گزارش|
از طوفان تهران تا سیل کرج/ آیا ال‌نینو پشت بارش‌های شدید ایران است؟
طوفان شبانه تهران، قطعی برق و جاری شدن سیلاب در کرج، بار دیگر نگرانی‌ها درباره شدت پدیده‌های جوی در کشور را بر سر زبان‌ها انداخته است. سازمان مدیریت بحران تأکید کرده است که دیگر هیچ دستگاهی حق ندارد در برابر سیلاب‌ها از عبارت «غافلگیر شدیم» استفاده کند.
به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو، شب‌های گذشته آسمان تهران چهره‌ای متفاوت به خود گرفت. بارش ناگهانی باران همراه با وزش شدید باد، در مدت کوتاهی به طوفانی تبدیل شد که بسیاری از شهروندان را غافلگیر کرد. صدای شکستن شاخه‌ها، سقوط درختان و آسیب‌دیدن شبکه انتقال برق، دقایقی نگران‌کننده را برای ساکنان برخی مناطق پایتخت رقم زد. در ادامه نیز قطع برق، بخش‌هایی از شهر را در خاموشی فرو برد و بر مشکلات ناشی از طوفان افزود.
اما این وضعیت تنها به تهران محدود نمی‌شود. طی روز‌های گذشته، بارش‌های شدید در برخی دیگر از شهر‌های کشور نیز خسارت‌هایی به همراه داشته است. در کرج، شدت بارندگی به اندازه‌ای بود که آب در معابر شهری به جریان افتاد و سیلاب به تعدادی از خودرو‌ها و بخش‌هایی از زیرساخت‌های شهری آسیب وارد کرد.
تکرار چنین حوادثی، پرسش مهمی را مطرح می‌کند؛ آیا طوفان‌های ناگهانی و بارش‌های شدید اخیر صرفاً نتیجه ناپایداری‌های معمول جوی هستند یا باید ردپای یک پدیده اقلیمی بزرگ‌تر را در شکل‌گیری آنها جست‌و‌جو کرد؟
ال‌نینو چیست و چگونه بر بارندگی و سیلاب در جهان تأثیر می‌گذارد
در روز‌هایی که بارش‌های شدید و وقوع سیلاب در برخی مناطق کشور خبرساز شده، نام پدیده «ال‌نینو» بار دیگر بر سر زبان‌ها افتاده است؛ پدیده‌ای طبیعی که می‌تواند الگو‌های آب‌وهوایی را در نقاط مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد.
ال‌نینو یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان است که با افزایش غیرعادی دمای آب‌های سطحی در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شناخته می‌شود. این پدیده معمولاً هر دو تا هفت سال یک‌بار رخ می‌دهد و می‌تواند بر الگوی بارندگی، دما و گردش جریان‌های جوی در مناطق مختلف کره زمین اثر بگذارد.
بر اساس مطالعات سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA)، پیامد‌های ال‌نینو تنها به محدوده اقیانوس آرام محدود نمی‌شود. تغییر دمای آب اقیانوس در این منطقه می‌تواند از طریق تأثیر بر گردش جو، شرایط آب‌وهوایی بخش‌های دوردست جهان را نیز تغییر دهد.
برای مثال، در برخی دوره‌های وقوع ال‌نینو، بخش‌هایی از آمریکای جنوبی با بارش‌های شدید و افزایش احتمال وقوع سیلاب روبه‌رو می‌شوند؛ در حالی که کشور‌هایی مانند اندونزی و استرالیا ممکن است کاهش بارندگی و شرایط خشکسالی را تجربه کنند. البته تأثیر ال‌نینو در همه مناطق جهان یکسان نیست و شدت و نوع پیامد‌های آن به موقعیت جغرافیایی، فصل و سایر عوامل اقلیمی بستگی دارد.
ال‌نینو عامل بارش‌های شدید و سیلاب‌های اخیر در ایران؟
برخی کارشناسان معتقدند تغییرات ناشی از این پدیده می‌تواند بر الگو‌های بارشی ایران نیز اثرگذار باشد. با این حال، نسبت دادن مستقیم یک طوفان یا سیلاب مشخص به ال‌نینو، بدون بررسی دقیق داده‌های هواشناسی و سایر عوامل مؤثر، امکان‌پذیر نیست.
ال‌نینو می‌تواند زمینه تغییر در الگو‌های گردش جو و میزان بارش را فراهم کند، اما وقوع یک بارندگی شدید یا سیلاب شهری الزاماً به معنای تأثیر مستقیم این پدیده نیست.
در همین رابطه، سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به آخرین پیش‌بینی‌های فصلی اعلام کرد: «آخرین نقشه‌های پیش‌بینی نشان می‌دهد بارش‌های کشور در پاییز فراتر از نرمال خواهد بود و تمرکز اصلی این بارش‌ها در بخش‌هایی از غرب، جنوب غرب و دامنه‌های زاگرس و البرز خواهد بود.»
این پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که دست‌کم در برخی مناطق کشور، احتمال افزایش بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت آمادگی دستگاه‌های مسئول را دوچندان می‌کند.
بارش‌ها در پاییز شدت خواهد گرفت
رئیس سازمان هواشناسی کشور در تشریح ویژگی‌های پدیده ال‌نینو توضیح داد که این پدیده یکی از شاخص‌های مهم اقلیمی در جهان است و هنگام وقوع آن، دمای آب اقیانوس آرام در منطقه استوایی بیش از حد معمول افزایش می‌یابد.
به گفته تاجبخش، در برخی دوره‌ها این افزایش دما به بیش از دو درجه سانتی‌گراد می‌رسد که می‌تواند نشانه وقوع یک ال‌نینوی قوی باشد.
وی درباره پیامد‌های این تغییر دما اظهار کرد: «نکته مهم درباره ال‌نینو این است که با افزایش دمای آب در منطقه استوایی اقیانوس آرام، تعادل میان اتمسفر و سطح زمین تغییر می‌کند و در نتیجه ممکن است رویداد‌های شدید آب‌وهوایی در نقاط مختلف جهان رخ دهد؛ از خشکسالی و سیلاب گرفته تا انواع طوفان‌ها.»
با این حال، افزایش بارندگی لزوماً به معنای بهبود شرایط آبی یا کاهش خطر خشکسالی نیست. بارش‌هایی که در مدت کوتاه و با شدت زیاد رخ می‌دهند، به‌ویژه در مناطقی با زیرساخت‌های نامناسب، می‌توانند به جای تأمین مؤثر منابع آب، موجب شکل‌گیری روان‌آب و وقوع سیلاب شوند.
تاجبخش نیز با تأکید بر همین موضوع، نسبت به وضعیت زیرساخت‌های کشور هشدار داد و گفت: «زیرساخت‌های کشور در بسیاری از مناطق فرسوده هستند و تغییرات کاربری اراضی نیز در نقاط مختلف رخ داده است؛ بنابراین ممکن است حتی با بارش‌هایی که از نظر شدت چندان غیرعادی نیستند، در برخی مناطق شاهد شکل‌گیری روان‌آب و سیلاب باشیم.»
رئیس سازمان هواشناسی کشور تأکید کرد که مهم‌ترین اقدام در شرایط فعلی، ایجاد آمادگی کافی و اتخاذ تدابیر لازم برای مواجهه با بارش‌های احتمالی است.
به گفته وی، چنانچه میزان بارندگی‌ها از حد نرمال فراتر برود، آمادگی پیش از وقوع حادثه می‌تواند نقش مهمی در مدیریت بحران و کاهش خسارت‌های احتمالی داشته باشد.
فرسودگی زیرساخت‌ها؛ خسارت بارندگی را افزایش می‌دهد
آنچه در کنار افزایش احتمالی بارش‌ها اهمیت پیدا می‌کند، میزان آمادگی شهر‌ها برای مواجهه با چنین شرایطی است. تجربه آب‌گرفتگی معابر، سقوط درختان، قطعی برق و جاری شدن سیلاب نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری می‌تواند آثار یک پدیده طبیعی را تشدید کند.
در واقع، شدت بارندگی تنها عامل تعیین‌کننده میزان خسارت نیست. وضعیت شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی، ساخت‌وساز در مسیر آبراهه‌ها، تغییر کاربری اراضی، فرسودگی تأسیسات شهری و میزان آمادگی دستگاه‌های اجرایی نیز در گستردگی آسیب‌ها نقش دارند.
از سوی دیگر، وقوع بارش‌های شدید در بازه زمانی کوتاه می‌تواند ظرفیت شبکه‌های هدایت آب‌های سطحی را تحت فشار قرار دهد و احتمال آب‌گرفتگی معابر و جاری شدن روان‌آب را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، نقش سازمان مدیریت بحران کشور به‌عنوان نهاد هماهنگ‌کننده دستگاه‌های مسئول، بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند. این سازمان وظیفه دارد با هماهنگی نهاد‌های اجرایی، امدادی و سایر مجموعه‌های مرتبط، زمینه آمادگی و پاسخ مناسب به حوادث طبیعی را فراهم کند.
آماده‌باش هلال احمر و اورژانس در پی هشدار بارندگی‌های شدید
در پی هشدار‌های هواشناسی درباره احتمال وقوع بارندگی‌های شدید، حسین ساجدی‌نیا، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، از افزایش سطح آمادگی دستگاه‌های مسئول خبر داد.
وی در نشست خبری خود با اشاره به زمان آغاز بارش‌های پیش‌بینی‌شده اظهار کرد: «بر اساس هشدار‌های اعلام‌شده، از ۱۵ مهرماه بارندگی‌های شدیدی در کشور پیش‌بینی شده است و با توجه به این شرایط، دستگاه‌های مسئول باید آمادگی لازم را برای مقابله با حوادث احتمالی داشته باشند.»
ساجدی‌نیا همچنین از آماده‌باش واحد‌های امدادی جمعیت هلال احمر و اورژانس خبر داد و تأکید کرد که هماهنگی‌های لازم با سازمان‌ها و دستگاه‌های مرتبط انجام شده است.
رئیس سازمان مدیریت بحران کشور درباره آمادگی تجهیزات و نیرو‌های امدادی گفت: «تمامی دستگاه‌های مسئول آمادگی خود را اعلام کرده‌اند و تجهیزات مورد نیاز نیز آماده شده است. در این زمینه هر آنچه در توان داشته باشیم، انجام خواهیم داد و هیچ کوتاهی صورت نخواهد گرفت.»
وی همچنین از شهروندان خواست هشدار‌های هواشناسی و اطلاعیه‌های رسمی را جدی بگیرند و توصیه‌های ایمنی را از طریق رسانه‌های معتبر دنبال کنند.
به گفته ساجدی‌نیا، همکاری مردم در کنار آمادگی نیرو‌های امدادی می‌تواند به کاهش خسارت‌های جانی و مالی ناشی از بارندگی‌های شدید و سیلاب‌های احتمالی کمک کند.
غافلگیر شدن ممنوع!
یکی از مهم‌ترین بخش‌های سخنان رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، تأکید بر مسئولیت دستگاه‌های اجرایی در پیشگیری از خسارت‌های احتمالی سیل بود؛ موضوعی که پس از تجربه حوادث طبیعی سال‌های گذشته، اهمیت ویژه‌ای دارد.
ساجدی‌نیا با بیان اینکه هشدار‌های هواشناسی باید مبنای برنامه‌ریزی دستگاه‌های مسئول قرار گیرد، اظهار کرد: «به تمامی دستگاه‌ها اعلام کرده‌ایم و در وهله نخست نیز این موضوع را به مجموعه خودمان ابلاغ کرده‌ایم که در حوادث ناشی از سیل، دیگر عبارت غافلگیر شدیم پذیرفتنی نیست و چنین توجیهی معنا ندارد.»
این تأکید در شرایطی مطرح می‌شود که پیش‌بینی به‌موقع حوادث جوی، تنها نخستین مرحله مدیریت بحران است و اثربخشی آن به اقدامات اجرایی پیش از وقوع حادثه بستگی دارد.
رئیس سازمان مدیریت بحران کشور با اشاره به لزوم استفاده از همه ظرفیت‌های موجود افزود: «تمامی دستگاه‌های مسئول باید از حداکثر توان و ظرفیت خود برای پیشگیری و مقابله با حوادث احتمالی استفاده کنند و هر اقدامی را که در توان دارند، انجام دهند.»
به گفته وی، دستگاه‌های مسئول نباید آمادگی خود را صرفاً بر اساس شرایط عادی یا خوش‌بینانه تنظیم کنند، بلکه لازم است احتمال وقوع حوادث شدیدتر را نیز در برنامه‌ریزی‌های خود در نظر بگیرند.
باید بدترین وضعیت را در نظر گرفت
ساجدی‌نیا در بخش دیگری از سخنان خود به آغاز بارندگی‌ها از دهم مهرماه اشاره کرد و گفت که در برخی مناطق کشور سیلاب‌های محدودی رخ داده است که به گفته وی، خسارت قابل‌توجهی به همراه نداشته‌اند.
با این حال، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور تأکید کرد که محدود بودن حوادث اخیر نباید باعث کاهش سطح آمادگی دستگاه‌های اجرایی و امدادی شود.
وی تصریح کرد: «به دستگاه‌ها اعلام کرده‌ایم که باید بدترین وضعیت را در نظر بگیرند. سازمان هواشناسی هشدار‌های لازم را صادر کرده و بارندگی‌ها نیز از دهم مهرماه آغاز شده است.»
ساجدی‌نیا همچنین خاطرنشان کرد که حتی اگر در روز‌های ابتدایی بارندگی، حادثه گسترده‌ای رخ ندهد، نمی‌توان از اقدامات پیشگیرانه، آماده‌سازی تجهیزات و بررسی امکانات مورد نیاز غفلت کرد.
رئیس سازمان مدیریت بحران کشور در پایان این بخش از سخنان خود تأکید کرد که آمادگی برای مواجهه با شرایط بحرانی باید در سراسر کشور حفظ شود و تمامی دستگاه‌های مسئول موظف‌اند با در نظر گرفتن بدترین سناریو‌های احتمالی، اقدامات لازم را برای مقابله با سیلاب انجام دهند.
لزوم تقویت هشدار سریع هواشناسی
طوفان تهران، سیلاب کرج و هشدار‌های اخیر درباره افزایش بارندگی در کشور، بار دیگر اهمیت آمادگی پیش از وقوع بحران را یادآوری کرده است. هرچند بررسی نقش ال‌نینو در تغییر الگو‌های بارندگی ایران نیازمند تحلیل دقیق داده‌های اقلیمی است، اما آنچه تردیدی درباره آن وجود ندارد، ضرورت آمادگی برای مواجهه با حوادث طبیعی است.
به‌روزرسانی سامانه‌های هشدار سریع هواشناسی، تقویت شبکه‌های جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی، شناسایی نقاط پرخطر شهری، بررسی وضعیت تأسیسات برق و افزایش هماهنگی میان دستگاه‌های امدادی و اجرایی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند میزان خسارت‌های ناشی از بارندگی‌های شدید و طوفان را کاهش دهد.
در این میان، سازمان مدیریت بحران کشور نقش مهمی در هماهنگی میان نهاد‌های مسئول دارد؛ نقشی که اثربخشی آن در زمان وقوع حادثه و میزان آمادگی دستگاه‌ها پیش از آغاز بحران مشخص می‌شود.
واقعیت این است که نمی‌توان جلوی وقوع طوفان یا بارش شدید را گرفت، اما می‌توان با پیش‌بینی دقیق، برنامه‌ریزی مناسب و اقدام به‌موقع، از تبدیل یک رویداد طبیعی به بحرانی پرهزینه جلوگیری کرد.
با توجه به هشدار‌های صادرشده، اکنون پرسش اصلی این نیست که بارش‌های شدید چه زمانی رخ می‌دهند؛ پرسش این است که شهر‌ها و دستگاه‌های مسئول تا چه اندازه برای مواجهه با آنها آماده‌اند؟
لینک کپی شد
گزارش خطا