گذری بر زندگی و آثار «ابن شهر آشوب»

گروه دين و انديشه «خبرگزاري دانشجو»، عالم فرزانه و دانشمند پرآوازه ایرانى «ابو عبدالله محمد بن علی بن شهر آشوب سروی مازندرانی» معروف به رشیدالدین، یکی از بزرگان علم و عمل قرن ششم هجری است.

 

عالمی که علاوه بر لبریز کردن جان خویش از نور علم و تقوا، برای طالبان حقیقت و معرفت، همچون مشعل هدایتی گردید که هنوز، نور افشانی می‌كند.

 

ولادت وی در 488 و به قولی 489 هجری قمری در بغداد و بنابر قولی در سارى، در خانواده‌ای عالم‌پرور متولد شد. جد او شیخ شهر آشوب بن کیاکی از دانشمندان بزرگ شیعه و از مردم ساری بود که در گروه شاگردان نامی و ممتاز شیخ طوسی (متوفی 460 ه.ق) به شمار می رفت.

 

پدرش شیخ علی، فرزند شیخ شهر آشوب نیز از فقيهان و محدثان فاضل و از دانشمندان بزرگ شیعه محسوب می شد که در تربیت فرزند خویش از جان و دل تلاش کرد.

 

محمد رفته رفته همچون دیگر کودکان همسن و سال خود رشد می کرد و بزرگ می شد، اما فرقی که با دیگران داشت این بود که در دامن خانواده ای روحانی، دانش پرور و تربیت شناس پرورش می یافت.

 

او چون به هشت سالگی رسید تمام قرآن را حفظ کرده بود و از این به بعد او را «حفظ» يا «حافظ قرآن» لقب دادند.

 

ابن شهر آشوب بعد از فراگیری قرآن و دروس مقدماتی و ادبی به تحصیل علوم و معارف دینی مثل فقه و اصول، حدیث، رجال، کلام و تفسیر پرداخت. آغاز تحصيلات عالي او دقيقا معلوم نيست، وي پس از سالياني اقامت در حوزه‌هاي علميه ايران و استفاده از محضر دانشمندان و اساتيد بزرگ و مسافرت‌ هاي علمي در سرزمين هاي مختلف ايران در سال 547 هـ.ق با کوله باري از دانش و معنويت به بغداد عزيمت کرد.

 

در بغداد که پايتخت بني عباس و مشهور ترين مرکز علوم اسلامي آن روزگار بود و دانشمندان زيادي در آن زندگي مي کرد اقامت گزيد و به تدريس علوم و فنون مختلف پرداخت. استاد ابن شهر آشوب از اساتید بزرگواری بهره ‌برد که نامشان در جهان اسلام، همچون ستارگان درخشنده‌اى، متجلی است؛ عالمانی چون شیخ ابوعلی فضل بن حسن طبرسی صاحب مجمع البیان، ابومنصور طبرسی صاحب احتجاج، ابوالفتوح رازی صاحب تفسیر رازی، قطب الدین راوندی و واعظ نیشابوری را می‌توان نام برد.

 

کتاب «کشاف وفایق» و «ربیع الابرار» را نزد خود زمخشری که مؤلف آنهاست خوانده و در روایت از آنها اجازه داشته است و گاهی به یک واسطه و گاهی به دو واسطه از «شیخ طوسی» روایت كرده است.

 

همچنین از «ابوالفتح ناصح الدین عبدالواحد آمدى. (م510ق)» صاحب «غرر الحکم و درر الکلم» نیز روایت كرده است. در محضر مفاخر دانشمندان شیعه و سنى ابن شهرآشوب در آموختن علم، خود را محدود به علمای یک فرقه و مذهب ننمود. با اینکه در تراجم، ایشان را پس از شیخ طوسى، به شیخ الطایفه معروف نموده‌اند و او را محیی و مروج فرهنگ شیعی و فرهنگ اهل بیت دانسته‌اند؛ اما در آموختن، خود را محدود به علمای شیعه ننمود؛ بلکه اِبایی نداشت از اینکه در محضر علمای عامه (اهل سنت) نیز زانوی ادب بزند و تلمذ نماید.

 

تقریباً نیمی از استادان وی از علمای طراز اول عامه بودند؛ افرادی چون: زمخشری صاحب کشاف و ... . همچنین خود را محدود به یک یا دو استاد ننمود؛ بلکه تلاش نمود تا از اکثر علمای بزرگ عصر خود (یعنی نیمه اول قرن ششم) استفاده نماید؛ و از آنها در روایت آثارشان اجازه دریافت کند؛ تا آنجا که بعضی از تذکره‌ها تعداد استادان وی را به 27 تن می‌رسانند.

 

این تلاش پيگير ابن‌شهرآشوب بود که وی را دانشمند و سخنوری بزرگ که مورد قبول عامه و خاصه بود، ساخت. تالیفات ابن شهر آشوب قهرمان عرصه قلم و نگارش بود. او در اکثر علوم اسلامی اعم از فقه، اصول، کلام، حدیث، تاریخ، تفسیر، رجال و...  تالیفات و تصنیفاتی ارزنده، آموزنده و بی سابقه از خود به یادگار گذاشته که هر یک در نوع خود مهم و نشانگر نبوغ فکری و مقام والای علمی نویسنده آن است؛ آثاری که همواره مورد توجه و عنایت عالمان و دانشمندان قرار گرفته است.

 

آثاري که از وي به يادگار مانده است عبارتند از: 1. متشابه القرآن و مختلفه 2. مناقب آل ابي طالب (ع) 3. معالم العلما 4 . مثالب النواصب 5. المخزون المکنون في عيون الفنون 6. الطرائق في الحدود و الحقائق7. مائده الفائده 8 . امثال في الامثال 9. الاسباب و النزول علي مذهب آل الرسول 10. الحاوي 11. الاوصاف 12. المنهاج 13. الفصول في النحو 14. الجديده 15.  انساب آل ابي طالب (ع) 16. الاربعين حديثا در مناقب حضرت فاطمه (ع) 17. نخب الاخبار 18. الخصايص الفاطميه 19. بيان التنزيل 20 . المواليد. و «مناقب آل ابی‌طالب(ع)» كه اين کتاب معروف‌ترین اثر گرانبهای ابن شهرآشوب است که تاکنون مکرر چاپ و منتشر شده و بهترین چاپ آن در سه جلد با تصحیح جمعی از فضلای نجف اشرف در آن شهر مقدس می‌باشد، که البته امروز در همان سه جلد، توسط انتشارات مختلف به چاپ رسیده است.

 

این کتاب که نموداری از تحقیقات و مهارت ابن شهرآشوب در تاریخ و حدیث است، مشتمل بر تاریخ حیات چهارده معصوم است.

 

به گفته محدث نورى: «کتاب مناقب که در زمان ما و زمان های پیش‌تر تا عصر علامه مجلسی در دسترس بوده و می‌باشد، اصل آن نیست؛ بلکه مختصر آن است که «ابن جُبیر» یادگیری آن را برگزیده است. کتاب کنونی مناقب تا زندگانی حضرت امام حسن عسکری(ع) را شرح داده است و شرح حال امام زمان4 را در آن نمی‌بینم. دانشمندان پیش از ما ‌مانند علامه مجلسی و شیخ حر عاملی نیز چیزی از آن راجع به امام زمان4 نقل نکرده‌اند.»

 

1. علامه مير مصطفي حسيني تفرشي نقل مي کند: رشيد الدين محمد شهر آشوب، پيشواي طائفه شيعه و فقيه آنان، شاعري بليغ و نويسنده بود.

 

2. شيخ ابو علي حائري مي نويسد: ابن شهر آشوب شيخ الطائفه است و پايه فضل او گفت وگو ندارد.

 

3 . شيخ حر عاملي مي گويد: ابن شهر آشوب عارف به رجال و اخبار و احاديث، شاعر و اديب و جامع همه خوبي ها بود.

 

4.علامه ميرزا حسين نوري مي نويسد: فخر شيعه، تاج شريعت، افضل الاوائل و درياي متلاطم ژرفي که ساحل ندارد، احيا کننده آثار و مناقب و فضائل، رشيد المله و الدين شمس الاسلام و المسلمين ابن شهر آشوب فقيه، محدث، مفسر، محقق مي باشد.

 

5. صلاح الدين صفدي يکي از عالمان بزرگ اهل سنت مي نويسد: محمد بن علي بن شهر آشوب يکي از سرشناسان شيعه است. او در هشت سالگي قرآن را حفظ کرده بود و در علم اصول شيعه به حد نهايي رسيد.

 

وي در علوم قرآني و مشکلات حديث و اخبار و لغت و نحو و موعظه در منبر در زماني که مکتفي خليفه عباسي در بغداد بود از ديگران تقدم داشت.

 

 

 سر انجام ابن شهر آشوب، فقيه فرزانه اهل بيت عصمت و طهارت (ع) پس از گذراندن صد سال عمر و حدود هفتاد سال خدمت پر تلاش به تشيع، با تحصيل، تعليم و تربيت، تحقيق و ترويج احکام الهي و تحمل محنت هاي بسيار در راه دين و استحکام حوزه هاي علوم ديني و رفع مسائل اجتماعي مردم و مشکلات شخصي زندگي، در سال 588 هـ.ق در شهر حلب به ديار باقي شتافت و پيکر عزيزش را در نزديکي شهر در دامنه کوه جوشن در جوار مرقد حضرت محسن بن ابي عبدالله الحسين (ع) دفن کردند.