خوارزمي؛ دانشمندي كه نامش در رياضي ماندگار شد

دانش جبر خوارزمي حركتي انقلابي در دور شدن از مفهوم يوناني رياضي بود.

 

اجداد خوارزمی احتمالا اهل خوارزم بودند، ولی خودش احتمالا از قطر بولی ناحیه‌ای نزدیک بغداد بود و به هنگام خلافت مامون عضو دارالحکمه که مجمعی از دانشمندان به سرپرستی مامون در بغداد بود، شد.

 

 

خوارزمی کارهای دیونانتوس را در رشته جبر دنبال کرد و به بسط آن پرداخت و خود کتابی در این رشته نوشت.

 

«الجبر و المقابله» که به مامون تقدیم شد، کتابی است درباره ریاضیات مقدماتی و شاید نخستین کتاب جبری باشد که به عربی نوشته شده است.

 

معمولا در حل معادلات دو عمل معمول است، خوارزمی این دو را تنقیح و تدوین کرد و از این راه به وارد ساختن جبر به مرحله علمی کمک شایانی صورت داد.

 

اثر ریاضی دیگری که چندی پس از جبر نوشته شد، رساله‌ای است مقدماتی در حساب که ارقام هندی (یا به غلط ارقام عربی) در آن بکار رفته بود و نخستین کتابی بود که نظام ارزش مکانی را (که آن نیز از هند بود) به نحوی اصولی و منظم شرح می‌داد.

 

اثر دیگری که به مامون تقدیم شد، «زیج السند هند» بود، که نخستین اثر اختر شناسی عربی است که به صورت کامل بر جای مانده و شکل جداول آن از جداول بطلمیوس تاثیر پذیرفته است.

 

کتاب صورت الارض که اثری است در زمینه جغرافیا اندک زمانی بعد از سال 195 – 196 نوشته شده است و تقریبا فهرست طول ها و عرض های همه شهرهای بزرگ و اماکن را شامل می‌شود. این اثر که احتمالا مبتنی بر نقشه جهان نمای مأمون است (که شاید خود خوارزمی هم در تهیه آن کار کرده باشد)، به نوبه خود مبتنی بر جغرافیای بطلمیوسی بود. این کتاب از بعضی جهات دقیق‌تر از اثر بطلمیوس بود، خاصه در قلمرو اسلام.

 

خوارزمی دو کتاب نیز درباره استرلاب نوشت. آثار علمی خوارزمی از حیث تعداد کم، ولی از نفوذ بی بدیل برخوردارند؛ زیرا که مدخلی بر علوم یونانی و هندی فراهم آورده‌اند،حتي بخشی از جبر وي دوبار در قرن ششم و دوازدهم به لاتین ترجمه شد و نفوذی عمده بر جبر قرون وسطایی داشت.

 

رساله خوارزمی درباره ارقام هندی پس از آنکه در قرن دوازدهم به لاتین ترجمه و منتشر شد، بزرگترین تاثیر را بخشید، البته ارقام هندی که به غلط ارقام عربی نامیده می‌شود، از طریق آثار فیبوناتچی به اروپا وارد شد كه همین ارقام انقلابی در ریاضیات بوجود آورد و هر گونه اعمال محاسباتی را مقدور ساخت.

 

مهمترين كتاب خوارزمي كتاب «حساب ‌الجبر و المقابله»  است كه كلمه‌ Algebra از نام اين كتاب گرفته شده است، البته فقط قسمت اول ين كتاب به آنچه جبر مي‌ناميم ارتباط دارد.

 

کتاب جبر خوارزمی قرن ها در اروپا مأخذ و مرجع دانشمندان و محققین بوده و یوهانس هیسپالنسیس و گراردوس کرموننسیس و رابرت چستری در قرن دوازدهم هر یک از آن را به زبان لاتین ترجمه کردند.

 

نفوذ کتاب «زیج السند» چندان زیاد نبود، اما نخستین اثر از این گونه بود که به صورت ترجمه لاتین به همت آدلاردباثی در قرن دوازدهم به غرب رسید.

 

جداول طلیطلی (تولدویی) یکجا قرار گرفتند و توسط ژرار کرمونایی در اواخر قرن یازدهم به لاتین ترجمه شدند كه از مقبولیت گسترده‌تری در غرب برخوردار شدند و دست کم یکصد سال از آنها استفاده مي شد.

 

از کارهای دیگر خوارزمی تهیه اطلسی از نقشه آسمان و زمین و همچنین اصلاح نقشه‌های جغرافیایی بطلمیوس بود. جغرافیای وی تا اواخر قرن نوزدهم در اروپا ناشناخته ماند.

 

از دیگر کتب مهم خوارزمی کتاب «مفاتیح العلوم» است که کتاب مهم و ارزنده‌ای است.

 

 

نام خوارزمی مترادف شد با هر کتابی که درباره حساب جدید نوشته می‌شد و نام وي در ترجمه به جای الخوارزمی به صورت الگوریتمی تصنیف شد و الفاظ آلگوریسم و نظایر آنها در زبان های اروپایی که به معنی فن محاسبه ارقام یا علامات دیگر است مشتق از آن می‌باشد.

 

خوارزمی در حدود سال 848 میلادی مطابق با 232 هجری قمری در گذشت.