جبهه ای داشته باشد درحقیقت مردم به راحتی به برنامه های حزبی و تشكیلاتی رأی می دهند و این نامزد انتخاباتی نیز به جهت اینكه بخواهد سابقه و پرونده روشنی برای فعالیت های آتی تشكیلات حزبی و سیاسی خود داشته باشد نه تنها باید به مردم و باید بر حزب خود نیز پاسخگو باشد.

 

نكته پایانی نیز این است كه به نظر می رسد در دهه اخیر فعالیت های سیاسی در ایران در قالب تشكیلات و سازمان این بار نه در قالب و عنوان «حزب» بلكه در قالب و عنوان «جبهه» به جایگاه آرمانی خود در حال حركت است و آزمون موفقیت آن نیازمند صرف زمان و مسیر بیشتری است، مسیری كه هنوز راه طولانی در پیش دارد؛ در نهایت اینكه به نظر می رسد تشكیلات سیاسی در ایران در یك پیچ تاریخی بزرگ قرار دارد.