سکولاريسم؛ مفهومي در تقابل با اصول عقلي

سکولاريسم با معناي عمومي جدائي دين از سياست و جامعه، از مفاهيم روشنفکري غرب است که در جامعه معاصر ما نيز توسط جريان هاي مختلف روشنفکري مطرح شده است.

نگاهي به تاريخ معاصر ايران نشان ميدهد که از زمان شروع جنبش مشروطيت، تفکر جدائي دين از سياست به بحثي داغ در ميان روشنفکران ليبرال تبديل شده است و البته هنوز نيز توسط برخي مدعيان روشنفکري مورد تاييد قرار مي گيرد.

آنچه سعي دارم در اين نوشتار بدان بپردازم بررسي يکسري دلايل عقلي است که به رد اين نظريه مي انجامد.

البته لازم به ذکر است که در دين اسلام دلايل مختلف نقلي نيز بر رد اين نظريه وجود دارد ليکن ايراد دلايل عقلي اين حسن را داراست که حجت را بر همگان اعم از مسلمان و غير مسلمان تمام مي کند.

ابتدا به اين بحث خواهيم پرداخت که آيا انسان بر اساس سرشت اوليه، موجودي مدني و اجتماعي است يا خير؟ و يا بقول فلاسفه آيا انسان مدني به طبع است؟ براي پاسخ دادن به اين سوال لازم است به علم روانشناسي رجوع کنيم.

بررسي نظريات مختلف دانشمندان علم روانشناسي از جمله آدلر، اريکسون، کارن، هورناي ، اريکزدم و... اين مطلب را نشان مي دهد که از ديدگاه روانشناسان، اجتماعي بودن ماهيت انسان امري اثبات شده و پذيرفته شده است.

از ديدگاه علم روانشناسي و جامعه شناسي انسان موجودي است مدني که رفتارهاي او در تعامل با جامعه معنا پيدا مي کند و در پي اين تعامل است که به رشد و کمال مي رسد.

نياز انسان به محبت کردن به ديگران، نياز انسان به دريافت محبت از سايرين، نياز انسان به مورد توجه واقع شدن و بسياري موارد ديگر از اين قبيل، نشان از آن دارد که انسان موجودي اجتماعي است و نياز به تعامل با همنوعان خود دارد.

حال که بطور مختصر به موضوع اجتماعي بودن انسان پرداختيم، لازم است کمي نيز پيرامون مفهوم دين صحبت کنيم.

هر چند که دين از جمله واژه هايي است که در تعريف آن اختلاف نظرهاي بسياري وجود دارد؛ اما اگر منظورمان از دين اديان و شرايع الهي باشد نه هر پديده اي که نام دين بر آن گذارده اند، به نظر ميرسد تعريف دانشمند بزرگوار علامه طباطبائي(ره) در اين خصوص جامع باشد.

 ايشان در تعريف دين ميفرمايند: " دين، عقايد و يک سلسله دستورهاي عملي و اخلاقي است که پيامبران از طرف خداوند براي راهنمايي و هدايت بشر آورده اند، اعتقاد به اين عقايد و انجام اين دستورها، سبب سعادت و خوشبختي انسان در دو جهان است".

بر مبناي اين تعريف که تعريف جامعي نيز هست دين شامل يکسري اعتقادات و دستورالعملهاست که خداوند متعال آن را براي هدايت بشر فرستاده است.

در اينجا لازم است بحث ديگري را نيز مورد بررسي قرار دهيم و آن کمال مطلق بودن پروردگار است.

در اين خصوص فلسفه اسلامي حرف هاي بسياري براي گفتن دارد؛ ادله بسياري توسط فلاسفه بزرگ اسلامي از جمله ابوعلي سينا، فارابي و ملاصدرا در خصوص اثبات اين موضوع مطرح شده است.

دلايلي صرفا عقلي، که اثبات ميکند خداوند واجب الوجود و واجب الوجود، کمال مطلق است.

پس از نظر عقلي ناصحيح است که اعتقاد به وجود خداوند داشته باشيم ولي اعتقاد به کمال مطلق بودن او نداشته باشيم.

در اين خصوص به ذکر همين نکته کوتاه بسنده ميکنيم. بر مبناي مباحثي که تا اينجا مطرح شد شايد اين سوال به ذهن خطور کند که چه ارتباطي ميان بحث مدني بودن انسان، تعريف دين و کمال مطلق بودن خداوند وجود دارد؟ و کنار هم قرار دادن اينها چگونه ميتواند به رد سکولاريسم بيانجامد؟

 براي پاسخ به اين سوال بحث را اينگونه آغاز ميکنيم که مگر نه اين است که انسان موجودي مدني و اجتماعي است؟ هر عقل سليمي اين را مي پذيرد که اگر بخواهيم براي موجودي که سرشت اجتماعي دارد برنامه اي کامل تدوين کنيم بايد علاوه بر ابعاد فردي، به ابعاد اجتماعي زندگي او نيز توجه کنيم چرا که او اساسا موجودي مدني است و در جامعه به رشد و کمال خواهد رسيد.

 دقت کنيم که اگر اجتماعي بودن انسان جزء طبيعت او نبود شايد مساله به شکل ديگري تعريف ميشد و اين امکان وجود داشت که با تکيه بر دستورات صرفا فردي نيز بتوان براي انسان برنامه اي کامل تنظيم کرد اما حال که اينگونه نيست پس توجه به وجوه و ابعاد اجتماعي زندگي انسان گريز ناپذير ميباشد.

 قبل از اين گفتيم که دين مجموعه اعتقادات و دستورات خداوند براي رساندن انسان به رشد و کمال است. حال نکته اينجاست که آيا ممکن است خداوندي که از سوئي آفريننده انسان است و در نتيجه به سرشت اجتماعي او آگاه است و از سوئي ديگر کمال مطلق است و به هيچ عنوان خطا و اشتباه در افعالش راه ندارد براي راهنمايي انسان مدني و اجتماعي به سوي رشد و کمال، به جنبه ها و وجوه اجتماعي او توجه نکند؟

بسيار واضح است که اين امر ممکن نيست و خداوند قطعا به جنبه هاي اجتماعي زندگي انسان نيز توجه کرده است و نشانه هاي آن نيز دستورات گوناگوني است که اديان در حوزه مباحث اجتماعي مطرح کرده اند. دين به اين دليل که از سوي خالق انسانها (که به همه ابعاد وجودي انسان شناخت کامل دارد) و کمال مطلق (که کار اشتباه و عبث نميکند) فرو فرستاده شده است بهترين برنامه براي رسيدن به رشد و کمال را دارا ميباشد.

چگونه ميتوان پذيرفت که ديني با اين خصوصيات، که براي هدايت بشر مدني و اجتماعي آمده است از جامعه و سياست جدا باشد؟ لازمه اينکه با توجه به اجتماعي بودن انسان، در عين حال نيز بپذيريم که دين از جامعه و سياست جداست اين است که بپذيريم که خداوند دستورات اجتماعي در دين قرار نداده است يا دستورات اجتماعي دين غلط و ناکاراست.

اندک توجهي به اديان و شرايع الهي ما را متوجه اين نکته ميکند که آنها مملو و مشحون از دستورات اجتماعي هستند و از سوي ديگر بنا بر دلايل عقلي چون خداوند کمال مطلق است و کار ناقص يا اشتباه يا بيهوده انجام نميدهد پس ممکن نيست که براي انسان اجتماعي برنامه اي صرفا فردي ارائه کرده باشد. در نتيجه هم مشاهده اديان الهي و هم دلايل منطقي و عقلي نظر اول را رد ميکنند.

 و اما در مورد نظر دوم مبني بر آنکه دستورات اجتماعي دين اشتباه باشد که اين نيز بر همان مبنا که خداوند کمال مطلق است و خطا و اشتباه در افعالش وجود ندارد رد ميشود و لذا همه دستورات اديان الهي صحيح هستند.

حال که هيچ کدام از اين دو حالت امکان وقوع ندارند پس بايد بپذيريم ديني که از سوي پروردگار عالم فرو فرستاده شده، نميتواند جداي از سياست و جامعه باشد و آنها را نيز در بر ميگيرد. مجموعه مباحثي که تا اينجا مطرح شد اثبات ميکند که از نظر عقلي اين امکان وجود ندارد که دين الهي و آسماني داراي ابعاد اجتماعي نباشد و لذا نميتواند از جامعه جدا باشد. و نيز ميتوان اينچنين عنوان کرد که بدون جامعه دين محور نميتوان انسان دين دار داشت.

در پايان ذکر دوباره اين نکته ضروري است که همه مباحث مطرح شده داراي دلايل کاملا عقلي بوده و بر پايه استدلال هاي منطقي استوار هستند نه مفاهيم نقلي، لذا بر اساس هر نوع ايدئولوژي، فکر يا مکتبي، اديان الهي نميتوانند از جامعه و سياست جدا باشند ./انتهاي پيام/

يادداشت:محمد جواد بهمني،فعال فرهنگي از شيراز