روایت تحول شاهد ۱۳۶ تا نسخه‌های هوشمند جت/ با معروف‌ترین خانواده پهپادی ایران آشنا شوید

به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری دانشجو ؛ در سال‌های اخیر، نام پهپادهای انتحاری به شکل گسترده‌ای در تیتر رسانه‌های نظامی و بین‌المللی جای گرفته است. در این میان، خانواده پهپادهای شاهد ۱۳۶ به دلیل طراحی منحصر‌به‌فرد، قیمت ارزان، و کارایی خیره‌کننده در میدان‌های نبرد، به عنوان یکی از معروف‌ترین و پرکاربردترین مهمات سرگردان در سطح جهان شناخته می‌شود.

طراحی ماژولار و مبتکرانه این پلتفرم که توسط صنایع هوایی شاهد و شرکت هسا توسعه یافته، باعث شده تا نسخه‌های متفاوتی از آن برای ماموریت‌های گوناگون تولید و روانه میدان نبرد شود.

این پهپادها با تکیه بر شکل هندسی بال‌های دلتا (مثلثی) و سیستم پرتاب از روی لانچرهای چندتایی، توانایی اجرای عملیات‌های ترکیبی و اشباع سامانه‌های پدافند هوایی دشمن را دارا هستند.

در این گزارش به بررسی دقیق و تفکیک‌شده اعضای مختلف این خانواده نام‌آشنا می‌پردازیم؛ از نسخه کوچک‌تر شاهد ۱۳۱ گرفته تا مدل‌های جت و پیشرفته‌تری مانند شاهد ۲۳۸ که با ورود خود به سازمان رزم، معادلات نبرد را در ابعاد بین‌المللی تغییر داده‌اند.

شاهد ۱۳۱، برادر کوچک‌تر و چالاک

پهپاد انتحاری شاهد ۱۳۱ را می‌توان نقطه آغازین عملیات‌های انبوه و برادر کوچک‌تر شاهد ۱۳۶ دانست. این پهپاد از لحاظ بصری شباهت بسیار زیادی به نسخه بزرگتر خود دارد و از همان طراحی موفق بال دلتا بهره می‌برد، با این تفاوت که ابعاد آن به مراتب کوچک‌تر است. یکی از راه‌های شناسایی این پهپاد نسبت به برادر بزرگترش، تثبیت‌کننده‌های نوک بال (وینگ‌لت‌ها) است که در مدل ۱۳۱ تنها به سمت بالا امتداد یافته‌اند.

شاهد ۱۳۱ برای ماموریت‌هایی با بردهای کوتاه‌تر و درگیری با اهداف نزدیک‌تر طراحی شده است. برد پروازی این پهپاد در حدود ۹۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود و سر جنگی آن وزنی معادل ۱۵ کیلوگرم دارد.

نیروی محرکه این مدل از طریق یک موتور پیستونی تامین می‌شود. اگرچه قدرت تخریب آن کمتر از نسخه‌های دیگر این خانواده است، اما اندازه کوچک‌تر و سطح مقطع راداری بسیار پایین‌تر آن باعث می‌شود تا رهگیری و انهدام آن توسط سامانه‌های پدافندی و راداری به مراتب دشوارتر باشد. این پرنده برای هدایت به سمت اهداف ثابت از سامانه ناوبری اینرسیایی و ماهواره‌ای بهره می‌گیرد.

شاهد ۱۳۶ (نسخه اورجینال)، ستون فقرات خانواده شاهد

نسخه اصلی شاهد ۱۳۶ همان پهپادی است که بیشترین شهرت را در سطح جهانی برای این خانواده به ارمغان آورده و به عنوان نماد پهپادهای انتحاری مدرن شناخته می‌شود. این پرنده با طول حدود ۳.۵ متر، عرض بال ۲.۵ متر و وزن کلی ۲۰۰ کیلوگرم، یک مهمات سرگردان بسیار قدرتمند و تاثیرگذار محسوب می‌شود.

نیروی محرکه پهپاد شاهد ۱۳۶ توسط یک موتور پیستونی با قدرت ۵۰ اسب بخار تامین می‌گردد که سرعت کروز آن را به حدود ۱۸۵ کیلومتر بر ساعت می‌رساند. بارزترین ویژگی استراتژیک این پهپاد، برد پروازی فوق‌العاده آن است که طبق برآوردهای مختلف نظامی، بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود.

این پرنده می‌تواند یک کلاهک جنگی شدیدالانفجار به وزن ۴۰ تا ۵۰ کیلوگرم را حمل کند که قدرت تخریبی فراتر از یک گلوله توپخانه سنگین را به آن می‌بخشد.

پرتاب شاهد ۱۳۶ عموماً به صورت انبوه و از روی لانچرهای کامیونی که قابلیت حمل تا ۵ فروند پهپاد را در خود دارند انجام می‌شود. پهپاد ابتدا با کمک یک راکت کمکی جامد از لانچر جدا شده و سپس با روشن شدن موتور اصلی، مسیر طولانی خود را می‌پیماید. توانایی پرتاب دسته‌جمعی برای غلبه بر پدافند و اصابت به زیرساخت‌ها، آن را به یک سلاح راهبردی مبدل کرده است.

شاهد ۱۳۶ بی، جهش در برد و مداومت پروازی

با گذشت زمان و احساس نیاز به توسعه قابلیت‌های عملیاتی، نسخه ارتقایافته و تغییریافته‌ای از این خانواده با نام شاهد ۱۳۶ بی توسعه یافت. این مدل که در اواخر تابستان و شهریور ۱۴۰۳ در جریان رژه‌های نیروهای مسلح به صورت رسمی به نمایش درآمد، نشان‌دهنده یک جهش بزرگ در طراحی آیرودینامیکی است.

شاهد ۱۳۶ بی اگرچه ماهیت انتحاری و بال دلتای خود را حفظ کرده است، اما فرم بدنه و بال‌های آن دچار تغییرات گسترده‌ای شده است. طبق اطلاعات منتشر شده توسط منابع نظامی، برد عملیاتی این نسخه به عدد حیرت‌انگیز ۴۰۰۰ کیلومتر افزایش یافته است.

برای دستیابی به چنین بردی، پهپاد نیازمند پروازی مداوم بین ۱۶ تا ۲۰ ساعت خواهد بود. این مدل همچنان توانایی حمل کلاهک ۵۰ کیلوگرمی را داراست و می‌تواند تهدیدی جدی برای پایگاه‌های دوردست محسوب شود.

شاهد ۲۳۶، ارتقای دقت با چشمان بینا

یکی دیگر از اعضای تکامل‌یافته این خانواده، پهپاد شاهد ۲۳۶ است. در حالی که نسخه‌های اولیه عموماً برای اصابت به اهداف ثابت با مختصات از پیش تعیین‌شده طراحی شده بودند، شاهد ۲۳۶ گامی بلند در جهت درگیری با اهداف متحرک و افزایش قابلیت نقطه‌زنی است.

این پهپاد با حفظ برد بالای عملیاتی که حدود ۲۰۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود، به سامانه‌های الکترواپتیکی و دوربین‌های پیشرفته در قسمت دماغه مجهز شده است. این قابلیت حیاتی به اپراتور یا ایستگاه کنترل زمینی اجازه می‌دهد تا در مراحل پایانی پرواز، تصویر زنده‌ای از میدان نبرد دریافت کرده و پرنده را با دقتی بسیار بالا به سمت اهداف حساس، متحرک یا حتی پنهان شده هدایت کند.

افزوده شدن دیتالینک و قابلیت جستجوی هدف، این مدل را از یک سلاح شلیک‌کن‌وفراموش‌کن به یک سلاح هوشمندتر ارتقا داده است.

شاهد ۲۳۸، ورود خانواده انتحاری‌ها به عصر جت‌ها

نقطه عطف و اوج توسعه خانواده پهپادهای انتحاری ایرانی را بی‌شک می‌توان در مدل شاهد ۲۳۸ مشاهده کرد. این پهپاد که در اواخر سال ۲۰۲۳ میلادی رونمایی شد، فرمت کلی بدنه دلتای نسخه اورجینال را حفظ کرده است، اما بزرگترین تغییر آن در بخش پیشرانه رقم خورده؛ جایی که موتور پیستونی جای خود را به یک موتور میکرو توربوجت قدرتمند داده است.

 بدنه این پرنده نیز عموماً به رنگ مشکی مات رنگ‌آمیزی شده که می‌تواند نشان‌دهنده استفاده از مواد جاذب امواج رادار باشد.

جایگزینی موتور جت باعث شده تا سرعت کروز این پرنده به شکل چشمگیری افزایش یابد و از حدود ۱۸۰ کیلومتر بر ساعت به بالغ بر ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت برسد. این سرعت بالا، زمان واکنش را برای سامانه‌های پدافند هوایی و توپ‌های ضدهوایی دشمن به شدت کاهش داده و رهگیری آن را به یک چالش جدی تبدیل می‌کند.

علاوه بر ارتقای پیشرانه، شاهد ۲۳۸ در سه پیکربندی مختلف با سیستم‌های هدایتی متفاوت معرفی شده است: نسخه اول با سیستم ناوبری متعارف برای اهداف ثابت، نسخه دوم با سنسورهای الکترواپتیکی و حرارتی برای قفل روی اهداف متحرک، و در نهایت نسخه سوم که مجهز به جستجوگر راداری برای اجرای عملیات سرکوب و انهدام پدافند هوایی دشمن (SEAD) و شکار رادارها است.

روند توسعه خانواده پهپادهای شاهد به روشنی نشان‌دهنده یک تحول مهم و پویا در دکترین نظامی نبردهای نامتقارن است. این پرنده‌های بدون سرنشین با ترکیب عواملی چون هزینه تولید پایین، قدرت تخریب بالا، سهولت در استفاده و توسعه مستمر نسخه‌های جدید با قابلیت‌های جت و الکترواپتیک، توانسته‌اند توازن قوا را تحت تاثیر قرار دهند.

پهپادهایی که روزگاری تنها به عنوان سلاحی ارزان و ساده برای اهداف ثابت شناخته می‌شدند، اکنون با معرفی اعضای جدیدی چون شاهد ۱۳۶ بی و شاهد ۲۳۸، به یک پلتفرم هوشمند، دوربرد و بسیار مرگبار در عرصه نبردهای مدرن تبدیل شده‌اند.