«هویت دانشجویی» در کلام رهبر شهید انقلاب/ کدام خصوصیت به دانشجو هویت می‌دهد؟

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، در سلسله گزارش‌هایی به اندیشه و نگاه رهبر شهید انقلاب به مسائل علمی، دانشجو و دانشگاه پرداخته می شود.

اینکه می‌گوییم رهبر شهید انقلاب گنجینه‌ای جامع از هر آنچه که باید هست یکی از موارد آن را در اینجا بازگو می‌کنیم.

«هویت دانشجویی» کلید واژه‌ای که رهبر شهید انقلاب در دیدار رمضانی ۱۴۰۳ دانشجویان مطرح کرد. ایشان هویت دانشجویی را یکی از مسائل مهم عنوان کردند تفسیری که ایشان در دیدار دانشجویان از «هویت دانشجویی» داشتند اینگونه مطرح کردند: در طول این دو قرنی که تمدّن غربی وارد کشور ما شد و با ما ارتباط پیدا کرد و با غربی‌ها و تمدّن غربی‌ها سروکار پیدا کردیم، جوان ایرانی دو تجربه‌ی متفاوت در مواجهه‌ی با تمدّن غرب دارد: یک تجربه، تجربه‌ی اوّل او است که نتیجه‌اش شیفتگی و خودباختگی است؛ یک تجربه، تجربه‌ی بعدی او است که نتیجه‌اش شناخت و برخورد گزینشی و احساس استقلال، و در یک مواردی کاملاً احساس جدایی و دوری است. این دو برخورد را من مختصر توضیح بدهم.

در برخورد اوّل، مواجهه‌ی اوّل، وقتی که با غربی‌ها، با عناصر غربی، با بعضی از نماد‌های غربی سروکار پیدا کردیم، جوان ایرانی ــ بحث سر جوان است، من راجع به جوان‌ها دارم صحبت میکنم؛ طبقات دیگرِ مردم تقریباً احساسشان شبیه احساس جوان‌ها است؛ من حالا راجع به جوان‌ها میخواهم عرض بکنم ــ در آن برخورد اوّل وقتی با غرب مواجهه پیدا کرد، یک پیش‌فرضی برایش به وجود آمد، یک تصوّر قطعی‌ای برایش به وجود آمد و آن عبارت بود از: دوگانه‌ی «غرب پیشرفته، و ایران عقب‌مانده و ضعیف»؛ «غرب موفّق، و ایران منحط»؛ این برایش مسجّل شد. وقتی جوان ایرانی خودش را در مقابل پیشرفت‌های غربی و علم غربی و فنّاوری غربی و ... مشاهده میکرد، احساس میکرد که عقب‌مانده است، منحط است، ناتوان است؛ او پیشرفته است و باید دنبال او حرکت کرد، باید دنبال او راه افتاد.

خب واقع قضیّه هم همین بود؛ یعنی ایرانِ صد سال پیش، حقیقتاً از غربِ صد سال پیش خیلی عقب‌تر بود. حالا دلایل و علل و عواملش مفصّل است و بحث امروز ما جای اینها نیست، ولی خب این واقعیّت داشت. منتها یک نکته‌ی مهمّی اینجا وجود دارد: اگر چنانچه شما به طرف مقابل که نگاه کردید ــ مثلاً به غرب نگاه کردید ــ و نقاط قوّت او را دیدید، اگر چنانچه این نقاط قوّت شما را متوجّه به نقاط ضعف خودتان بکند و شما را به فکر فروببرد، این خوب است. آدم نگاه کند ببیند آنها چه کار کردند، ما چه کار باید بکنیم؛ فرض بفرمایید آنها به پیشرفت علمی دست پیدا کردند، ما هم بایستی به پیشرفت علمی دست پیدا کنیم؛ اگر این باشد خوب است، امّا این اتّفاق نیفتاد. نگاه شد به غرب به صورت یک موجود موفّق، [یعنی]قوّتهای او موجب شد که قوّتهای خودمان از یادمان برود! نقطه‌قوّت‌هایی هم ما داشتیم؛ ملّت ایران نقطه‌قوّت‌هایی داشت: ایمان داشت، صفا داشت، برادری داشت، خانواده داشت، وفا [داشت]، حیا [داشت]؛ اینها نقاط قوّت ما است. ما از اینها غفلت کردیم، جوانِ آن روزِ ما از اینها غفلت کرد؛ خودش غفلت کرد، یک عدّه‌ای هم در داخل کشور یا پیدا شدند یا حضور داشتند که این غفلت را تشدید کردند؛ یعنی به جای اینکه به خودیافتگی برسند، به خودباختگی رسیدند و این فهم را در بین عموم مردم منتشر کردند که اگر میخواهید به جایی برسید، زندگی‌تان، علمتان، توانایی‌هایتان به آنجایی برسد که در غرب مشاهده میکنید، باید در همه‌ی امور مثل آنها بشوید، باید غربی بشوید، خود شما با تکیه‌ی به اصالت‌های خودتان نمیتوانید به جایی برسید! همین حرف معروف تقی‌زاده (۷) که گفت از فرق سر تا نوک پا باید غربی شد؛ لباس باید غربی بشود، اخلاق باید غربی بشود، رفتار‌های زندگی باید غربی بشود، همه‌چیز باید غربی بشود تا ما بتوانیم به آنها برسیم.

آن وقت مهم این است که تقلید از غرب، در این خُلقیّات و مسائل اخلاقی و مسائل فکری اتّفاق افتاد، امّا در مسائل اساسی‌ای که غرب متّکی به آنها بود هیچ اتّفاقی نیفتاد. بله، صورت یک دانشگاهی درست شد، امّا از این دانشگاه هیچ انسان برجسته‌ای، هیچ اختراعی، هیچ کار نویی، هیچ پیشرفت علمی‌ای در آن دوره‌ی رضاخان بیرون نیامد. غربی‌ها هم این را تقویت کردند؛ غربی‌ها هم همین احساس را، همین باور را که باید پیرو غرب شد، تبعیّت از غرب کرد، تقویت کردند.

نتیجه این بود که برای پیشرفت، تکیه‌ی به غرب نه‌فقط کمک‌کننده نیست بلکه مانع است؛ یعنی تکیه‌ی به غرب نه‌فقط ما را به پیشرفت نمیرساند بلکه مانع پیشرفت میشود. معلوم شد که در ایران هر پدیده‌ای که با زیاده‌خواهی‌های غرب، با منافع غرب در تعارض باشد، اینها بی‌رحمانه با آن برخورد میکنند؛ یا مستقیم برخورد میکنند.

 این حالت یعنی در واقع شناخته شدن باطن تمدّن مادّی غرب برای ملّت ایران، برای جوان ایرانی، موجب این شد که واکنش‌ها شروع بشود؛ عدّه‌ای سینه سپر کردند. کودتا در مرداد اتّفاق افتاد، در آذر همان سال، (۱۰) در دانشگاه تهران، عدّه‌ای از جوان‌های دانشجو، برای آمدن نیکسون که معاون رئیس‌جمهور آن روز آمریکا بود، قیام کردند، ایستادگی کردند و سه نفر از دانشجویان به دست عوامل حکومت کشته شدند؛ یعنی جان باختند. از آن روز شروع شد. البتّه دانشگاه در حوادث بسیار بزرگی دخالت داشته؛ این را توجّه داشته باشید. بله، دانشگاهِ امروز با دانشگاه قبل از انقلاب و حتّی با دانشگاه بعد از انقلاب، با بیست سال قبل، تفاوت‌های زیادی دارد؛ امروز دانشگاه جلوتر است، پیشرفتش بیشتر است، فهمش از مسائل گوناگون پیچیده‌تر و عمیق‌تر است، و ایستادگی‌اش هم خوب است. برخلاف آنچه تبلیغ میشود و گاهی گفته میشود که نسل جدید دانشجو و جوان ایرانی مثل نسل دهه‌ی ۶۰ آمادگی ندارد، این‌جور نیست؛ این آمادگی امروز هم وجود دارد. ما این را در قضایای مختلف مشاهده کرده‌ایم، امروز هم داریم جلوی چشم خودمان مشاهده میکنیم آمادگی جوان ایرانی را برای حضور در صفوف مقدّم؛ در مقابله‌ی با دشمن حاضرند، آمادگی دارند؛ فهمشان هم از مسائل بهتر است، آمادگی‌شان هم بحمدالله بسیار خوب است.

خب، حالا برگردیم به مقوله‌ی جوان دانشجوی ایرانی. امروز من میخواهم به شما عرض بکنم که این سیاستِ حرکت دشمن در جهت ترویج همان روحیه‌ی تبعیّت و انفعال و وابستگی، امروز به طور جدّی از طرف دشمن فعّال شده؛ یعنی با شیوه‌های جدیدی، بخصوص با پیشرفت‌های علمی‌ای که شده و اینترنت و بقیّه‌ی چیز‌هایی که هست، در حال کارند در این زمینه؛ دارند تلاش میکنند. دانشجوی ما کجا قرار میگیرد؟ البتّه این احساساتی که اینجا گفته شد، مطالبی که بیان شد، این روحیه‌ای که اینجا نشان داده شد، روحیه‌ی بسیار خوبی است. علاجِ مواجهه‌ی با توطئه‌ی دشمنی که میخواهد نفوذ کند و تصرّف کند و سلطه‌ی ازدست‌رفته بر کشور عزیز ما را دوباره پیدا کند، فقط همین روحیه و همین احساس و همین حرکت کلّی دانشجویی است؛ در این تردیدی نیست.

در مقابل حرکت دشمن ــ این حرکتی که گفتم امروز با شیوه‌های جدید دارد دنبال میشود ــ حرکت اسلامی هم خوشبختانه در حال پیشرفت است. ما امروز در زمینه‌ی مسائل دینی و مسائل اخلاقی و حتّی مسائل عرفانی، نوآوری‌های خوبی داریم. عناصر فکری خوبی امروز خوشبختانه در حوزه‌های علمیّه، در خود دانشگاه، در بخش‌های مختلف جامعه رشد کرده‌اند؛ توانسته‌اند زبان مناسب روز را برای تفهیم مفاهیم اسلامی به دست بیاورند، پیدا کنند، از آن استفاده کنند. همین مطالبی که اینجا شما گفتید ــ که حالا ده برابر این را هم در مجموعه‌ی اجتماعات دانشجویی قطعاً میتوان تهیّه کرد و بعد من یک اشاره‌ای هم میکنم ــ همان چیزی است که من چند وقت قبل در یکی از این دیدار‌ها توصیه کردم: «تولید محتوا»؛ (۱۲) محتوا همین‌ها است. برای فضای مجازی، یکی از کار‌های لازم، تولید محتوا است. همین‌ها محتوا است. کار‌هایی که شما میتوانید انجام بدهید، فکری که میتوانید تولید کنید، تحلیل عمیقی که میتوانید نسبت به مسائل داشته باشید و ارائه بدهید، همان تولید محتوایی است که ما انتظار داریم.

دانشجو باید اینجا قرار بگیرد؛ جایگاه دانشجو اینجا است. دانشجو میتواند مثل یک معلّم، مثل یک هشداردهنده، مثل یک چراغ راهنما عمل کند؛ به قدر توان خودش در محیطِ مساعدِ مناسبِ خودش. میتوانید عمل بکنید. این، آن چیزی است که به نظر من هویّت دانشجویان عزیز ما این است؛ این حالت توانایی برای بیان کردن، برای تبیین کردن و توضیح دادن.

مفهوم «هویت دانشجویی» چیست؟

هویت دانشجویی مفهومی فراتر از حضور فیزیکی در دانشگاه یا برخورداری از عنوان «دانشجو» است. این هویت زمانی شکل می‌گیرد که فرد نقش دانشجویی را به عنوان بخشی از هویت فردی و اجتماعی خود بپذیرد و ارزش‌ها، مسئولیت‌ها و انتظارات مرتبط با این نقش را در نگرش و رفتار خود منعکس کند. به بیان دیگر، هویت دانشجویی نشان می‌دهد که فرد تا چه اندازه خود را عضوی از جامعه علمی می‌داند و نسبت به یادگیری، پژوهش، اخلاق علمی و مسئولیت‌های اجتماعی احساس تعهد می‌کند.

هویت دانشجویی در طول زمان و از طریق تعامل با محیط دانشگاه، استادان، همکلاسی‌ها و تجربه‌های آموزشی و فرهنگی شکل می‌گیرد. دانشجو در این فرایند، علاوه بر کسب دانش تخصصی، مهارت‌های تفکر انتقادی، حل مسئله، ارتباط مؤثر، همکاری گروهی و تصمیم‌گیری را نیز می‌آموزد. این تجربه‌ها به تدریج موجب رشد شخصیت، افزایش اعتمادبه‌نفس و تقویت احساس مسئولیت‌پذیری او می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین ابعاد هویت دانشجویی، احساس تعلق به دانشگاه و جامعه علمی است. زمانی که دانشجو خود را عضوی ارزشمند از محیط دانشگاه بداند، انگیزه بیشتری برای مشارکت در فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و اجتماعی خواهد داشت. این احساس تعلق، زمینه‌ساز افزایش انگیزه تحصیلی، ارتقای عملکرد علمی و شکل‌گیری روابط سازنده با استادان و سایر دانشجویان می‌شود.

از سوی دیگر، هویت دانشجویی با هویت حرفه‌ای نیز ارتباطی تنگاتنگ دارد. دانشگاه تنها محلی برای انتقال دانش نیست، بلکه فضایی برای آماده‌سازی دانشجویان جهت ایفای نقش‌های حرفه‌ای و اجتماعی آینده است. در این مسیر، دانشجو با ارزش‌هایی مانند صداقت علمی، مسئولیت‌پذیری، احترام به حقوق دیگران، نظم، قانون‌مداری و اخلاق حرفه‌ای آشنا می‌شود و آنها را در رفتار خود نهادینه می‌کند.

در مجموع، هویت دانشجویی یک فرایند پویا و در حال رشد است که از تعامل میان ویژگی‌های فردی و محیط دانشگاه شکل می‌گیرد. هرچه این هویت قوی‌تر باشد، دانشجو با انگیزه، مسئولیت‌پذیری و تعهد بیشتری در مسیر یادگیری و پیشرفت گام برمی‌دارد و آمادگی بیشتری برای ایفای نقش مؤثر در جامعه و حرفه آینده خود خواهد داشت. بنابراین، تقویت هویت دانشجویی یکی از اهداف مهم نظام آموزش عالی به شمار می‌رود، زیرا علاوه بر ارتقای کیفیت یادگیری، زمینه رشد فردی، اجتماعی و حرفه‌ای دانشجویان را نیز فراهم می‌کند.