عدالت آموزشي در مسابقه كنكور

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»؛ النا نادري؛ این روزها که باز بازار کنکور داغ است و حرف از حذف کنکور به ذائقه بسیاری خوش آیند آمده است، بهانه ای شده است تا نگارنده این یادداشت را با هدف واکاوی رابطه سیاست های آموزشی در کنکور و عدالت به رشته تحریر درآورد.

 

متأسفانه این امر یعنی بررسی پیامدهای عادلانه یا ناعادلانه بودن سیاستگذاری های اجتماعی؛ موضوعی که  در جامعه ما کمتر مورد بحث قرار می گیرد، به همین دليل نگارنده با اشاراتی کوتاه در این یادداشت سعی خواهد كرد در حد یک یادداشت کوتاه، به ترسیم چنین فضایی برای تصمیم گیری ها کمک كرده باشد.
 

پیش از هر چیز باید روشن کنیم كه منظورمان از «عدالت آموزشی» چیست و این موضوع علاوه بر دلایل اخلاقی، چرا مهم است؟

 

در حوزه بزرگ عدالت اجتماعی، دستیابی به فرصت های برابر برای تمام افراد جامعه، یک اصل تلقی می شود و کسانی که از این نظر یعنی «برابری فرصت ها» دفاع می کنند بر این باورند که زندگی اجتماعی را باید به مانند یک مسابقه دومیدانی انگاشت که لازم است برای اطمینان از صحت و عادلانه بودن نتیجه مسابقه، از ابتدا تمام شرکت کنندگان را در خطی برابر ردیف كرد تا رقابتی برابر شده را آغاز کنند. در غیر این صورت شما چگونه می توانید از عادلانه بودن نتیجه (پایگاه کسب شده اجتماعی-اقتصادی افراد) دفاع کنید؟

 

بر همین اساس استدلال می کنند که در برابر سازی افراد جامعه و ایجاد عدالت اجتماعی باید مسابقه را از ابتدا برابر كرد و این میسر نمی شود، مگر اینکه همگان  فرصت ها و منابعی را که برای رشد و دستیابی به اهداف خود احتیاج دارند، به طور برابر در اختیار داشته باشند كه یکی از این منابع و فرصت ها «نظام آموزشی همگانی» است.
 

در این معنا، تمام افراد جامعه باید بتوانند از آموزش همگانی - ابتدایی تا دبیرستان- استفاده کنند که شرط آن توسعه مدارس و رایگان بودن آموزش ها در این دوره است، اما مسئله به همین جا ختم نمی شود؛ اجازه دهید با رجوع به شرایط جامعه خودمان کمی بیشتر در این باره مداقّه کنیم.
 

مسابقه ای مانند کنکور را در نظر بگیرید. چگونه می توانیم مطمئن باشیم که تمام شرکت کنندگان (دوندگان) در یک خط برابر قرار گرفته اند؟ گرچه تمام آنها تحت آموزش بوده اند، اما همانطور که به ذهن شما هم رسیده است به «کیفیت» این آموزش ها نیز باید حساس بود.

 

سوالاتی از این قبیل که آیا آنچه یک دانش آموز از خانواده ای کشاورز در مناطق محروم کشور در کلاس درس آموخته است، با آنچه دانش آموز تهرانی می آموزد از کیفیت آموزشی یکسانی برخوردار است؟ آیا امکانات کمک آموزشی مانند کلاس های کنکور و معلم خصوصی برای هر دو اینها برابر است؟ آیا قبولی دانش آموزان مناطق محروم مدیون نظام آموزشی عادلانه ماست یا انگیزه فردی آنان در تحرک اجتماعی- اقتصادی؟ آیا کار اجباری برای دانش آموزان مناطق محروم و رفاه نسبی دانش آموزان شهرهای بزرگ تأثیری در این نتیجه دارد یا خیر؟ سوالاتی هستند که به مثابه یک «میزان» در ارزیابی میزان عدالت در نظام آموزشی ما موثر خواهند بود.
 

بله، بی شک لیست بلندی از این مسائل می توان تهیه كرد که گواه نابرابری آموزشی و شرایط آموزشی بین فقیرترین سطح جامعه با حداقل سطح متوسط شهری است و ما حتی از خیر مقایسه با سطوح بالا پرهیز می کنیم، خب حال راه حل کجاست؟ در جایی که نمی توان یکباره شرایط آموزشی برابری را ایجاد كرد، چگونه می توان در کوتاه مدت و میان مدت سیاستی اتخاذ كرد که به جبران ماجرا آید؟
 

در سیستم کنکور فعلی مواردی چون سهمیه بندی مناطق آن هم به شرط و شروطی گام خوبی است، اما اجازه دهید کمی سیاست موثر کردن معدل و بعد هم حذف کنکور را به همین طریق بسنجیم.
 

خب اگر شرایط آموزش و کیفیت آن برای همه برابر نباشد، بین نمره 16 دانش آموزان تهران، تبریز و اصفهان با نمره 16 دانش آموز زابل یا حتی اهواز برابر خواهد بود؟ آیا امتحانات سراسری که با ادعای سنجش برابر تمام دانش آموزان کشور برگزار می شود از سطح سخت و آسان برابر برای هر دو دسته دانش آموز ما برخوردار خواهد بود؟ آیا دانش آموز تهرانی بهتر از دانش آموز برازجانی به یک سوال انتگرال مشخص جواب نمی دهد؟ البته اگر برای نمرات این دانش آموزان ضریبی قرار دهند کار کمی درست می شود، هر چند باز هم آن ضرایب زیر سوال خواهند بود، اما خب واقعیت این است که در  بعضي شرایط تنها می توان کمی اوضاع را عوض كرد.
 

در خصوص حذف کنکور و انتخاب دانش آموزان بر اساس معدل و مصاحبه نیز باید تمام این موارد را مد نظر داشت، ضمن اینکه زبان و توان مصاحبه علمی این دو گروه نیز بی شک متفاوت خواهد بود.

 

در انتها این نکته را دوباره یادآور می شوم که این یادداشت در پی آن نبود که بگوید این سیستم بهتر است یا آن و یا اینکه سیستمی عادلانه ارائه دهد، بلکه فقط قصد داشت به نکات مربوط به عدالت آموزشی در هر سیستم توجه كند.