نجم‌الدین؛ علامه حسن حسن‌زاده آملی

گروه فرهنگي «خبرگزاری دانشجو»، حکيم عارف و فقيه عالم آيت اللّه حسن زاده آملي از نوابغ و نوادر روزگار و گوهر گرانبهاي علم و فضل و کمال به شمار مي‏روند. اين دانشور گرانمايه در علومي چون قرآن و تفسير، نهج البلاغه و حديث، کلام اسلامي، فقه و اصول، حکمت و عرفان، رجال، رياضيات، نگارش و خوش نويسي، ادبيات و شعر، نجوم، هيأت و علوم غريبه تبحر داشته، تدريس نموده، در بسياري از اين رشته‏ها صاحب نظر بوده و در برخي از اين معارف صاحب سبک و نوآوري مي‏باشد.

ولادت

علامه حسن زاده در چهارم تيرماه 1307 هـ.ش در شهر آمل ديده به جهان گشود. در دوران کودکي قرآن و مقدّمات خواندن و نوشتن را فرا گرفت. پس از سپري شدن اين دوران در حوزه علميه آمل مشغول تحصيل گرديد و در آنجا مقدّمات زبان و ادبيات عربي را همراه با خوشنويسي از اساتيد وقت آموخت. نخستين اساتيد علامه حسن زاده، محمد غروي، عزيزالله طبرسي، ابوالقاسم رجايي، حاج شيخ احمد اعتمادي و عبدالله اشراقي بودند.

وي كتاب هاي درسي مانند نصاب الصبيان، رساله عمليه آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني، جامع المقدمات، سيوطي، حاشيه، شرح جامي، شرح شمسيه، معالم الاصول، مغني، تبصره، شرح قوشجي، شرح لمعه و قوانين كه جملگي در ادبيات، منطق،  اصول، فقه و كلام بودند را فراگرفت.

مهاجرت به تهران

پس از گذشت شش سال از اشتغال به تحصيل در شهر آمل در شهريور ماه ۱۳۲۹ ه.ش به تهران مهاجرت كرده و از محضر آيت الله سيد احمد لواساني، ميرزا مهدي الهي قمشه اي، ميرزا ابوالحسن شعراني، شيخ محمد حسين فاضلي توني، شيخ محمد تقي آملي، ميرزا احمد آشتياني و  ميرزا ابوالحسن رفيعي قزويني ادامه دروس فقه و اصول و حكمت منظومه سبزواري، اشارات شيخ بوعلي سينا و اسفار ملاصدرا و دروس خارج فقه و اصول را تحصيل كرد و اجازه روايت و تصديق اجتهاد گرفت.

عزیمت به قم

علامه حسن زاده پس از بهره گيري از دارالعلم تهران در مهرماه سال ۱۳۴۲ ه.ش به شهر مقدس قم مهاجرت كرد و علاوه بر بهره گيري از آيت الله العظمي سيد محمد حسين طباطبايي صاحب تفسير الميزان به مدت هفده سال در دروس فلسفي و عرفاني و استفاده از اساتيد ديگري چون سيد محمد حسن الهي طباطبايي و سيد مهدي قاضي تبريزي به تدريس علوم ديني و عقلي و عرفاني پرداخته و شاگردان زيادي را در تهران و قم تربيت كرد.

آثار و تالیفات

آثار استاد در 10 عنوان عرفاني و اخلاقي، فلسفي و منطقي، كلامي،  تفسيري، روايي، رجالي،  فقهي،  رياضي و نجومي، ادبي و متفرقه مرتب مي شوند. علامه حسن زاده در شرح حال خود ۱۱۳ تأليف را نام مي برد و اينك به بيان محتواي پاره اي از اين آثار گرانقدر مي پردازيم تا هم مهمترين تصنيفات استاد و هم برجسته ترين ديدگاه هاي وي روشن گردد.

۱- رساله لقاء  الله:

اين نوشتار كه محبوب سالكان راه كوي دوست و عاشقان حريم يار است در يكي از مسائل مهم عرفاني يعني لقاء الله سخن مي گويد.

۲- وحدت از ديدگاه عارف و حكيم:

حقانيت مسلك مشايخ عرفان و حكمت متعاليه در آغاز رساله بيان شده و سپس به مباحث وحدت و كثرت و مساوقت وحدت با وجود و اصالت وجود و تشكيك وجود و غيره پرداخته است.

۳- قرآن و عرفان و برهان از هم جدايي ندارند:

اين كتاب در پاسخ به دانش پژوهاني نگاشته شده كه گمان مي برند، قرآن و برهان و عرفان جدايي دارند و اگر به قرآن روي آورند بايد از برهان و عرفان فاصله گيرند. و يا اگر برهاني و يا عرفاني انديشيدند بايد از قرآن دست شويند.

۴- رساله اي در سير و سلوك:

اين رساله، درجات اهل سلوك را به اختصار درسي درجه بيان كرده كه اولين درجه، شوق، و آخرين آن وقوف است.

۵- رساله نور علي نور در ذكر و ذاكر و مذكور:

اين اثر ارزشمند كه در يك مقدمه و يازده فصل منظم گشته، پيرامون دعا و ذكر و مناجات نگارش يافته است.

۶- ولايت تكويني:

اين كتاب به خوانندگان مي فهماند كه انسان در ترقيات و عروجات خويش به مرحله اي دست مي يازد كه عالم و جهان به منزله بدن وي و موجودات به منزله اعضا و جوارح وي قرار مي  گيرد و همان گونه كه نفس مدبر بدن، بدون هيچ اشكال و صعوبتي در بدن خويش تصرف مي كند، انسان به كمال رسيده كه مظهر اسماء حسناي الهي است در ماده كائنات تصرف كرده و تمام اجزاء عالم از وي اطاعت و پيروي مي نمايند.

۷- دروس اتحاد عاقل به معقول:

يكي از مهمترين مسائل فلسفي كه فهم بسياري از معارف قرآني، در مسير تكامل انساني و هضم كثيري از اسرار احاديث و روايات صادره از اهل بيت وحي عليهم السلام بر آن متفرع است، مسئله اتحاد عاقل به معقول است، يعني معقولات، اعراض عالمان نيستند بلكه عين ذات آنها هستند. استاد حسن زاده،  رساله اتحاد عاقل به معقول آيت الله رفيعي قزويني را نيز با تعليقه ها و مقدمه اي بر زيور طبع آراسته ساخته است.

علامه در نگاه علما

علامه طباطبایی: آقای حسن زاده را کسی نشناخت جز امام زمان (عج) و راهی را که حسن زاده در پیش دارد، خاک آن طوطیای چشم طباطبایی است.

علامه شعرانی: بیست سال بلکه بیشتر او را آزمودم و امتحان نمودم. در این مدت در او چیزی جز جد و اجتهاد ندیدم.

آیت اللّه بهاءالدینی: بنده زمانی بود که به خاطر مسائلی که پیش آمد، از حوزه و طلاب ناامید شدم، لیکن چشمم که به آقای حسن زاده آملی افتاد، به کلی از نظر خود برگشتم و امیدوار شدم.

رهبر معظم انقلاب:  استادی کسی، همچون حضرت آقای حسن زاده آملی (دامت معالیه) که میان مراتب عالیه علمی و مقامات و فتوحات معنوی و روحی جمع کرده اند، برای هر موسسه علمی و دانشگاهی و حوزه ای مغتنم و موجب افتخار است.

توصیه‏ هایى از علامه حسن‏ زاده آملى

دهان روح و تن

انسان دو دهان دارد: یكى گوش كه دهان روح او است و دیگر دهان كه دهان تن او است. این دو دهان خیلى محترم‏اند. انسان باید خیلى مواظب آن‏ها باشد. یعنى باید صادرات و واردات این دهن ها را خیلى مراقب باشد. آن‏هایى‏كه هرزه خوراك مى‏شوند، هرزه كار مى‏گردند. كسانى كه هرزه شنو مى‏شوند، هرزه گو مى‏گردند. وقتى واردات انسان هرزه شد، صادرات او هم هرزه و پلید و كثیف مى‏شود. یعنى قلم او هرزه و نوشته‏هایش زهرآگین خواهد داشت.

وقت اندك و كار بسیار

بدان كه باید تخم و ریشه سعادت را در این نشأ، در مزرعه دلت‏بكارى و غرس كنى. این‏جا را دریاب، این‏جا جاى تجارت و كسب و كار است و وقت هم خیلى كم است. وقت‏خیلى كم است و ابد در پیش داریم. بیایید به سوى این منبع آب حیات كه قرآن و عترت است. وقت‏خیلى كم است و ما خیلى كار داریم. امروز و فردا نكنید. امام صادق علیه السلام فرمود: «اگر پرده برداشته شود و شما آن سوى را ببینید، خواهید دید اكثر مردم به علت تسویف، به كیفر اعمال بد این‏جاى خودشان مبتلا شده‏اند.» تسویف یعنى سوف سوف كردن، یعنى امروز و فردا كردن، بهار و تابستان كردن، امسال و سال دیگر كردن.