گفت‌وگو و شنوندگی فعال، کلید آرامش در زندگی مشترک / هیچ رابطه‌ای فقط با عشق دوام نمی‌آورد، مهارت می‌خواهد + فیلم

نفیسه باقری‌مقام، روان‌شناس حوزه خانواده و از اساتید دانشگاه، در گفت‌و‌گو با SNNTV با موضوع «مهارت‌های ارتباطی در زندگی زناشویی» اظهار کرد:

زندگی بدون یادگیری مهارت‌های ارتباطی مانند بدنی است که قلب تپنده ندارد و کارایی خود را از دست می‌دهد. خانواده، زیربنای جامعه و نخستین بستر تربیت نسل آینده است و بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و بزهکاری‌ها، ریشه در روابط ناکارآمد والدین دارند.

او افزود: زمانی که ارتباط سالم میان زن و شوهر برقرار نباشد، کوچک‌ترین چالش بیرونی می‌تواند تهدیدی برای خانواده باشد، اما اگر الگوی ارتباطی سالم شکل گیرد، همین تهدید‌ها به فرصت رشد و تعالی تبدیل می‌شوند.

باقری‌مقام با تأکید بر اینکه یادگیری مهارت‌های ارتباطی برای همه زوجین یک ضرورت است، گفت: این مهارت‌ها به ما می‌آموزند چگونه احساسات و نیاز‌های خود را با احترام و صراحت بیان کنیم و شنونده‌ای فعال برای احساسات طرف مقابل باشیم. او افزود: بسیاری از زوج‌ها با عشق ازدواج می‌کنند، اما از رفتار عاشقانه و گفت‌وگوی سالم بی‌بهره‌اند و به همین دلیل روابطشان به خستگی و دل‌زدگی منجر می‌شود.

گفت‌وگوی مؤثر و شنوندگی فعال

به گفته این روان‌شناس، گفت‌وگوی مؤثر یعنی بیان نیاز‌ها و احساسات خود بدون قضاوت و درک متقابل احساسات طرف مقابل. گفت‌وگوی مؤثر زمانی اتفاق می‌افتد که در آن دفاع و رقابت وجود نداشته باشد.

او تصریح کرد: زمان گفت‌و‌گو اهمیت زیادی دارد؛ گفت‌و‌گو در هنگام عصبانیت بی‌نتیجه است. بهتر است زمان و مکان مشخصی برای گفت‌و‌گو‌های خانوادگی تعیین شود تا افراد در فضایی آرام درباره مسائل خود صحبت کنند.

باقری‌مقام ادامه داد: مهارت شنوندگی فعال یعنی توجه کامل به سخنان طرف مقابل، ارتباط چشمی مناسب، زبان بدن مثبت و پرهیز از حواس‌پرتی‌هایی، چون تلفن همراه یا تلویزیون. حتی ده دقیقه گفت‌وگوی بدون حواس‌پرتی در روز می‌تواند کیفیت رابطه را به‌طور چشمگیری بهبود دهد.

اجتناب از قضاوت و خشونت کلامی

این کارشناس خانواده تأکید کرد: یکی از موانع ارتباط مؤثر، قضاوت، تحقیر یا جدال لفظی است. وقتی احساسات خود را با زبان اتهام بیان می‌کنیم—مثلاً با جملاتی مانند «تو هیچ‌وقت اهمیت نمی‌دهی» —طرف مقابل به حالت دفاعی می‌رود و ارتباط قطع می‌شود. به‌جای آن باید از بیان احساسات شخصی مانند «من ناراحت شدم که دیر آمدی» استفاده کرد.

تعارض، تهدید نیست؛ فرصت رشد است

باقری‌مقام درباره تعارضات زناشویی گفت: هیچ دو انسانی کاملاً شبیه هم نیستند و تفاوت‌های شخصیتی و جنسیتی امری طبیعی است. او توضیح داد: زنان معمولاً در زمان ناراحتی تمایل به گفت‌و‌گو دارند، در حالی که مردان نیازمند خلوت و سکوت هستند. شناخت این تفاوت‌ها به درک متقابل و کاهش تعارض کمک می‌کند.

به گفته او، اگر زوجین تعارضات را به رسمیت بشناسند و در فضایی آرام با همدلی و بدون رقابت گفت‌و‌گو کنند، این تفاوت‌ها به‌جای تخریب رابطه، باعث رشد و بلوغ عاطفی می‌شود.

این روان‌شناس هشدار داد: نادیده‌گرفتن اختلافات کوچک می‌تواند در آینده به بحران‌های بزرگ و حتی فروپاشی عاطفی بینجامد. افزایش مداوم مشاجره، توهین یا سکوت طولانی در خانه، نشانه‌های هشداردهنده‌اند و نیاز به مداخله متخصص دارند.

او گفت: مراجعه به مشاور خانواده به‌معنای پایان رابطه نیست، بلکه فرصتی برای یادگیری مهارت‌ها و بازسازی رابطه است. بسیاری از اختلافات با حضور یک درمانگر قابل حل‌اند.

نقش همدلی در روابط

باقری‌مقام با اشاره به اهمیت همدلی در روابط زوجین افزود: همدلی به‌معنای ارائه راه‌حل سریع نیست، بلکه دیدن احساس طرف مقابل است. او مثال زد: «وقتی همسر از ناراحتی در محل کار سخن می‌گوید، نباید بلافاصله راه‌حل بدهیم یا او را آرام کنیم، بلکه باید بگوییم “می‌فهمم چقدر از این اتفاق ناراحت شدی”. همین دیده‌شدن احساس باعث آرامش می‌شود.»

او ادامه داد: در زمان عصبانیت اگر توان همدلی نداریم، بهتر است موقتاً گفت‌و‌گو را ترک کنیم تا از درگیری و قضاوت جلوگیری شود. به گفته وی، مهارت‌های ارتباطی تنها مجموعه‌ای از رفتار‌ها نیستند، بلکه نوعی نگرش مبتنی بر «ما شدن» در زندگی است.

احساس نادیده گرفته شدن و نقش دلبستگی

باقری‌مقام در ادامه به مسئله احساس نادیده گرفته شدن اشاره کرد و گفت: این احساس زمانی ایجاد می‌شود که یکی از زوجین همسر خود را مقصر مطلق می‌بیند و سهم خود را در مشکلات نمی‌پذیرد. هیچ رابطه موفقی با یک‌طرفه بودن شکل نمی‌گیرد و هیچ رابطه مخدوشی تنها با تقصیر یک نفر نابود نمی‌شود.

او همچنین به نقش دلبستگی دوران کودکی در روابط بزرگسالی پرداخت و اظهار کرد: گاهی مشکلات ارتباطی امروز ما ریشه در دلبستگی‌های ناایمن دوران کودکی دارند. اما این امر قابل درمان است و با کمک درمانگر می‌توان این الگو‌ها را اصلاح کرد.

باقری‌مقام درباره حجم بالای اطلاعات فضای مجازی در زمینه روابط گفت: دریافت اطلاعات از منابع غیرتخصصی می‌تواند گمراه‌کننده باشد. همان‌طور که برای بیماری جسمی باید به پزشک مراجعه کرد، برای درمان مشکلات ارتباطی نیز باید از روان‌شناس یا مشاور متخصص کمک گرفت. اطلاعات عمومی مفید است، اما جایگزین درمان اختصاصی نمی‌شود.

چه زمانی به مشاور مراجعه کنیم؟

این روان‌شناس خاطرنشان کرد: افزایش مشاجره، سکوت طولانی، کاهش ارتباطات عاطفی یا جنسی، و حتی فکر کردن به طلاق، نشانه‌هایی هستند که زوجین باید در این مرحله به مشاور مراجعه کنند.

در پایان، نفیسه باقری‌مقام تأکید کرد: هیچ زمانی برای شروع دیر نیست. حتی اگر روابط عاطفی تضعیف شده یا خیانتی رخ داده باشد، هنوز می‌توان با یادگیری مهارت‌ها زندگی را بازسازی کرد. او گفت: عمق روابط عاطفی در سال‌های میانی زندگی بسیار بیشتر است و می‌توان با تغییر نگرش و تمرین مهارت‌ها، دوباره آرامش و صمیمیت را به خانه بازگرداند.