گزارش|
دشت قزوین؛ از رویای قطب کشاورزی تا بحران فرونشست ۳۰ سانتیمتری
به گزارش گروه استانهای خبرگزاری دانشجو؛ دشت قزوین یکی از مهمترین ظرفیتهای طبیعی و کشاورزی کشور و از سرمایههای ارزشمند استان قزوین به شمار میرود؛ دشتی حاصلخیز که طی دهههای گذشته نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی کشور داشته است، اما امروز برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، آن را با یکی از جدیترین مخاطرات زیستمحیطی و زیرساختی، یعنی فرونشست زمین مواجه کرده است.
رهبر معظم انقلاب اسلامی در جریان سفر تاریخی خود به استان قزوین در ۲۷ آذرماه ۱۳۸۲ با اشاره به ظرفیتهای اقتصادی و کشاورزی این استان، دشت قزوین را دارای ظرفیتی مهم برای توسعه دانستند و فرمودند: «علاوه بر این برنامهها میتوان به موازات افزایش توان صنعتی استان قزوین، با بهرهبرداری صحیح از دشت بسیار حاصلخیز قزوین و اجرای طرحهای آبرسانی، این منطقه را به یک قطب کشاورزی تبدیل کرد.»
ایشان فردای آن روز نیز با تأکید دوباره بر اهمیت این ظرفیت راهبردی فرمودند: «این ظرفیت خدادادی عظیم، احیای همهجانبه و کامل کشاورزی استان را ممکن کرده است و مسئولان کشور و مسئولان استان باید این هدف را با جدیت دنبال کنند و همزمان ایجاد صنایع مرتبط با کشاورزی را مورد توجه قرار دهند.»
اهمیت دشت قزوین البته تنها به ظرفیتهای کشاورزی آن محدود نمیشود. مسئولان اقتصادی استان نیز در سالهای اخیر بر این باورند که این پهنه میتواند نقشی فراتر از یک منطقه تولیدکننده محصولات کشاورزی ایفا کند و به یکی از پیشرانهای توسعه اقتصادی قزوین تبدیل شود.
در همین راستا، معاون اقتصادی استانداری قزوین با اشاره به ظرفیتهای استفادهنشده استان، دشت قزوین را نه صرفاً یک پهنه جغرافیایی، بلکه «یک سرمایه ملی» توصیف کرده و معتقد است این دشت میتواند به موتور محرکه امنیت غذایی کشور تبدیل شود.
بر اساس این نگاه، احیای دشت قزوین با تکیه بر مطالعات علمی، فناوریهای نوین و ظرفیت شرکتهای دانشبنیان میتواند ضمن ایجاد جهش در تولید محصولات راهبردی کشاورزی، این منطقه را به الگویی برای کشاورزی مدرن و بهرهور در کشور تبدیل کند. از سوی دیگر، ظرفیتهای سرمایهگذاری موجود در این دشت میتواند زمینه تبدیل منابع طبیعی و کشاورزی به ثروت و ارزش افزوده پایدار را فراهم کند.
ظرفیت دشت قزوین در حالی مورد تأکید قرار گرفته که موقعیت جغرافیایی این پهنه نیز مزیتی مهم برای توسعه اقتصادی آن به شمار میرود؛ نزدیکی به پایتخت، دسترسی به کریدورهای اصلی حملونقل ریلی و جادهای و همجواری با قطبهای صنعتی، این دشت را از یک ظرفیت صرفاً کشاورزی فراتر برده و امکان تبدیل آن به یک هاب اقتصادی چندوجهی را فراهم کرده است.
از همین منظر، پیوند دشت قزوین با زیرساختهای لجستیکی و پایانههای صادراتی میتواند حلقهای مهم در تکمیل زنجیره ارزش محصولات تولیدی استان باشد؛ ظرفیتی که در صورت مدیریت صحیح منابع و سرمایهگذاری هدفمند، میتواند به یکی از پایههای اقتصاد غیرنفتی کشور تبدیل شود.
اما درست در نقطه مقابل این تصویر از دشت قزوین بهعنوان یک «سرمایه ملی» و پیشران توسعه، واقعیتی نگرانکننده در حال شکلگیری است؛ زمینی که قرار بود موتور محرکه کشاورزی و اقتصاد استان باشد، امروز در بخشهای وسیعی با بحران فرونشست مواجه شده است.
اکنون بیش از دو دهه از این تأکیدات میگذرد و فاصله میان دشت حاصلخیز و امیدبخشی که در آن روزها ترسیم شد با وضعیت امروز، پرسشی جدی را پیش روی مسئولان قرار داده است؛ چرا دشت قزوین نهتنها هنوز به جایگاه مورد انتظار بهعنوان قطب کشاورزی نرسیده، بلکه بخش قابل توجهی از آن امروز با بحران فرونشست دستوپنجه نرم میکند؟
برای بررسی آخرین وضعیت فرونشست دشت قزوین، ابعاد این بحران و اقدامات انجامشده برای مدیریت آن، خبرنگار خبرگزاری دانشجو در استان قزوین با قدرتالله مهدیخانی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری قزوین و جانشین ستاد مدیریت بحران استان گفتوگو کرده است.
فاجعه فرونشست در بعضی مناطق استان قزوین به ۳۰ سانتی متر رسیده است
مهدیخانی در این گفتوگو با اشاره به گستره فرونشست در استان قزوین اظهار کرد: دشت قزوین حدود ۵ هزار کیلومترمربع وسعت دارد که متأسفانه امروز حدود ۲ هزار و ۸۸۰ کیلومترمربع از جغرافیای استان درگیر مسئله فرونشست زمین است.
وی افزود: این آمار به معنای آن است که بیش از نیمی از دشت قزوین با مخاطره فرونشست مواجه است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری قزوین با اشاره به مقایسه وضعیت فعلی با سالهای گذشته گفت: در سالهای ۱۳۹۶، ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ از سازمان نقشهبرداری کشور درخواست کردیم تا بهصورت میدانی کل دشت قزوین را مورد بازدید و پایش قرار دهد. نتایج آن پایش نشان میداد میزان فرونشست در آن سالها حدود ۱۶ تا ۱۸ سانتیمتر بوده است که سال گذشته نیز مجدداً اطلاعات و نتایج پایشهای سازمان نقشهبرداری کشور را دریافت کردیم که نشان میدهد امروز در برخی مناطق دشت قزوین میزان فرونشست به ۳۰ سانتیمتر رسیده است.
فرونشست قابل جبران نیست؛ فقط میتوان شرایط موجود را حفظ کرد
فرونشست زمین دلایل متعددی دارد، مهمترین عامل آن را برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی عنوان کرد و گفت: برداشت بیرویه آب از چاههای استان، چه چاههای مجاز و چه غیرمجاز، یکی از اصلیترین عوامل تشدید فرونشست است که در دنیا بازگشت یا بهبود فرونشست زمین عملاً امکانپذیر نیست و نمیتوان زمین فرونشستکرده را به شرایط گذشته بازگرداند؛ بنابراین اگر دستگاههای مسئول، کشاورزان و مردم همکاری کنند، میتوانیم شرایط فعلی را حفظ کرده و مانع تشدید این وضعیت شویم.
۹۸ روستا و صدها کیلومتر زیرساخت در معرض خطر فرونشست
مهدیخانی درباره آثار فرونشست بر زیرساختهای استان نیز گفت: در محدوده ۲ هزار و ۸۸۰ کیلومترمربعی که با مخاطره فرونشست مواجه است، ۹۸ روستا در معرض خطر قرار دارند، همچنین حدود ۳۴۰ کیلومتر از تأسیسات وزارت نیرو و نزدیک به ۷۰ کیلومتر از خطوط راهآهن استان در معرض خطر جدی ناشی از فرونشست قرار دارند و بخش قابل توجهی از جادههای اصلی و فرعی استان نیز در این محدوده واقع شدهاند که هفته گذشته شخصاً در محل فرونشست یک منزل مسکونی در روستای پاپلی وسط حضور پیدا کردم و جهت و میزان فرونشست در این منطقه کاملاً مشهود و قابل مشاهده بود.
فرونشست زمین زیرساختهای قزوین را تهدید میکند؛ ۷۰ کیلومتر راهآهن، ۳۴۰ کیلومتر تأسیسات وزارت نیرو و دهها روستا در معرض خطر این پدیده هستند.
وی با اشاره به پراکندگی جغرافیایی این پدیده در استان قزوین گفت: بیشتر مناطق شهرستانهای آبیک و بوئینزهرا و بخشهایی از شهرستان تاکستان با مسئله فرونشست درگیر هستند، البته اکثر شهرستانهای استان به درجات مختلف با این مسئله مواجهاند اما شدت و میزان فرونشست در مناطق مختلف متفاوت است.
فرونشست به نزدیکی قزوین و اقبالیه رسیده است
خسارت جدی ناشی از فرونشست تاکنون در استان قزوین گزارش نشده است، اما در برخی مناطق روستایی آسیبهایی ایجاد شده و آثار تخریب ناشی از این پدیده در ساختمانهای روستاهای کلا دره، جهانآباد و عصمتآباد شهرستان بوئینزهرا مشاهده شده است. نگرانی اصلی این است که روند فرونشست به محدوده شهر قزوین و منطقه اقبالیه نزدیک شده و در صورت ادامه برداشتهای کنترلنشده از منابع آب زیرزمینی، آثار این بحران به مناطق شهری استان نیز گسترش یابد.
استان قزوین از جمله استانهایی است که وابستگی زیادی به منابع آب زیرزمینی دارد و بخش عمده آب مورد نیاز آن از این منابع تأمین میشود، در حالی که سهم منابع آب سطحی در تأمین نیازهای استان محدود است. به همین دلیل مدیریت مصرف و برداشت آب، یکی از مهمترین اقدامات برای کنترل روند فرونشست به شمار میرود.
با وجود اهمیت موضوع، مدیریت بحران فرونشست نیازمند تصمیمگیری چندجانبه است؛ چراکه کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی باید بهگونهای انجام شود که علاوه بر کنترل افت منابع زیرزمینی، تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی نیز با آسیب جدی مواجه نشود. این موضوع بهدلیل نقش استان قزوین در تأمین بخشی از محصولات مورد نیاز استانهای تهران و البرز، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مسئله فرونشست دشت قزوین تاکنون در جلسات شورای برنامهریزی و توسعه استان مطرح و بررسی شده و پیگیریهایی نیز برای کنترل این بحران انجام گرفته است. در این میان، انتقال آب سد طالقان به استان بهعنوان یکی از راهکارهای مهم در حال پیگیری است؛ هرچند این اقدام بهتنهایی نمیتواند فرونشست را متوقف کند، اما میتواند از تشدید شرایط موجود جلوگیری کرده و فرصت بیشتری برای مدیریت منابع آب فراهم کند.
انتقال آب سد طالقان از برنامههای مهم استاندار قزوین است؛ اقدامی که گرچه فرونشست را حل نمیکند، اما میتواند از تشدید بحران جلوگیری کند.
بیش از ۴ هزار چاه مجاز به کنتور هوشمند مجهز شدهاند
مدیرکل مدیریت بحران استانداری قزوین درباره اقدامات انجامشده برای کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی گفت: استانداری، فرمانداریها، بخشداریها، شرکت آب منطقهای، جهاد کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه، منابع طبیعی، محیط زیست، سازمان صنعت، معدن و تجارت و شرکت شهرکهای صنعتی از جمله دستگاههای متولی و مرتبط با مسئله فرونشست دشت قزوین هستند.
وی ادامه داد: از جمله اقدامات مهم در این زمینه میتوان به پیگیری انتقال آب سد طالقان، انسداد چاههای غیرمجاز و نصب کنتورهای هوشمند روی چاههای مجاز اشاره کرد.
مهدیخانی گفت: اجرای این اقدامات نیازمند همکاری چندین دستگاه از جمله شرکت آب منطقهای، شرکت برق، سازمان برنامه و بودجه، بانکهای استان و معاونت اقتصادی استانداری است.
وی افزود: امروز بیش از ۴ هزار حلقه چاه مجاز در استان به کنتور هوشمند مجهز شدهاند و عملکرد دستگاههای متولی نیز با حساسیت ویژه برای کنترل بحران فرونشست در حال پیگیری و ارزیابی است.
نجات دشت قزوین در گرو مدیریت آبهای زیرزمینی و انتقال آب سد طالقان
مدیریت منابع آب زیرزمینی و جلوگیری از برداشت از چاههای غیرمجاز، از مهمترین راهکارهای کنترل بحران فرونشست و حفظ شرایط موجود در دشت قزوین به شمار میرود. در کنار آن، مدیریت چاههای مجاز، تجهیز چاههای باقیمانده به کنتورهای هوشمند، اجرای طرحهای آبخیزداری و ایجاد حوضچههای تغذیه مصنوعی در زمان بارندگی میتواند به تقویت سفرههای آب زیرزمینی کمک کند.
در همین راستا، در مناطقی مانند بیدستان و حصارخروان میتوان با مدیریت سیلابها و روانآبها، آب را به سمت حوضچههای تغذیه مصنوعی هدایت کرد تا بخشی از سفرههای آب زیرزمینی تغذیه و تقویت شوند.
یکی دیگر از اقدامات مهم برای مدیریت شرایط آبی استان، انتقال آب سد طالقان است. آب این سد تاکنون به آبیک رسیده و در صورت انتقال آن به بخشهای بیشتری از استان قزوین، میتواند به عنوان یکی از راهکارهای مؤثر در مدیریت بحران عمل کند.
نجات دشت قزوین از مسئله فرونشست، نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ است که مهمترین آنها مدیریت منابع آب زیرزمینی و انتقال آب سد طالقان است.
همراهی مردم، کشاورزان و صنایع در مدیریت مصرف آب، یکی از الزامات مقابله با بحران فرونشست و حفظ منابع آبی استان است. منابعی که امروز در اختیار جامعه قرار دارد، میراث گذشتگان است و همانطور که نسلهای گذشته این منابع را در اختیار ما قرار دادهاند، آیندگان نیز از این منابع سهم دارند.
بر همین اساس، صرفهجویی در مصرف آب باید از سوی کشاورزان، صنایع و شهروندان جدی گرفته شود.
استفاده مجدد از پساب در واحدهای صنعتی و بازگرداندن فاضلابی که در اختیار شرکت آب و فاضلاب قرار دارد به چرخه مصرف، میتواند در کوتاهمدت بخشی از فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد.
همچنین توسعه آبیاری نوین و قطرهای، اصلاح الگوی کشت و توسعه گلخانهها از دیگر راهکارهای کاهش مصرف آب به شمار میرود. با توجه به شرایط اقلیمی و خشک کشور، لازم است صرفهجویی در مصرف آب به یک الگوی زندگی برای مردم تبدیل شود.
لینک کپی شد
گزارش خطا
اخبار مرتبط
