هراس آمریکایی‌ها از پیشرفت علمی ایران/ تحریم‌ها به آزمون‌های علمی رسید

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، تعلیق «مجوز عمومی G» آمریکا، زنجیره‌ای از محدودیت‌ها را علیه آزمون‌های بین‌المللی در ایران رقم زده است؛ از توقف TOEFL و GRE تا محدودیت Duolingo و PTE؛ تصمیمی که مسیر پذیرش، بورسیه و ادامه تحصیل دانشجویان ایرانی را دشوارتر می‌کند.

دور تازه تحریم‌های آمریکا علیه ایران، این بار فقط بخش‌های مالی و تجاری را هدف نگرفته است. یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده تصمیم اخیر وزارت خزانه‌داری آمریکا، ورود محدودیت‌ها به حوزه آموزش، آزمون‌های استاندارد و مسیر تحصیل ایرانیان در خارج از کشور است؛ حوزه‌ای که در ظاهر فاصله زیادی با تحریم‌های اقتصادی دارد، اما اکنون تحت تأثیر یک تصمیم حقوقی در ساختار تحریم‌های آمریکا قرار گرفته است. 

وزیر علوم: جالب است که اساساً شرکت در یک آزمون با ملیت ایرانی و تابعیت ایرانی ممنوع می‌شود. این‌ها دیگر همان رفتارهای «حجری» است. آقای ترامپ مدعی بود که می‌خواهد ایران را به عصر حجر برگرداند، اما خودش دارد کاملاً رفتار حجری و متوحشانه انجام می‌دهد.

در ۲۴ اوت ۲۰۲۶ برابر با دوم شهریور، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، OFAC، تعلیق نامحدود «مجوز عمومی G» را اعلام کرد؛ مجوزی که از سال ۲۰۱۴ امکان ارائه برخی خدمات آموزشی و دانشگاهی مرتبط با ایران را فراهم می‌کرد. در بخش خدمات آموزشی این مجوز، به‌طور مشخص «آزمون‌های گواهی حرفه‌ای و آزمون‌های ورودی دانشگاه، از جمله آزمون‌های استاندارد چندگزینه‌ای» نیز اشاره شده بود.

تعلیق این مجوز باعث شد پوشش حقوقی عمومی مورد استفاده برخی شرکت‌های آمریکایی برای ارائه خدمات آموزشی به ایرانیان دیگر قابل استفاده نباشد و پیامد آن خیلی زود در حوزه آزمون‌های بین‌المللی نمایان شود.

مؤسسه سنجش آموزشی ETS اعلام کرد برگزاری آزمون‌های TOEFL و GRE در ایران را به‌صورت فوری متوقف کرده است. این مؤسسه دلیل تصمیم خود را پایبندی به قوانین تحریمی آمریکا پس از تعلیق مجوز عمومی G اعلام کرد و گفت داوطلبانی که تحت تأثیر قرار گرفته‌اند، مستقیماً مطلع شده‌اند.

این اتفاق برای متقاضیان تحصیل در خارج از کشور اهمیت ویژه‌ای دارد. TOEFL یکی از آزمون‌های شناخته‌شده سنجش مهارت زبان انگلیسی برای ورود به دانشگاه و فعالیت‌های آکادمیک است و GRE نیز برای بسیاری از برنامه‌های تحصیلات تکمیلی، به‌ویژه در دانشگاه‌های آمریکا، یک آزمون استاندارد و مهم پذیرش محسوب می‌شود.

در نتیجه، توقف برگزاری این آزمون‌ها در ایران، اگرچه لزوماً به معنای ممنوعیت کامل شرکت ایرانیان در آنها در خارج از کشور نیست، اما دسترسی داوطلبان را دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌کند. دانشجویی که پیش از این می‌توانست در داخل کشور آزمون بدهد، اکنون ممکن است برای شرکت در آزمون ناچار به سفر، پرداخت هزینه اقامت و برنامه‌ریزی مجدد باشد.

ماجرا فقط به تافل و GRE محدود نماند

دامنه این تحولات به دو آزمون ETS محدود نشده است. مؤسسه بریتانیایی Pearson، برگزارکننده آزمون PTE و آزمون AMC، نیز اعلام کرده است که به دلیل تعلیق مجوز عمومی G، از ساعت ۱۲ بامداد هشتم سپتامبر ۲۰۲۶ به وقت شرق آمریکا، تا اطلاع ثانوی امکان برنامه‌ریزی یا برگزاری آزمون PTE برای داوطلبان ساکن ایران را ندارد؛ مگر اینکه داوطلب بتواند مدرکی درباره اقامت اصلی خود در خارج از ایران ارائه کند.

پیش از این نیز برگزارکننده آزمون IELTS یعنی IDP اعلام کرده بود که پس از ۱۱ بهمن ۱۴۰۴ آزمونی در ایران برگزار نمی‌کند و عوامل مالی و مقرراتی خارج از کنترل خود را دلیل توقف خدمات عنوان کرده بود.

از سوی دیگر، پلتفرم Duolingo اعلام کرده است که آزمون زبان انگلیسی خود، Duolingo English Test، را از اول سپتامبر ۲۰۲۶ برای کاربران مستقر در ایران و دارندگان مدارک شناسایی ایرانی متوقف می‌کند. بر اساس اعلام این مجموعه، محدودیت اعمال‌شده صرفاً به موقعیت مکانی داوطلب محدود نیست و افرادی را که برای احراز هویت از گذرنامه یا اسناد هویتی صادرشده از ایران استفاده می‌کنند نیز، حتی در صورت حضور خارج از کشور، شامل می‌شود. به این ترتیب، یک تصمیم حقوقی در ساختار تحریم‌های آمریکا در مدت کوتاهی به مجموعه‌ای از محدودیت‌ها در حوزه آزمون‌های زبان، آزمون‌های دانشگاهی و خدمات آموزشی تبدیل شده است.

آزمون زبان برای بسیاری از متقاضیان تحصیل در خارج صرفاً یک امتحان نیست؛ بلکه یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره پذیرش دانشگاهی است. دانشجو ممکن است ماه‌ها برای انتخاب دانشگاه، آماده‌سازی رزومه، مقاله، توصیه‌نامه و مدارک تحصیلی زمان صرف کرده باشد، اما در نهایت برای تکمیل پرونده پذیرش یا درخواست بورسیه به ارائه مدرک زبان نیاز داشته باشد.

محدود شدن دسترسی به آزمون می‌تواند زمان‌بندی اپلای، دریافت پذیرش، درخواست بورسیه و حتی برنامه مهاجرت تحصیلی را تحت تأثیر قرار دهد. مسئله برای داوطلبان ایرانی زمانی جدی‌تر می‌شود که شرکت در آزمون خارج از کشور نیز هزینه و پیچیدگی جدیدی به این مسیر اضافه کند.

واکنش وزارت علوم؛ «رفتار عصر حجری آمریکا»

در ایران نیز این تصمیم با واکنش مقام‌های رسمی روبه‌رو شده است. حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، تحریم آزمون تافل برای ایرانیان را «رفتار عصر حجری» توصیف کرده و گفته است سازمان سنجش به عنوان متولی برگزاری این آزمون‌ها در حال بررسی موضوع است.

وزیر علوم همچنین هدف تحریم‌ها را اعمال فشار برای وادار کردن ایران به تسلیم دانسته است. این اظهارات نشان می‌دهد که از نگاه مقام‌های ایرانی، موضوع فراتر از توقف یک خدمت تجاری است و به دسترسی دانشجویان و متقاضیان ایرانی به مسیرهای علمی و آموزشی بین‌المللی مربوط می‌شود.

سیمایی در این مورد می‌گوید: جالب است که اساساً شرکت در یک آزمون با ملیت ایرانی و تابعیت ایرانی ممنوع می‌شود. این‌ها دیگر همان رفتارهای «حجری» است. آقای ترامپ مدعی بود که می‌خواهد ایران را به عصر حجر برگرداند، اما خودش دارد کاملاً رفتار حجری و متوحشانه انجام می‌دهد.

در همین زمینه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز در واکنش به تحریم آزمون تافل پرسید: «این آزمون دانش‌آموزی چه ارتباطی با موضوع هسته‌ای دارد؟» او گفت بخش‌های ذی‌ربط وزارت امور خارجه در حد توان خود برای تسهیل کار دانش‌آموزان، دانشجویان و متقاضیان چنین آزمون‌هایی تلاش می‌کنند. بقایی همچنین با انتقاد از رویکرد آمریکا اظهار کرد که یک واقعیت بار دیگر روشن شده و آن اینکه آمریکا در دشمنی خود با جمهوری اسلامی ایران، «تک‌تک شهروندان ایرانی را در همه حوزه‌ها به‌عنوان هدف مشروع می‌داند.»

آیا سفر به کشورهای دیگر راه‌حل است؟

یکی از پرسش‌های اصلی داوطلبان پس از توقف آزمون‌ها در ایران این است که آیا می‌توان برای شرکت در آزمون به کشورهایی مانند ترکیه یا امارات سفر کرد.

در مورد TOEFL و GRE، توقف برگزاری در ایران لزوماً به معنای بسته شدن کامل امکان شرکت ایرانیان در این آزمون‌ها در خارج از کشور نیست؛ بنابراین در صورت وجود مرکز، ظرفیت و رعایت شرایط ثبت‌نام، سفر به کشور دیگر می‌تواند برای برخی داوطلبان یک گزینه باشد ولی راهکار مناسبی نیست. از طرفی ممکن است ملیت ایرانی هم هدف تحریم قرار بگیرد و نه فقط کشور مبدأ. 

اما این راه‌حل درباره همه آزمون‌ها یکسان نیست. محدودیت Duolingo نشان می‌دهد که در برخی موارد، مسئله فقط محل حضور داوطلب نیست و مدارک هویتی نیز می‌تواند در امکان احراز هویت و استفاده از خدمات نقش داشته باشد.

بنابراین نمی‌توان وضعیت همه آزمون‌های بین‌المللی را یکسان دانست. هر آزمون و هر برگزارکننده باید بر اساس مقررات خود و دامنه محدودیت‌های اعمال‌شده بررسی شود.

تحریم فرصت‌های آموزشی چه پیامدی دارد؟

حساسیت این پرونده از آنجا ناشی می‌شود که مخاطب نهایی این محدودیت‌ها، در بسیاری موارد دانشجو و پژوهشگری است که نقشی در مناقشات سیاسی میان دولت‌ها ندارد و قربانی تخاصم کاخ سفید می‌شوند.

تحریم بانکی یا تجاری ممکن است مستقیماً یک شرکت یا معامله را هدف قرار دهد، اما محدودیت در آزمون زبان و آزمون ورودی دانشگاه می‌تواند مسیر علمی یک فرد را تحت تأثیر قرار دهد؛ فردی که ممکن است برای ورود به دوره کارشناسی ارشد یا دکترا، دریافت بورسیه یا ادامه فعالیت علمی در خارج از کشور برنامه‌ریزی کرده باشد.

از این منظر، منتقدان این سیاست می‌توانند استدلال کنند که بخشی از هزینه تحریم‌ها در این حوزه مستقیماً متوجه سرمایه انسانی و فرصت‌های آموزشی می‌شود. در مقابل، مؤسسات آمریکایی مانند ETS استدلال حقوقی متفاوتی دارند و خود را ملزم به رعایت مقررات تحریمی ایالات متحده می‌دانند؛ بنابراین با تغییر وضعیت مجوز قانونی، ادامه برخی خدمات برای آنها امکان‌پذیر نیست.

یکی از مهم‌ترین پرسش‌های ایجادشده پس از تعلیق مجوز عمومی G این است که دامنه این محدودیت‌ها دقیقاً تا کجا ادامه خواهد یافت.

آیا محدودیت‌ها فقط شامل داوطلبان ساکن ایران می‌شود یا در مورد برخی خدمات، هویت و مدارک ایرانی نیز تعیین‌کننده خواهد بود؟ آیا دانشجویان می‌توانند با سفر به کشورهای دیگر تمام مشکلات خود را حل کنند؟ و آیا آزمون‌هایی که برگزارکنندگان آنها آمریکایی نیستند نیز به همان شکل تحت تأثیر قرار خواهند گرفت؟

پاسخ این پرسش‌ها برای همه آزمون‌ها یکسان نیست و باید موردبه‌مورد بررسی شود. همین ابهام، برنامه‌ریزی تحصیلی بسیاری از داوطلبان ایرانی را دشوار کرده است.

موضوع زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم بسیاری از متقاضیان برای پذیرش دانشگاهی یا دریافت بورسیه، مهلت‌های مشخصی دارند. از دست رفتن زمان آزمون می‌تواند به معنای از دست رفتن یک فرصت پذیرش یا یک دوره تحصیلی باشد.

وقتی تحریم به پشت درِ دانشگاه می‌رسد

ماجرای اخیر را نمی‌توان تنها با اشاره به یک عنوان ساده مثل «لغو آزمون تافل در ایران» توضیح داد. آنچه شکل گرفته، زنجیره‌ای از تحولات است که از تعلیق یک مجوز در ساختار تحریم‌های آمریکا آغاز شده و به تغییر دسترسی ایرانیان به بخشی از خدمات آموزشی و آزمون‌های بین‌المللی رسیده است. یک جنایت!

تعلیق General License G در سطح مقررات تحریمی آمریکا رخ داده، اما اثر آن در زندگی روزمره داوطلب می‌تواند به شکل لغو آزمون، افزایش هزینه سفر، تغییر برنامه اپلای یا از دست رفتن فرصت پذیرش ظاهر شود.

از این منظر، اهمیت ماجرا فقط در تعداد آزمون‌های متوقف‌شده نیست؛ بلکه در تأثیری است که محدود شدن دسترسی به زیرساخت‌های آموزش بین‌المللی می‌تواند بر آینده علمی دانشجویان و پژوهشگران ایرانی بگذارد.

در نهایت، پرسش اصلی این است که وقتی دامنه فشارهای سیاسی به آزمون زبان، پذیرش دانشگاهی و فرصت‌های علمی می‌رسد، هزینه واقعی این محدودیت‌ها را چه کسی پرداخت می‌کند؟ دولت‌های متخاصم از جمله آمریکا درگیر مناقشات سیاسی‌اند، اما در انتهای این زنجیره، ممکن است دانشجویی قرار داشته باشد که تنها خواسته‌اش شرکت در یک آزمون، ورود به یک دانشگاه و ادامه مسیر علمی خود است.